КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
514 портман нафтаперапр., хім. (зд штучных угнаенняў), харчасмакавая (цукр., алейная, тытунёвая). Унт. Музеі: горада, гіст., маст. галерэя. Стараж. форт «Адэлаіда» і цытадэль. Цэнтр турызму. ПОРТМАН (Portman) Джон Кальвін (н. 4.12.1924, Валхала, ЗША), амерыканскі архітэктар. Аўтар шматлікіх вышынных дзелавых, гандл., высокакамфартабельных гасцінічных будынкаў з рысамі еўрап. пасажаў 19 ст. Сярод твораў: Пічтрыцэнтр у Атланце (1961—85), Рэнесансавы цэнтр у Дэтройце (1971 — 77), атэлі Хает Рыджэнсі Кет у СанФранцыска (1974, самы вялікі), Банавентура ў ЛосАнджэлесе (1976) і інш. ПОРТМбРСБІ (Port Moresby), Mopeб і, горад, сталіца дзяржавы Папуа — Новая Гвінея. Знаходзіцца на паўд. узбярэжжы вва Новая Гвінея. Каля 200 тыс. ж. (2000). Вузел аўтадарог. Марскі порт. Міжнар. аэрапорт. Гал. паліт., эканам. і культ. цэнтр краіны. Пераважае харч. і харчасмакавая прамсць (апрацоўка кавы, какавы, какосавых арэхаў). Перапрацоўка каўчуку. Унт. Нац. музей. ПОРТОПРЭНС (PortauPrince), горад, сталійа дзяржавы Гаіці, на 3 вва Гаіці. Засн. ў 1749. 1769 тыс. ж. з прыгарадамі (2000). Гал. порт краіны. Вузел чыгунак і аўтадарог. Міжнар. аэрапорт. Паліт., эканам. і культ. цэнтр краіны. Прамсць: цукр., віннагарэлачная (вытвсць рому), тытунёвая, тэкст., цэментная. Унт. Музеі: народаў Гаіці, Нацыянальны, Маст. цэнтра. ПОРТОФСПЕЙН (Port of Spain), горад, сталіца дзяржавы Трынідад і Табага. Знаходзіцца на ПнЗ вва Трынідад. Засн. іспанцамі ў 18 ст. на месйы індзейскага паселішча. 43,4 тыс. ж., з прыгарадамі больш за 300 тыс. ж. (1996). Гал. порт краіны, вузел аўтадарог. Міжнар. аэрапорт. Паліт., эканам. і культ. цэнтр краіны. Прамсць: металаапр., тэкст., харч., цэм., буд. матэрыялаў, суднабудаўнічая. Асобныя фты ВестІндскага унта. Нац. музей і маст. галерэя. Парк Саванна. Турызм. ПОРТСАІД. горад на ПнУ Егіпта, на ўзбярэжжы Міжземнага м., каля паўн. ўвахода ў Суэцкі канал. Адм. ц. мухафазы ПортСаід. Засн. ў 1859 пры будве Суэцкага канала. Каля 500 тыс. ж. (2000). Чыгункамі і аўтадарогамі звязаны з нас. пунктамі зоны Суэцкага KaHana і дэльты Ніла. Аэрапорт. Гандл.трансп. і бункеровачны цэнтр міжнар. значэння. Прамсць: суднабуд. і суднарамонтная, харчасмакавая, тэкстыльная. Вялікія халадзільныя ўстаноўкі і складскія памяшканні. Турызм. ПбРТСМУТ (Portsmouth), горад на Пд Вялікабрытаніі, на ўзбярэжжы ЛаМанша. Засн. ў канцы 12 ст. Каля 200 тыс. ж. (2000). Марскі порт, вузел чыгунак і аўтадарог. Прамсць: суднабуд. і суднарамонтная, авіяц., радыёэлектронная, швейная. Ваен.марская база. Арх. помнікі 12—17 ст. ПОРТСМУТ (Portsmouth), горад на ПнУ ЗША, у штаце НьюГэмпшыр. Засн. ў 1653. 