КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
вай «Сказанне како составн святый Кн-рнл Фнлософ азбуку по языку сло-веньску». У 1580 у Астрогу Ф. надрука-ваў «Псалтыр» і «Новы запавет», выдаў да апошняга алфавітна-прадметны па-казальнік і адначасова зборнік афарыз-маў і крылатых слоў «Кніжку, збор рэ-чаў самых патрэбных...». 5.5.1581 у Ас-трогу лістоўкай надрукаваў «Хранало-гію» А.Рымшы — першы ўсх.-слав. друкаваны каляндар і першы асобна выдадзены твор бел. паэзіі (адзіны эк-зэмпляр зберагаецца ў С.-Пецярбургу). Да 12.8.1581 Ф. надрукаваў «Астрож-скую біблію» — першае поўнае выдан-не слав. Бібліі кірылаўскага шрыфту. 3 1582 Ф. зноў у Львове. Імкнучыся саб-раць сродкі на адкрыццё новай друкар-ні, адліваў гарматы, вынайшаў шмат-ствольную марціру з узаемазаменнымі часткамі. Літ.: Нван Федоров н восточнославянское кннгопечатанне. Мн., 1984; Немнров-с к н й Е.Л. Возннкновенне кннгопечатання в Москве: Мван Федоров. М., 1964; Я го ж. Начало кннгопечатання на Укранне: йван Федоров. М., 1974; Я г о ж. йван Федоров в Белорусснн. М., 1979; Яго ж. йван Федо-ров. М., 1985; Первопечатннк йван Федоров: Оішсанне нзданнй н указ. лкт. о жнзнм н дея-тельностн. Львов, 1983. Я.Л.Неміроўскі. ДНК кЎдЎ'ГА пашн лп к'ЛК . IlflHM’l'TItl.KtAH к'слііі . лж нокгйігчпін СДНОЦД СЛГНуГ'ДПЫГі аж^іл’/лм іііт^ктн <К Д"рЎ 4<(« СЛГ>Л»ЛН ы ч , влшнллн ітылй) AUAHTHAMH ІЛЛНПІ. ■ ФЁДАРАЎ Ілья Мікітавіч (1815 — пас-ля 1890), бел. архітэктар. Скончыў Пе-цярбургскую AM (1836). Працаваў па-мочнікам, у 1844—81 магілёўскім губерн-скім архітэктарам, адначасова ў 1844— 70 магілёўскім епархіяльным архітэкгарам. Сярод работ: праекты будьшкаў бага-дзельняў (1837, 1850, 1855), ін-та шля-хетных дзяўчат, пансіяната пры Магі-лёўскай губ. камісіі і будынка пажарнай каманды (1848—52), казармы для жан-дарскай каманды (1850), жылога дома для святара Троіцкай царквы (1859) і рэканструкцыі астрога (1838). Распра-цаваў праектную дакументацыю на ра-монт будынка Магілёўскага губ. праўлення. У 1843 выканаў праект бу-дынка дзярж. устаноў для г. Сянно Ві-цебскай вобл. ФЁДАРАЎ Мікалай Ільіч (н. 12.3.1925, г. Іжэўск, Удмурція, Расія), бел. вучоны ў галіне лясной фітапаталогіі. Д-р біял. н. (1971), праф. (1973). Скончыў Бел. лесатэхн. ін-т (1950). 3 1950 у Бел. тэх-нал. ун-це (з 1971—91 заг. кафедры). Навук. працы па пытаннях хвароб дрэў-ных і хмызняковых парод Беларусі, бія-логіі дрэваразбуральных грыбоў, пата-лаг. фізіялогіі заражаных дрэў, культы-вавання ядомых грыбоў. 7в.: Промышленное культнвнрованне сье-добных грнбов. Кнев, 1978 (у сааўт.); Зашнт-ная обработка древеснны. М., 1981 (разам з М.Дз.Быўшых); Корневые гннлн хвойных по-род. М., 1984; Лесная фнтопатологня. 2 нзд. Мн., 1992; Особенностн формнровання ело-вых лесов Беларусн в связн с нх перноднчес-кнм массовым усыханнем. Мн., 2001 (разам з У.В.Сарнацкім). ФЁДАРАЎ Мікалай Пятровіч (15.6.1915, в. Кайвакса Ленінградскай вобл., Ра-сія — 17.4.1944), удзельнік партыз. руху ў Мінскай вобл. ў Вял. Айч. вайну, Ге-рой Сав. Саюза (1944). Скончыў 2-ю Ленінградскую артыл. школу (1936), ву-чыўся ў Ваен. акадэміі імя Фрунзе. У Вял. Айч. вайну на фронце з 1941, з 1943 маёр Ф. нам. камандзіра развед-вальна-дыверсійнага атрада «Дзіма» на Міншчыне, удзельнік падрыхтоўкі за-бойства гаўляйтара В.Кубэ. Са студз. 