КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Б. С. Смольскі. ПАПАЗЙН Ваграм Камеравіч (18.1.1888, г. Стамбул, Турцыя — 5.6.1968), армянскі акцёр. Нар. арт. СССР (1956). Сцэн. адукацыю атрымаў у Італіі. 3 1907 (з перапынкамі) працаваў у арм. трах Стамбула, у 1922—53 іграў у арм. і рус. трупах Ерэвана, Тбілісі, Баку, Ленінграда, з 1954 у Арм. тры імя Г.Сундукяна ў Ерэване. Творчасці ўласцівы дасканаласць выканаўчай тэхнікі, бліскучы артыстызм. Выступаў пераважна ў п’есах У.Шэкспіра: Атэла, Гамлет, Рамэо, Макбет («Атэла», «Гамлет», «Рамэо і Джульета», «Макбет»). Сярод інш. роляў: Пратасаў («Жывы труп» Л.Талстога), Арбенін («Маскарад» М.Лермантава). ІГАПАІН, раслінны протэалітычны фермент класа гідралаз; каталізуе расшчапленне пептыдных сувязяў у бялках і пептьшах, а таксама гідралізуе аміды і складаныя эфіры. Малекулярная маса 23 350. Поліпептыдны ланцуг мае 212 амінакіслотных астаткаў. Атрыманы ў крышт. выглядзе з млечнага соку дыннага дрэва (папайі, адсюль назва). Выкарыстоўваецца ў харч. і лёгкай прамсці (для апрацоўкі скуры, мякчэння мяса, асвятлення напояў). ПАПАЙЯ, кветкавая расліна, тое, што дыннае дрэва. ПАПАКАТ^ПЕТЛЬ (Popocatepetl), дзеючы вулкан у Папярочнай Вулканічнай Сьеры, на Пд Мексікі. Выш. 5452 м. Складзены з базальтаў і андэзітаў. Пастаянна дыміцца. Да выш. 3800 м — дубовыя і хваёвыя лясы, на вяршыні — ледавікі. Апошняе вывяржэнне ў 1947. У складзе нац. парку ІстаксіўатльПапакатэпетль. ПАПАЛЕКСІ Мікалай Дзмітрыевіч (2.12.1880, г. Сімферопаль, Украіна — 3.2.1947), расійскі фізік, адзін з заснавальнікаў навук. школы па радыёфізіцы і радыётэхніцы. Акад. AH СССР (1939; чл.кар. з 1931). Скончыў Страсбургскі унт (1904), дзе прайаваў да 1914. 3 1918 у Адэскім політэхн. інце (з 1922 праф.). 3 1922 у Цэнтр. радыёлабараторыі (Ленінград), з 1935 у Фіз. і Энергет. інтах AH СССР (Масква). Навук. працы па радыёфізіцы, радыётэхніцы, тэорыі нелінейных ваганняў. Праводзіў даследаванні па накіраванай радыётэлефоннай сувязі, па радыёсувязі з падводнымі лодкамі і тэлекіраванні, кіраваў распрацоўкай першых расійскіх радыёлямпаў (1914—16). Сумесна з Л.І.Мандэльштамам стварыў тэорыю нелінейных ваганняў, распрацаваў метад параметрычнага ўзбуджэння эл. ваганняў і прапанаваў радыёінтэрферэнцыйныметад даследавання распаўсюджвання радыёхваль і дакладнага вымярэння адлегласцей. Адзін з першых выказаў ідэю радыёлакйцыі Месяца. Прэмія Дз.І.Мендзялеева 1936. Дзярж. прэмія СССР 1942. Тв.: Собр. трудов. М., 1948. Літ.: Памятн НД.Папалексн // йзв. АН СССР. Сер. фнз. 1948. Т. 12, № 1. А.І.Болсун. ПАПАНАЎ Анатоль Дзмітрыевіч (31.10.1922, г. Вязьма Смаленскай вобл., Расія —5.8.1987), расійскі акцёр. Нар. арт. СССР (1973). Скончыў Дзярж. інт тэатр. мастацтва (1946). 3 1947 працаваў у Клайпедскім тры (Літва), з 1949 — у маскоўскім Тры сатыры. Пачынаў як вострахарактарны акцёр: Шафер, Англічанін і Вельзевул («Клоп», «МістэрыяБуф» У.Маякоўскага), Карэйка, Вараб’янінаў («Залатое цялё», «Дванаццаць крэслаў» паводле І.Ільфа і Я.Пятрова), Пачасухін («Помнік сабе» С.Міхалкова). Зваротам да трагічнай псіхал. сатыры сталі ролі Юсава («Даходнае месца» А.Астроўскага), Гараднічага («Рэвізор» М.Гогаля), Фамусава («Гора ад розуму» А.Грыбаедава), выкананыя тэмпераментна, з выкарыстаннем трагікамічнага гратэску. Выкрывальныя партрэты прыстасаванцаў, бюракратаў, абывацеляў стварыў таксама ў кіно: Крахалёў («Чалавек ніадкуль», 1961), СокалКружкін («Сцеражыся аўтамабіля», 1966), Васісуалій Лаханкін («Залатое цялё», 1968), Лёлік («Брыльянтавая рука», 1969), Вараб’янінаў («12 крэслаў», 1976) і інш. Драм. та ПАПАРАЦЬ 61 лент П. раскрыўся ў тры ў ролях Гаева («Вішнёвы сад» А.