25,4 тыс. ж., з гарадамі Довер, Рочэстэр і агульнымі прыгарадамі больш за 250 тыс. ж. (2000, частка прыгарадаў у штаце Мэн). Марскі порт, трансп. вузел. Прамсць: вытвсць ЭВМ, кантрольнавымяральных прылад, стралк. зброі, суднарамонтная, гарбарнаабугковая, гумавая, шкляная. Музейныя кварталы будынкаў 17 і 18 ст. У 1905 у П. падпісаны Лортсмуцкі мірны дагавор 1905 паміж Расіяй і Японіяй. ПОРТСМУЦКІ МІРНЫ ДАГАВОР 1905. Завяршыў рускаяпонскую вайну 1904—05. Падпісаны 5 вер. ў Портсмуце (ЗША) старшынёй кабінета міністраў Расіі С.Ю.Вітэ і міністрам замежных спраў Японіі Д.Камура пры пасрэдніцтве прэзідэнта ЗША І.Рузвельта. Паводле дагавора Расія ўступала Японіі арэндныя правы на Ляадунскі паў з гарадамі ПортАртур і Дальні, Паўд.маньчжурскую чыгунку ад ПортАртура да Чанчуня; паўд. ч. вва Сахалін (да 50й паралелі), Карэя прызнавалася сферай яп. ўплыву. Бакі абавязаліся вывесці свае войскі з Маньчжурыі, Расія згаджалася заключыйь з Японіяй канвенцыю па рыбнай лоўлі. ПОРТСТ^НЛІ (Port Stanley), горад, адм. ц. Фалклендскіх (Мальвінскіх) авоў, на вве Усх. Фолкленд (Саледад). 2,3 тыс. ж. (1995). Марскі порт. Прадпрыемствы па апрацоўцы авечай воўны і мяса. ПОРТСУДАН, горад на ПнУ Судана, у прав. Касала. Засн. ў 1908. Каля 300 тыс. ж. (2000). Гал. порт краіны на Чырвоным м. Чыгункай і аўтадарогамі злучаны з далінай р. Ніл. Аэрапорт. Прамсць: нафтаперапр., тэкст., суднарамонтная, харчовая. Паблізу — здабыча солі з марской вады. пбРТУ. А п о р т a (Porto, Oporto), горад на ПнЗ Партугаліі. Адм. ц. акругі Порту. 302,5 тыс. ж., з прыгарадамі каля 1,5 млн. ж. (1996). Вузел чыгунак і аўтадарог. Марскі порт пры ўпадзенні р. Дуэра ў Атлантычны ак. Міжнар. аэрапорт. Другі па эканам. значэнні і насельніцтве (пасля Лісабона) йэнтр краіны. Прамсць: нафтаперапр., тэкст., маш.буд. (суднабуд., эл.тэхн. і інш.), вінаробная, рыбакансервавая, хім., шкляная, папяровая, гарбарнаабутковая, швейная. Каляровая металургія, апрацоўка кары коркавага дубу. Унт. Сабор (1113—36, перабудаваны ў 17— 18 ст.), шматлікія гатычныя рэнесансавыя і барочныя будынкі. Турызм. У 1 ст. да н.э. на тэр. сучаснага П. існавала рым. калонія пад назвай ПортусКале (адсюль назва Партугаліі). У канцы 5 ст. н.э. ўладанне свеўскіх каралёў, з 540 — вестготаў, у 716—997 — арабаў. У час Рэканкісты шмат разоў пераходзіў з рук у рукі. У 1095 цэнтр Партугальскага графства. 