КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ФЁЦІ (Fetti, Feti) Даменіка (каля 1588, Рым — 16.4.1623), італьянскі жывапісец. Вучыўся ў Рыме ў Л.Чыголі. Зазнаў уп-лыў Караваджа, К.Эльсхаймера, майстроў венецыянскай школы 16 ст. 3 1613 пры-дворны мастак герцага Фердынавда Ган-зага ў Мантуі, з 1622 працаваў у Венецыі. Творчасці ўласцівы тонкія па каларыс-тычным вырашэнні карціны, у якіх сю-жэты міфалаг. («Геро і Леандр»), Старо-га і Новага Запаветаў тракіуюцна як быт. сцэны, змешчаныя ў пейзажы або ін-тЭр’еры, эмацыянальна сугучныя пера-жыванням персанажаў: «Вылячэнне Та-віта», «Прытчы», «Уцёкі ў Егіпет». Тво-ры вылучаюцца прастатой і яснасцю кампазіцыі, свабоднай манерай пісьма. ФЁШЧАНКА Пётр Васілевіч (3.7.1922, с. Прышыб Палтаўскай вобл., Украі-на —■ 10.10.1992), удзельнік баёў на Бе-ларусі ў Вял. Айч. вайну, Герой Сав. Саюзэ (1945). Скончыў Харкаўскі нас-таўніцкі ін-т (1940), Саратаўскае танк. вучылішча (1941), Выш. афіцэрскую школу бранятанк. войск (1946), Харкаў-скі пед. ін-т (1950). У Вял. Айч. вайну на фронце з 1941. Танк. батальён на ча-ле з капітанам Ф. вызначыўся 25— 27.6.1944 у баях каля в. Смаляны Ар-шанскага р-на і чыг. ст. Талачын, дзе перарэзаў шляхі адыходу ворага, захапіў 7 эшалонаў з грузам, 15 самаходных гармат, 3 процітанк. батарэі, 40 броне- 364 ФЕШЧАНКА транспарцёраў. У 1961—75 у органах дзяржбяспекі. ФІДПЧАНКА Рыгор Архіпавіч (25.1.1899, в. Камароўка Барзнянскага р-на Чарні-гаўскай вобл., Украіна — 23.12.1942), бел. вучоны ў галіне фізіялогіі. Праф. (1935). Скончыў мед. ф-т БДУ (1928). 3 1928 у БДУ, з 1930 у Мінскім мед. ін-це, адначасова навук. супрацоўнік Ін-та жывёлагадоўлі Беларусі (1931—35). 3 1935 заг. кафедры (адначасова нам. ды-рэктара) Віцебскага, з 1941 Кіеўскага (у Чэлябінску) мед. ін-таў. Асн. працы па даследаванні ўмоўных рэфлексаў, газа- і мінер. абмену, фізіялогіі харчавання, росту і размнажэння ў жывёл. Літ.: Ш н ш к о Е. Первый профессор нз воспнтаннкков Мннского меднцннского нн-стнтута // Здравоохраненне Бслорусснн. 1958. № 1. ФЕДАР АЛЯКСЙЕВІЧ (9.6.1661, Мас-ква — 7.5.1682), расійскі цар [1676— 82]. 3 дынастыі Раманавых. Сьш цара Аляксея Міхайлавіча і Марыі Міласлаў-скай. Атрымаў добрую адукацыю пад кіраўніцгвам Сімяона Палацкага. У час праўлення невылечна хворага Ф.А. вял. уплывам карысталіся яго сваякі па маці Міласлаўскія (род паходзіў з ВКЛ) і сястра Соф ’я Аляксееўна. Урад Ф.А. пра-вёў усеагульны перапіс насельніцгва (1678), увёў падворнае абкладанне (1679), скасаваў месніцтва (1682), вёў рус.-тур. вайну 1676—81, якая завершана Бахчы-сарайскім перамір’ем 1681. Ф.