Чэхава), Хлудава («Бег» М.Булгакава), Цёркіна («Цёркін на тым свеце» А.Твардоўскага) і асабліва ў кіно: генерал Сярпілін («Жывыя і мёртвыя», 1964), Дубінскі («Беларускі вакзал», 1971), Уладзімір Дзмітрыевіч («Час жаданняў», 1984), Старабагатаў («Халоднае лета пяцьдзесят трэцяга...», 1988) і інш. Зняўся таксама ў фільмах «Наш дом» (1965), «Іду на навальніцу» (1966), «Ад’ютант яго правасхадзіцельства» (тэлефільм, 1972), «Дзень прыёму М.Дз.Папалексі. А.Дз.Папанаў. па асабістых пытаннях» (1974). Агучваў мультфільмы (Воўк у серыяле «Ну, пачакай!», 1969—81, і інш.). Дзярж. прэмія Расіі 1966. Дзярж. прэмія СССР 1989. Літ:. Лннецкая М. А.Папанов. М., 1972. ПАПАНДРЭУ (Papandreu) Андрэас (5.2.1919, ваў Хіяс, Грэцыя — 23.6.1996), дзяржаўны і паліт. дзеяч Грэцыі. Сын Г.Папандрэу. Вучыўся ў Гарвардскім унце (г. Кеймбрыдж, ЗША). 3 пач. 1940х г. у эміграцыі, да 1964 быў грамадзянінам ЗША. 3 1961 у Грэцыі, пасля ваен. перавароту 1967 зноў у эміграцыі, дзе стварыў Усягрэчаскі вызв. рух. Пасля падзення ваен. дыктатуры (1974) вярнуўся ў Грэцыю. Заснавальнік (1974) і старшыня (з 1984) партыі Усягрэчаскі сайыяліст. рух (ПАСОК). Прэм’ерміністр Грэцыі ў 1981—89 і 1993 —студз. 1996. Працы ў галіне эканомікі. ПАПАНДРЭУ (Papandreu) Георгіяс (13.2.1888, г. Патры, Грэцыя — 1.11.1968), дзяржаўны і паліт. дзеяч Грэйыі. Унук З.Мінейкі. Юрыст. У 1915 кіраўнік адміністрацыі вва Лесбас, у 1917—20 ген.губернатар вва Хіяс. Актыўны дзеяч Ліберальнай партыі (засн. ў 1910). У 1923—33 неаднаразова чл. урада Грэцыі. Пасля ўстанаўлення дыктатуры І.Метаксаса (4.8.1936) арыштаваны. 3 крас. 1944 прэм’ерміністр грэч. эмігранцкага ўрада ў Каіры, пасля Ліванскага пагаднення 1944 прэм’ерміністр урада нац. адзінства. У 1946—51 займаў шэраг міністэрскіх пасад, у 1954—57 старшыня Ліберальнай партыі. Заснавальнік (1961) блока партый Саюз цэнтра. У ліст.снеж. 1963 і лют,ліп. 1965 прэм’ерміністр. У час ваен. перавароту 21.4.1967 арыштаваны, але ў хуткім часе вызвалены. ПАПАНІН Іван Дзмітрыевіч (26.11.1894, г. Севастопаль, Украіна — 30.1.1986), расійскі палярны даследчык. Двойчы Герой Сав. Саюза (1937, 1940). Контрадмірал (1943). Др геагр. н. (1938). У 1932—35 нач. палярных станцый у бухце Ціхая на Зямлі ФранцаІосіфа і на мысе Чэлюскін. У 1937—.38 нач. першай н.д. станцыі «Паўночны полюс» на дрэйфуючай ільдзіне ў цэнтр. Арктыцы. У 1939—46 нач. Гал. паўн.марскога шляху, у 1952—72 дырэктар Інта біялогіі ўнутр. вод AH СССР і адначасова (з 1951) нач. аддзела марскіх экспедьшыйных работ AH СССР. Чл. Каралеўскага геагр. тва Вялікабрытаніі (з 1957). Яго імем названы мыс на пве Таймыр, горы ў Антарктыдзе, падводная гара ў Ціхім ак. Тв.: Жнзнь на лмнне: Дневннк. 7 нзд. М., 1977; Лед н пламень. 4 нзд. М., 1988. ПАПАР, папарнае поле, поле севазвароту, якое ўвесь вегетацыйны перыяд або частку яго застаецца незасеяным і неаднаразова апрацоўваейца для ачысткі глебы ад пустазелля і ўтрымання вільгаці. Папарная сістэма земляробства склалася ў эпоху феадалізму, замяніўшы лядную і лесапольную сістэмы трохпольнай (П., азімыя, яравыя). П. выкарыстоўваецца пераважна пад азімыя жыта і пшаніцу. Бывае чысты і заняты. Чысты П. — чорны (зяблевая апрацоўка ўгноенай глебы вядзецца ўвосень) і ранні (асн. апрацоўка вясною) — найчасцей выкарыстоўваюнь у засуішіівых