3 12 ст. П. — адзін з найважнейшых партоў краіны і цэнтр гандлю вінамі. Пасля заключэння ў 1703 англапартуг. Метуэнскага дагавора П. — калонія брыт. маракоў і гандляроў вінамі. У 1820 адзін з цэнтраў антыбрыт. паўстання. У 1832 гараджане падтрымалі Педру IV і Марыю 11 да Глорыя (гл. Мігелісцкія войны). У 1891 у П. адбылося рэсп. паўстанне, у 1927 — паўстанне супраць ваен. дыктатуры. ПбРТУАЛЕГРЫ (Porto Alegre), горад на Пд Бразіліі. Адм. ц. штата РыуГрандыдуСул. Засн. ў 1742. Каля 1,5 млн. ж., у агламерацыі больш за 3 млн. ж. (2000). Порт на беразе возералагуны Патус Атлантычнага ак., вузел чыгунак і аўгадарог. Міжнар. аэрапорт. Буйны эканам. цэнтр Пд краіны. Прамсць: харч. (у т.л. мясахладабойная, масларобчая, мукамольная), тэкст., нафтаперапр., хім., маш.буд., гарбарнаабутковая, тытунёвая, дрэваапр., чорная металургія. Унты. Музей мастацтва штата. ПОРТХАРКАРТ (Port Harcourt), горад на Пд Нігерыі. Адм. ц. штата Рыверс. Каля 400 тыс. ж. (2000). Другі, пасля Лагаса, па грузаабароце марскі порт на беразе Гвінейскага зал. Вузел аўтадарог, пач. пункт чыгункі на Пн краіны. Аэрапорт. Прамсць: харч. (пальмавы алей, мука), нафтаперапр., нафтахім., тытунёвая, цэментная. Цэнтр нафтаздабыўной прамсці. ПОРТЭЛІЗАБЕТ (Port Elizabeth), горад на ПдУ ПаўднёваАфрыканскай Рэспублікі. Засн. ў 1820 на месцы форта, які існаваў з 1799. Каля 400 тыс. ж. (2000). Порт у бухце Алгоа Індыйскага ак. Вузел чыгунак і аўтадарог. Аэрапорт. Прамсць: аўтазборачная, эл.тэхн., суднабудаўнічая, хім., тэкст., гарбарнаабутковая, харч., у т.л. цукровая. Унт. ПОРТЭР (Porter) Джордж (н. 6.12.1920, г. Стэйнфарт, Вялікабрытанія), англійскі фізікахімік. Чл. Лонданскага каралеўскага тва (1960). Замежны чл. Pac. АН (1988). Вучыўся ва унце г. Лідс і Кембрыджскім унце (1938—41). 3 1945 у Кембрыджскім, з 1955 у Шэфілдскім унтах. 3 1963 праф., у 1966—85 дырэктар Каралеўскага інта Вялікабрытаніі, адначасова ў 1968—72 прэзідэнт Міжнар. кта па фотабіялогіі. Навук. працы па даследаванні быстрых фотахім. рэакпый у газавай і кандэнсаванай фазах. Стварыў устаноўку імпульснага фатолізу (разам з РДж.Р. Норышам; 1950) і адну з першых установак імпульснага лазернага фатолізу. Даследаваў механізм першасных фотахім. рэакцый на мадэльных сістэмах фотасінтэзу. Устаноўлены медаль імя П. (1986) за лепшыя працы па фотахіміі. Нобелеўская прэмія 1967 (разам з Норышам і М.Эйгенам). ПбРТЭР (Porter) Коўл (9.6.1891, г. Перу, штат Індыяна, ЗША — 15.10.1964), амерыканскі кампазітар. Скончыў Іельскі унт (1913). Вучань В. д’Эндзі. Аўтар мюзіклаў «Цалуй мяне, Кэт» (паводле камедыі У.Шэкспіра «Утаймаван поршэ 515 не свавольніцы», 1948), «Пастка» (1953) і інш., шматлікія з якіх экранізаваны. Пісаў музыку да кінафільмаў і тэлевізійных пастановак, музыку і тэксты папулярных песень. П. прысвечаны біягр. кінафільм «Ноч і дзень». ПбРТЭР (Porter) Родні Роберт (8.10.1917, г. НьютанлеУілаўс, Вялікабрытанія — 7.9.1985), англійскі імунолаг і біяхімік. Чл. Лонданскага каралеўскага тва (1964). Ганаровы замежны чл. Амер. акадэміі мастацтваў і навук. Адукацыю Дж.