А. разам з Сімяонам Полацкім — ініцыятар зас-навання ў Маскве С/іавяна-грэка-лацін-скай акадэміі (адчынена ў 1687). Ф(ДАР ІВАНАВІЧ (31.5.1557, Мас-ква — 17.1.1598), расійскі цар [1584— 98], апошні з дынастыі Рурыкавічаў. Сын цара Івана IV і Настассі Захар’і-най-Юр’евай (праз яе Раманавы лічылі-ся сваякамі Рурыкавічаў). Замест няз-дольнага Ф.І. краінай кіраваў Рэгенцкі савет, а з 1587 — Барыс Гадуноў (брат жонкі цара Ірыны). Пры Ф.І. аднаўля-лася падарваная Лівонскай вайной 1558—83 і апрычнінай гаспадарка краі-ны, узмацнілася запрыгоньванне сялян (гл. Запаветныя гады); у 1590—93 у Швецыі адваяваны прыбалт. і карэльс-кія землі, страчаныя ў вьшіку Лівон-скай вайны; да Расіі далучана Зах. Сібір (1590-я г.). ФЁДАР УЛАДЗ/МІРАВІЧ, князь пінскі ў сярэдзіне 13 ст. Верагодна, сьш пін-скага кн. Уладзіміра. У 1262 разам са сваімі братамі (?) пінскімі кн. Дзямідам і Юрыем прыехаў у Небль віншаваць галіцка-валынскага кн. Васільку Рама-навіча з перамогай над літоўцамі. Мяр-куецца, што Ф.У. у той час быў гал. пінскім князем і праводзіў палітыку па-турання літоўцам у нападах на Валынь. В.С.Пазднякоў. ФЁДАРАВА Ірына Анагалеўна (17.1.1920, чыг. ст. Хілкава Самаркандскага вілае- та, Узбекістан — 13.8.1988), бел. вучо-ны ў галіне электратэхнікі і энергетыкі. Д-р тэхн. н. (1971), праф. (1973). Скон-чыла Сярэднеазіяцкі індустр. ін-т (1943). 3 1963 у БПІ. 3 1966 у Мінскім філіяле Усесаюзнага завочнага электра-тэхн. ін-та. 3 1972 заг. кафедры Мінска-га радыётэхн. ін-та. Навук. працы па пытаннях перадачы электраэнергіі, тэо-рыі нелінейных эл. ланцугоў і тэорыі кіравання складанымі эл. сістэмамі, па праблемах удасканалення інж. адукацыі. 7е.: Обіцая электротехннка. Мн., 1968 (у сааўт.); Электротехннка. 2 нзд. Мн., 1977 (у сааўт.); Познавательные действня в современ-ной науке. Мн., 1987 (у сааўт); Эффектнв-ность средств повышення дннамнческой ус-тойчнвостн снстем электропередач (разам з Р.Я.Паспелавым) // Нзв. вузов. Энергетнка. 1990. № 7. А.І.Болсун. ФЁДАРАВА ЗРУХ, перпендыкулярны да плоскасці падзення (бакавы) зрух ад-бітага пучка святла, абумоўлены спецы-фічным характарам перадачы энергіі не-аднародных хваль, якія ўзнікаюць пры адбіцці святла ў пэўных умовах. Прад-казаны ФА.Фёдаравым (1954), эксперы-ментальна выяўлены франц. вучоным Х.Эмберам (1969) і зарэгістраваны як адкрыццё (1980). Улічваецца ў разліках пры распрацоўцы аптычных прылад і можа выкарыстоўвацца ддя аналізу ўласцівасцей светлавых пучкоў. ФЁДАРАЎ Аляксандр Іванавіч (13.3.1902, С.-Пецярбург — 29.4.1987), бел. вучо-ны ў галіне вет. медыцыны. Д-р вет. н. (1955), праф. (1956). Скончыў Ленін-градскі вет. ін-т (1935). 3 1965 у Віцеб-скім вет. ін-це (заг. кафедры). Навук. працы па паталаг. анатоміі, патагенезе, дыягностыцы і імунамарфалогіі інфекц. анеміі і энцэфаламіэліту коней, гема-спарьшыёзу буйн. par. жывёлы, чумы, балангыдыёзу і бруцэлёзу свіней, яшчу-ра і інш. Тв.: Учебннк для младшего ветерннарного фельдшера. Т. 1—2. 