раёнах. У нечарназёмнай зоне чысты П. пакідаюць на ўчастках з вял. колькасцю шматгадовага пустазелля. У інтэнсіўным земляробстве найб. эфектыўны заняты П., калі першую палавіну лета вырошчваюць культуры з кароткім вегет. перыядам (прапашныя, вікааўсяная сумесь, кукуруза на сыас, кармавы лубін, канюшына і інш.), якія ўбіраюць за 3—4 тьшні да сяўбы азімых раслін. Сідэральны П. (разнавіднасць занятага П.) паляпшае якасць бедных, пераважна пясчаных і супясчаных глеб. Ён менш эфектыўны, чым П., заняты культурамі на кармы. На папарным полі вырошчваюць культуры (лубін і інш.), якія заворваюць на зялёнае ўгнаенне. Гл. таксама Сістэма земляробства. У.П.Пярэднеў. ПАПАРАТНАЕ, вёска ў Жлобінскім рне Гомельскай вобл., на аўтадарозе Жлобін—Светлагорск. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 18 км на Пд ад г. Жлобін, 104 км ад Гомеля, 7 км ад чыг. ст. Мормаль. 893 ж., 358 двароў (2000). Сярэдняя школа, Дом культуры, бка, амбулаторыя, камбінат бьгг. абслугоўвання, аддз. сувязі. Царква. Брацкая магіла сав. воінаў. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. ПАПАРАЦІ, папарацепадобн ы я (Polypodiophyta), аддзел вышэйшых споравых раслін. 3 кл.: поліпадыяпсіды, маратыяпсіды, вужоўнікавыя, ці офіягласапсіды; 300 родаў, каля 12 тыс. відаў. Пашыраны ўсюды. Найб. коль касць відаў, якія адрозніваюшіа паводле жыццёвых форм (наземныя, наскальныя, водныя П., эпіфіты, ліяны, дрэвападобныя П.) — у тропіках. На Беларусі 10 сям., 25 відаў. У Чырв. кнігу занесены 7 відаў П.: граздоўнікі віргінскі і рамонкалісты, касцянец пасценны, мнаганожка звычайная, пузырнік судэцкі, сальвінія плывучая, чыставуст каралеўскі. Пераважна шматгадовыя, травяністыя або дрэвападобныя расліны з прьшаткавымі каранямі, сцёбламі і лісцем выш. ад некалькіх міліметраў да 25—30 м. Лісце (вайі) буйное, расчлененае, радзей суцэльнае, даўж. ад 2—4 мм да 30 м. Часта сумяшчае функцыі фотасінтэзу і споранашэння, у шэрагу П. яно дыферэнцыравана на стэрыльнае (фотасінтэзуючае) і са спарангіямі (фертыльнае), якія сабраны на ніжняй паверхні ліста. Са спор вырастае гаплоіднае палавое пакаленне — гаметафіт. Пасля апладнення, якое адбываецца пры наяўнасці вады, з зіготы ўтвараецца новы дыплоідны спарафіт. Вегегатыўнае размнажэнне — кавалкамі карэнішчаў, прыдаткавымі пупышкамі і інш. Адна з найб. стараж. груп вышэйшых раслін. Важны кампанент у наглебавым покрыве лясоў, вілыотных лугоў і балот. Лек., харч., тэхн., дэкар. расліны. Літ.: Флора Европейской часта СССР. Т. 1. Л., 1974; Жнзнь растеннй. Т. 4. М„ 1978. В.В.Маўрышчаў. ПАПАРАЦЬКВЕТКА. міфалагічны вобраз народнага падання. Вядомы ўсх. славянам і інш. народам. Паводле падання, апоўначы на Купалле ў лясным гушчары раз на год зацвітае папараць. Высачьшь і сарваць гэтую кветку, якую ахоўваюйь розныя пачвары і страшыдлы, можа толькі адважны і сумленны чалавек. Сарваўшы кветку, ён стане празорлівым і зразумее гаворку дрэў і траў, звяроў і птушак, яму адкрыюцца заклятыя ў зямлі скарбы. У гэтым паданні пра цудадзейную П.к. ўвасоблена мара чалавека аб шчасці, імкненне да пазнання таямнін свету. У бел. фальклоры паданне мела шмат варыянтаў, у т.л. і сац. пераасэнсаванне. Міфалагічны матыў П.к. шырока выкарыстаны ў лры і мастацтве. Да яго звярталіся М.Гогаль, Ю.Крашэўскі, В.ДунінМарцінкевіч, Я.Купала, У.Караткевіч (п’еса «Калыска чатырох чараўніц»), І.Козел (п’еса «Папарацькветка»), А.Туранкоў (опера «Кветка шчасця» паводле муз. драмы М.Чарота «На Купалле»), А.С.Ліс.