Портэр. Р.Портэр. атрымаў ва унтах Ліверпуля і Кембрыджа. 3 1949 у Нац. інце мед. даследаванняў у Лондане, з 1960 праф. мед. школы пры бальніцы СентМэры ў Лондане, з 1967 праф. Оксфардскага унта, з 1970 чл. Савета мед. даследаванняў. Навук. працы па хім. структуры антыцел. Высветліў першасную структуру нармальных і анамальных гамаглабулінаў, распрацаваў метад расшчаплення малекул антыцел на фрагменты, прапанаваў схему іх будовы і гіпотэзу аб трацічнай струкгуры іх актыўнага цэнтра. Нобелеўская прэмія 1972 (разам з ДяМ.Эдэльманам'). ПбРУБАЎ Мікалай Іванавіч (н. 19.7.1932, г. Туапсэ, Краснадарскі край, Расія), бел. вучоныюрыст; адзін з заснавальнікаў бел. навук. школы крыміналістыкі. Др юрыд. н. (1978), праф. (1978). Засл. дз. нав. Беларусі (1998). Скончыў Маскоўскі унт (1955). Працаваў следчым у органах пракуратуры. 3 1976 нач. кафедры Мінскай Вышэйшай школы міліцыі. 3 1992 у Акадэміі МУС Беларусі. Навук. працы па крыміналістыцы і юрыд. псіхалогіі, крыміналістычнай тактыцы і методыцы расследавання і прадухілення асобных відаў злачьшстваў. 7е.: Пснхологмческне основы допроса. Мн., 1966; Допрос в советском уголовном судопронзводстве. 2 нзд. Мн., 1973; Крмммналпстяка. Мн., 1997 (разам з І.С.Андрэевым, Г.І.Грамовічам); Тактнка допроса на предварнтельном следствнн. М., 1998; Курс крнмнналвстнкм. Мн., 2000 (з імі ж). ГібРХАЎКА (Bovista), род базідыяльных грыбоў парадку дажджавіковых. Каля 10 відаў. Пашыраны ў Еўразіі і Паўн. Амерыцы. На Беларусі трапляюцца на адкрытых месцах, сярод травы, радзей у лясах з чэрв. па вер. П. чарнеючая (В. Порхаўка чарнеючая. nigrescens) і свінцовашэрая (В. leumbea). Пладовыя целы — шарападобныя, дыям. да 6 см. Абалонка (перыдый) двухслойная, вонкавы слой напачатку белы, потым шараваты, унутраны — танкаскурысты свінцовашэры ці чорны. Мякаць (глеба) белая, потым аліўкавабурая, парошыстая. Споры шарападобныя, з доўгім прыдаткам. У маладым узросце ядомыя. ПбРЦІК (лац. porticus), галерэя, якая ўтвараецца калонамі ці слупамі і завяршаецца франтонам ці атыкам; звьгчайна афармляе гал. ўваход у будынак. Вядомы з эпохі антычнасці (у храмах Стараж. Грэцыі, ўзводзіліся і як асобныя збудаванні), пашыраны ў стылях рэнесансу, барока, асабліва характэрныя для класіцызму. На Беларусі П. розных арх. ордэраў адыгрывалі значную ролю ў кампазіцыі палацавьгх, сядзібных і культавых пабудоў стылю класіцызму. П. дарычнага ордэра ўпрыгожвалі гал. фасад Дзярэчынскага палаца, Магілёўскага Іосіфаўскага сабора, аздабляюць фасады Віцебскага палаца губернатара, Гродзенскага дома віцэгубернатара, сядзібнага дома ў г.п. Обаль Шумілінскага рна, Гомельскага Петрапаўлаўскага са