7 нзд. М.; Л., 1958 (у са-аўт.); Основы патологнческой анатомхн сельскохозяйственных жнвотных. 4 нзд. Мн., 1980 (у сааўт.); Мнкроэлементозы сельско-хозяйственных жнвотных. Мн., 1986 (у сааўт.). ФЁДАРАЎ Аляксандр Уладзіміравіч (н. 20.2.1952, г. Барысаў Мінскай вобл.), бел. дырыжор. Засл. арт. Беларусі (1997). Скончыў Маскоўскую кансерва-торыю (1978). 3 1978 дырыжор танкава-га палка ў г. Старажынец (Ўкраіна), з 1980 аркестра штаба Прыкарпацкай ва-ен. акругі, з 1986 аркесгра Групы сав. войск у Германіі. 3 1990 нач., з 2002 маст. кіраўнік Дзярж. установы «Узор-на-паказальны аркестр Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь». Аўгар шматлікіх аранжыровак, у т.л. твораў бел. кампазі-тараў А.3ахлеўнага, IЛучанка, Э.Ханка і інш., песень «Айчына мая», «Афіцэр-скі баль» і інш. ФЁДАРАЎ Аляксей Фёдаравіч (30.3.1901, в. Лоцманская Каменка, цяпер у скла-дзе г. Днепрапятроўск, Украіна -— 1989), адзін з кіраўнікоў партыз. руху на Укра-іне ў Вял. Айч. вайну. Ген.-маёр (1943). Двойчы Герой Сав. Саюза (1942, 1944). 3 вер. 1941 — 1-ы сакратар Чарнігаў-скага, з 1943 — Валынскага падп. абко-маў КП(б)У, адначасова камацдзір Чар-нігаўскага, пазней — Чарнігаўска-Ва-лынскага партыз. злучэнняў, якія дзей-нічалі на Украіне, Беларусі і ў Расіі. 3 1944 на парт. рабоце, у 1957—79 — мі-ністр сац. забеспячэння УССР. Дэп. Вярх. Савета СССР у 1537—79. Аўтар кніг «Падпольны абком дзейнічае» (кн. 1—2, 1949), «Апошняя зіма» (1965). А.Ф.Фёдараў В.ФФёдяраў ФЁДАРАЎ Васіль Дзмітрыевіч (23.2.1918, г. Кемерава, Расія — 19.4.1984), рускі паэт. Скончыў Літ. ін-т імя М.Горкага ў Маскве (1950). Друкаваўся з 1944. Пер-шая кніга вершаў — «Лірычная трыло-гія» (1947). У паэт. зб-ках «Лясныя крыніцы» (1955), «Не лявей за сэрца» (1960), «Кніга любові» (1964), «Трэція пеўні» (1966), «Сёмае неба» (1968; за 2 апошнія Дзярж. прэмія Pacu 1968), «Крылы на поўдзень» (1971), «Кніга любові і веры» (1974), «Вершы» (1978) і інш. філас. асэнсаванне сац. і мараль-ных канфліктаў, тэма кахання. Аўтар паэм «Белы гай» (1956), «Прададзеная Венера» (1958), «Жаніцьба Дон Жуана» (1977); паэт. дзённіка «Мар’еўскі лета-піс» (1947), драмы ў вершах «Залатая жыла» (1958), аповесцей «Сталасць» (1953), «Добраахвотнікі» (1955), цыкла апавяданняў «Сны паэта» (1979—82), кн. «Наш час такі... Пра паэзію і паэ-таў» (1973) і інш. Дзярж. прэмія СССР 1979. Тв.: Собр. соч. Т. 1—5. М., 1987—89. Літ.: Денмсова Н.В. Беззаветно слу-жнть красоте: Поэзня В.Федорова. М., 1978; Пудалова Л.А. Чувство своего ммра: О лнрнке Федорова. Кемерово, 1979. А.