КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Уплыў паралакса на адлік ціску па барометры. Сутачны паралакс свяціла (ZOMT): Т — цэнтр Зямлі; О — пункт назірання на паверхні Зямлі; М (М') — цэнтр свяціла; г — радыус Зямлі; ZOM'T — гарызантальны сутачны паралакс. Гадавы паралакс. вярчэння Зямлі — сутачны, абарачэння Зямлі вакол Сонца — гадавы. СутачныП. — вугал паміж напрамкамі на свяціла з цэнтра Зямлі і з пэўнага пункта зямной паверхні (вугал р', пад якім са свяціла М бачны радыус Зямлі г у месцы назірання). Для свяціла, якое знаходзіцца ў зеніце, сугачны П. роўны нулю; для свяціла на гарызонце ён максімальны і наз. гарызантальным П. Па значэнні гарыз. П. свяціла р" можна знайсці адлегласць Д ад цэнтра Зямлі да свяціла: Д = 206265" r/р", дзе г — экватарыяльны радыус Зямлі. Гарыз. П. Сонца роўны 8, 794”, што адпавядае адлегласці ад Зямлі да Сонца 149 597 870 км, якая наз. астранамічнай адзінкай. ГадавыП. — вугал, пад якім са свяціла відаць вял. паўвось зямной арбіты; служыць для вызначэння адлегласцей да зорак. А.А.Шьшбалёў. ПАРАЛЕКСІЧНЫ СЛОЎНІК, тып двухмоўнага слоўніка, які ўключае тоесныя па значэнні і блізкія па гучанні словы дзвюх блізкароднасных моў, што характарызуюцца нерэгулярнымі адроз 86 ПАРАЛЕКСІЯ неннямі ў фанетычнай і марфалагічнай структуры, слова і формаўтварэнні, націску (т.зв. паралексы, гл. ў арт. Паралексія). Напр., бел. «шэры» — рус. «серый», «далонь» — «ладонь», «гусь» (ж.р.) — «гусь» (м.р.), «клопат» (ддз. лік) — «хлопоты» (мн. лік) і інш. У П.с. падаюцца толькі тыя словы, якія могуць абумовіць парушэнне літ. нормы адной з блізкароднасных моў. У бел. лексікаграфіі першы слоўнік такога тыпу — «Беларускарускі паралексічны слоўнікдаведнік» (1985), які ўключае толькі паралексы (як дадатковы моўны матэрыял у слоўнік увайшлі міжмоўныя амонімы і паронімы). Л.П.Кунцэвіч. ПАРАЛЕКСІЯ, моўная з’ява, якая выяўляецца пры папарным супастаўленні лексічных адзінак дзвюх блізкароднасных моў — паралексаў. Словыпаралексы маюць нерэгулярныя адрозненні ў некат. дэталях формы: грамат. родзе, ліку, націску, словаўтваральных элементах. Вылучаюць паралексьі акцэнталагічныя (бел. «крапіва» — рус. «крапнва»), словаўтваральныя (бел. «пакупнік» — рус. «покупатель»), граматычныя (бел. «боль» м.р. — рус. «боль» ж.р., «каноплі» мн.л. — «конопля» адз.л.), марфалагічныя (бел. «віск» — рус. «внзг»). Існуе група П. змешанага тыпу, якія адрозніваюцца словаўтварэннем і націскам (бел. «радзімка» — рус. «родмнка»), словаўтварэннем і прыналежнасцю да грамат. роду (бел. «цяля» — рус. «теленок»), націскам і прыналежнасцю да грамат. роду (бел. «селядзец» — рус. «селедка») і інш. Даследаванне бел.рус. П. мае асабліва важнае значэнне для распрацоўкі пытанняў культуры бел. мовы ў аспекце двухмоўя. Створаны «Беларускарускі паралексічны слоўнікдаведнік» (1985), які адлюстроўвае разыходжанні ў парадыгмах паралекс. Літ:. Мнхневнч А.Е. Паралексы // Русскнй язык. Мн., 1981. Вып. 1; Кунцэв і ч Л.П. Да характарыстыкі беларускарускай паралексіі // Беларуская лінгвістыка. Мн., 1987. Вып. 31. Л.П.