В. Спрынчан. ФЁДАРАЎ Васіль Фёдаравіч (10.1.1892, Масква —21.1.1971), расійскі і бел. рэ-жысёр. Засл. дз. маст. Туркменістана (1939). Нар. арт. Беларусі (1955). Скон-чыў Дзярж. эксперым. тэатр. майстэрні У.Меерхолвда ў т-ры яго імя. Працаваў у т-рах Масквы, Баку, Ленінграда, Аш-хабада і інш. У 1952—58 гал. рэжысёр Дзярж. рус. драм. т-ра Беларусі. Паста-ноўкі Ф. вызначаліся маштабнасцю, дакладнасцю сац. характарыстыкі воб-разаў, тэатр. кідкасцю, раскрыццём ідэі твора праз усе кампаненты спектакля. Этапнымі для рус. драм. т-ра Беларусі сталі яго спекгаклі «Варвары» М.Горка- ФЁДАРАЎ 365 га (1952), «Кароль Лір» У.Шэкспіра (1953), «Брэсцкая крэпасць» К.Губарэ-віча (1954), «Каменнае гняздо» Х.Вуалі-ёкі (1956). 3 інш. пастановак: «Пігмалі-ён» Б.Шоу і «Шакалы» АЯкабсана (1953), «Порг-Артур» паводле А.Сцяпа-нава і «Смерць Тарэлкіна» А.Сухаво-Кабыліна (1954), «Хітрыкі Скапэна» Мальера і «Персанальная справа» А.Штэйна (1955), «Мяшчане» М.Горка-га і «Права на шчасце» І.Дорскага (1956), «Мая сям’я» Э.Дэ Філіпа і «Цар Патап» А.Капкова (1958); у Бел. рэсп. т-ры юнага гледача — «Два веронцы» Шэкспіра (1964). І.Я.Ліснеўскі. ФЁДАРАЎ Іван (М а с к в і ц і н Іван Фёдаравіч; каля 1510—15.12.1583), ра-сійскі асветнік, заснавальнік кнігадру-кавання ў Расіі і на Украіне. Месца на-раджэння невядома. Зыходзячы з ге-ральдычнай трактоўкі друкарскага знака Ф., існуе меркаванне пра яго бел. пахо-джанне. Паводле некат. звестак, вучыў-ся ў Кракаўскім ун-це, дзе ў 1532 атры-маў ступень бакалаўра. У 1550-я г. пра-цаваў у друкарні ў Маскве. 3 19.4.1563 да 1.3.1564 разам з П.Мсціслаўцам выдаў першую ў Расіі друкаваную кнігу «Апостал». 29.9 і 29.10 1565 Ф. і Мсціс- Першая і апошняя старонкі «Азбукі» 1 Фёдарава Львоў. 1574. Л<>А * ІІЖННГН ослоіасгннж , infill. IfAMWCHKIH . J’SbH . tX^A . ОП'4 . «« <;8ДН<ІІН . Tkl . кУдНАВ . AIM ДЬВ . Ь'УдНТЛ . ВЫ АВ4 . k^^it.w . <#ЛЯН»«АЧН»<Н кНДй'ГІ . tlWflf ліпц^н nb'ft. umKhin'li^mni ПЛ 1' ІН , ІЛН ЛАЧ ПЛА[#ГН лавец выпусцілі ў Маскве 2 выданні «Часоўніка», які выкарыстоўваўся пры пач. навучанні грамаце. У 1566 Ф. і Мсціславец пакінулі Маскву і заснавалі друкарню ў мяст. Заблудава Гродзен-скага пав. ў маёнтку гетмана ВКЛ Р.АХадкевіча. У Заблудаўскай друкарні імі надрукаваны «Евангелле вучыцель-нае» (1569) і «Псалтыр з Часаслоўцам» (1569—70). У канцы 1572 — пач. 1573 Ф. пераехаў у Львоў і заснаваў першую на Украіне друкарню. У 1574 выдаў там першую ўкр. дакладна датаваную кнігу «Апостал» і першы друкаваны ўсх.-слав. падручнік «Азбука». Каля 1578 заснаваў друкарню ў г. Астрог, дзе 18.6.1578 на-друкаваў новае выданне «Азбукі», дапоў-ненае паралельнымі грэка-слав. тэкста-мі і помнікам стараж.-балг. л-ры «Аб пісьмёнах» Чарнарызца Храбра пад наз-