Кунцэвіч. ПАРАЛЁКСЫ (ад пара... + грэч. lexis слова), тоесныя па значэнні і блізкія па гучанні словы дзвюх блізкароднасных моў. Гл. Паралексія. ПАРАЛЕЛАГРАМ (ад грэч. parallelos той, хто ідзе побач + gramma лінія), чатырохвугольнік, стораны якога папарна паралельныя. Выпуклы чатырохвугольнік будзе П. пры адной з наступных умоў: абедзве пары процілеглых старон — парамі роўныя адрэзкі; адна пара старон — роўныя і паралельныя адрэзкі; вуглы пры процілеглых вяршынях роўныя; пункт перасячэння дыяганалей дзеліць кожную з іх папалам. Асобныя віды П.: прамавугольнік (усе вуглы прамыя), ромб (усе стораны роўныя), квадрат (роўнастаронні прамавугольнік). Плошча П. роўная здабытку асновы на вышыню. ПАРАЛЕЛЕПІПЕД (ад грэч. parallelos той, но ідзе побач + epipedon плоскасць), шасціграннік, процілеглыя грані якога папарна паралельныя; прызма, аснова якой паралелаграм. Усе грані П. — паралелаграмы. П. мае 8 вяршынь, 12 рэбраў; процілеглыя грані роўныя паміж сабой, усе 4 дыяганалі П. перасякаюййа ў 1 пункце і дзеляцца ім папалам. П. наз. прамым, калі яго бакавыя рэбры перпендыкулярньы да плоскасці асновы; прамавугольным, калі П. прамы і асновай служыць прамавугольнік (ці ўсе грані — прамавугольнікі). П., у якога ўсе грані квадраты, наз. кубам. Аб’ём П. роўны здабытку плошчы яго асновы на вышыню. ПАРАЛЕЛІЗМ (ад грэч. parallelos той, хто ідзе побач), у біялогіі, п a ралельнае развіццё, п a р a ф і л і я, незалежнае развіццё падобных адзнак у эвалюцыі блізкароднасных груп арганізмаў. У выніку П. другасна набытае падабенства розных груп быццам бы накладваецца на іх падабенства, якое абумоўлена агульнасцю паходжання. Узнікае асобая катэгорыя падабенства органаў і розных відаў — г а м а я л о г і я. П. пашыраны ў філагенезе розных груп арганізмаў. Напр., шляхам П., відаць, развіваліся прыстасаванні да воднага спосабу жыцця ў 3 лініях эвалюцыі ластаногіх (маржы, вушастыя і сапраўдныя цюлені); у розных груп кісцяпёрых рыб развіваліся прыкметы земнаводных; у некалькіх груп зверападобных паўзуноў (тэрапсід)—прыкметы млекакормячых. Прыкметы пакрытанасенных раслін незалежна і паралельна развіваліся ў розных лініях эвалюцыі іх продкаў — праангіяспермаў. Узнікненне П. звязана з захаваннем роднаснымі групамі арганізмаў пэўнай генет. супольнасці і падабенства працэсаў антагенезу і яго рэгуляцыі. У генафондах роднасных відаў заканамерна з’яўляюцца падобныя (гамалагічньм) мутацыі (закон гамалагічных радоў у спадчыннай зменлівасці, які ўстанавіў M.I.Ztae/лаў). П. тлумачыцца падобным напрамкам натуральнага адбору, які дзейнічае на групы продкаў, што разышліся першапачаткова (гл. Дывергенцыя). Часам П. вызначаюць як канвергенцыю блізкароднасных груп. А.М.Петрыкаў. ПАРАЛЕЛІЗМ у літаратуры, аднародная сінтаксічнакампазіцыйная пабудова аднатыпных элементаў паэтыкі (з’яў, вобразаў, матываў і інш.), якія супастаўляюцца паміж сабой і размяшчаюцца паралельна ў двух ці трох сумежных сказах, радках, строфах; адна са стылістычных фігур. У некат. сваіх формах П. бывае блізкі да параўнання, але ў адрозненне ад яго не толькі супастаўляе з’явы, а выконвае і кампазіц. функцыю. Здаўна пашыраны ў вуснай нар. творчасці (быліны, песні, прымаўкі, прыказкі), засвоены пісьмовай лрай (на ім у многім заснаваны паэт. стыль Бібліі). Выдзяляюць П.: псіхалагічны (суаднясенне з’яў чалавечага жыцця са з’явамі прыроды): «Над ракою ў спакою // Зацвітала каліна; Ц У сяле за ракою // Вырастала дзяўчына; // Да зялёнай каліны // Прылятала зязюля; // Да дзяўчыныкаліны // Удаваўся Януля» (Я.Купала. «Над ракою ў спакою...»); сінтаксічны (аднолькавая сінтакс. будова суседніх радкоў); страфічны (аднолькавая сінтакс. будова суседніх строф); адмоўны (адмаўленне падкрэслівае не розніцу, а блізкасць асн. адзінак супастаўляемых з’яў, прадметаў); «Не лясы шумяць, // He дубравы гамоняць, // Плача бацька, маці: // На паход, бач, звоняць» (М.Чарот «Атаман»), Па аналогіі са славеснавобразным, або сінтакс., П. гавораць пра славеснагукавы (алітэрацыя, рыфма), рытмічны (страфа і антыстрафа ў стараж.грэч. лірыцы), кампазіцыйным (паралельныя сюжэтныя лініі ў рамане) П. і інш. ТІ.Шамякіна. ПАРАЛЬЬ ЗЯМНАЯ (ад грэч. parallelos той, хто ідзе побач), п a р a лель геаграфічная, лінія сячэння паверхні зямнога шара плоскасцямі, паралельнымі экватару. Усе пункты, якія ляжаць на адной П.з. маюць аднолькавую геагр. шырату. Мерыдыяны і паралелі ўтвараюць градусную сетку Зямлі. ПАРАЛЁЛЬ НЯБЕСНАЯ, с у т а ч ная паралель, малы круг нябеснай сферы, плоскасць якога паралельная плоскасці нябеснага экватара. Уяўляе сабой шлях, які праходзіць пункт нябеснай сферы (за выключэннем полюсаў свету) з прычыны бачнага сутачнага вярчэння сферы вакол восі свету. ПАРАЛЁЛЬНАЕ ЗЛУЧ^ННЕ, спосаб злучэння дзвюх ці болей крыніц або прыёмнікаў эл. энергіі, пры якім на ўсе разгалінаванні эл. ланцуга падаецца адно і тое ж напружанне. Схема паралельнага мучэння Пры П.з. агульны ток раўняецца суме токаў усіх разгалінаваняяў (алгебраічнай пры пастаянным току, вектарнай пры пераменным). Агульная праводнасць G эл. ланцуга з актыўнымі супраціўленнямі R^..., R^ роўна + , дзе A — агульнае суп раціўленне ланцуга. Агульная ёмістасць эл. ланцуга пры П.з. кацдэнсатараў. С = Ц +... + Сп, дзе С, ..., Сп — ёмістасці асобных разгалінаванняў. Пры П.з. індуктыўнасцей Lt,..., La агульная індуктыўнасць L ланцуга вызначаецца формулай:— = ^ + ...+ — . П.з. шырока выкарыстоўваецца для сілкавання вял. колькасці прыёмнікаў м. энергіі (эл. лямпаў, награвальных прылад, эл. рухавікоў і інш ). Уключэнне ці выключэнне асобных крьшіц або прыёмпікаў эл. энергіі пры П.з. не парушае работы ўсёй сістэмы. ПАРАЛЁЛЬНАЕ РАЗВІЦЦЁ, э в a люцыйнае развіццё, тое, што Паралелізм. ПАРАМАГНЕТЫЗМ 87 ПАРАЛЁЛЬНАЯ ПРАЕКЦЫЯ. гл. ў арт. Праекцыя. ПАРАЛЁЛЬНЫ ПЕРАНОС. пераўгварэнне прасторы ці яе часткі (напр., пераход ад адной фігуры да другой), пры якім усе пункты зрушваюцца ў адным і тым ж напрамку на адну і тую ж адлегласць. Паралельны перанос Паралельныя прамыя. ПАРАЛЕЛЬНЫЯ ПРАМЫЯ, прамыя, якія ляжаць у адной плоскасці і не перасякаюцца. У эўклідавай геаметрыі ў плоскасці праз усякі пункт, што не ляжыць на дадзенай прамой, праходзіць толькі адна прамая, якая не перасякае дадзеную. У Лабачэўскага геаметрыі ў плоскасці праз пункт С паза дадзенай прамой АВ праходзіць бясконцае мноства прамых, якія не перасякаюць АВ, з іх паралельнымі да АВ наз. толькі 2 — СЕ і CF. Прамая СЕ паралельная да АВ у напрамку ад А да В, калі: пункты В і Е ляжаць па адзін бок ад AC; СЕ не перасякае АВ; усякі прамень унутры вугла АСЕ перасякае АВ. Аналагічна вызначаецца прамая CF, паралельная да АВ у напрамку ад В да А. У рыманавай геаметрыі П.п. не існуе. ПАРАЛЕЛЬНЫЯ РЭАКЦЫІ, гл. ў арт. Складаныя рэакцыі. ПАРАЛЕЎКбБРЫУМ (Paraleucobryum), род брыевых імхоў сям. дыкранавых. Пашыраны ва ўмераным поясе Паўн. паўшар’я. На Беларусі 1 від — П. даў галісты (Р. longifolium), занесены ў Чырв. кнігу. Расце на валунах, радзей на пнях у дясах. Двухдомныя лістасцябловыя расліны, утвараюць буйныя, белаватазеленаватыя, шчыльныя, мяккія дзярнінкі. Сцябло прамастойнае або ўзыходнае, даўж. 2—8 см. Лісце серпападобнае, павернутае ў адзін бок, верхавінкавае сабрана ў чубок. Каробачка прамастойная,