1944 камандзір партыз. атрада на тэр. Польшчы, загінуў у баі з карнікамі. ФЁДАРАЎ Мікалай Фёдаравіч (12.6.1829, с. Ключы Тамбоўскай вобл., Расія — 28.12.1903), расійскі рэліг. філосаф, прадстаўнік рус. касмізму. Вучыўся ў Рышэльеўскім ліцэі ў г. Адэса (1849— 52). У 1854—68 выкладаў у пав. вучылі-шчах, у 1874—98 бібліятэкар Румянцаў-скага музея. У сваім угапічным вучэнні («філасофія агульнай справы») імкнуўся вызначыць глыбінныя прычыны сусв. зла і прапанаваць спосабы яго пераадо-лення. Гал. зло для чалавека бачыў у яго фіз. смерці і залежнасці ад «сляпых» сіл прыроды. Выступаў з праектам рэгу-лявання прыроды і «іманентнага ўвас-крэшання» сіламі навукі і тэхнікі, рэа-лізацыя якога, на яго думку, прывядзе да прынцыпова новай ступені эвалю-цыі, «свядомага» этапу развіцця свету, усеагульнага братэрства, пераадолення «варожасці» і ў прыродзе, і ў соцыуме. Сцвярджаў, што хрысц. вучэнне пра Ka-Heu свету, выкладзенае ў «Апакаліпсі-се», уяўляе сабой горшы з магчымых «сцэнарыяў» развіцця чалавецтва, а не прадвызначаную Богам неабходнасць. Мэтай пераўгварэння свету («агульнай справы» чалавецтва) лічыў дасягненне Царства Божага праз пераход ад эк-сплуатацыі да рэгулявання прыроды, асваенне касм. прасторы і кіраванне касм. працэсамі, удасканаленне арганіз-ма чалавека, патрыфікацьпо — фіз. ўваскрэшанне продкаў. Крытыкаваў на-яўную сац. рэчаіснасць, заснаваную на вынішчэнні аднаго народа другім, вы- 366 ФЁДАРАЎ цясненні малодшым пакаленнем ста-рэйшага, як выяўленне «зоамарфічнага» грамадскага ладу, «непаўналецця» чала-вецтва. Асаблівую ролю адводзіў Расіі, якая, на яго думку, вылучаецца заха-ваннем патрыярхальна-сваяцкага ладу, асаблівым геагр. становішчам, і інш. Ідэі Ф. ў рус. прыродазнаўстве развівалі М.А.Умаў, К.Э.Цыялкоўскі, У.І.Вярнад-скі, А.Л.Чыжэўскі, у рэліг. філасофіі і л-ры — Л.М.Талстой, Ф.М.Дастаеўскі, У.С.Салаўёў, М.А.Бярдзяеў, В.В.Зянь-коўскі, Г.В.Флароўскі і інш. Тв.: Собр. соч. Т. 1-4. М„ 1995—2000. Літ:. Семенова С.Г. Ннколай Федо-ров: Творчество жязнн. М., 1990; Я е ж. Нн-колай Федоров н Фрндрнх Ннцше // Вопр. фмлософнн. 2001. № 2; Грнгорьева Т. «Фнлософня обіцего дела» Федорова н «Закон Неба» // Всеммр. лнт. 1999. № 5/6; М н х е е в а Н.Б. Фвлософня «обшего дела» Ннколая Федорова в контексте русской тра-днцнх. Мн., 2002. Т.ІЛдула. ФЁДАРАЎ Мікалай Яўгенавіч (н. 26.8.1938, г. Віпебск), бел. вучоны ў га-ліне гастраэнтэралогіі. Д-р мед. н. (1976), праф. (1978). Скончыў Віцебскі мед. ін-т (1961), дзе і працаваў з 1965. 3 1978 у Растоўскім мед. ін-це (заг. ка-федры), з 1987 у Віцебскім мед. ін-це (заг. кафедры). Навук. працьі па дыя-гностыцы і лячэнні гелікабактэрыёзу, дыскінезій жоўцевывадной сістемы, псіхасаматычных расстройстваў пры эразіўна-язвавых пашкоджаннях страў-ніка і дванаццаціперснай кішкі. Тв.: Нетраднцяонные методы лечення бн-лнарной патологнн в практаке терапевта. Ал-маты; Вятебск, 1999. ФЁДАРАЎ Пётр Паўлавіч (парт. псеўд. Дняпроўскі, Фёдар; 1885, г. Пінск Брэсцкай вобл. — 28.4.1920), адзін з арганізатараў і кіраўнікоў каму-ніст. падполля на Беларусі ў грамадз. вайну. Увосень 1919 накіраваны ЦК КП(б)ЛіБ у г. Бабруйск для арганізацыі камуніст. падполля і партыз. руху. Чл. Бабруйскага падп. к-та КП(б)ЛіБ. Узна-чальваў Ясенскі райком (15 ячэек), ствараў партыз. атрады. 25.4.1920 схоп-лены польск. жандарамі ў час канфер. Бабруйскай падп. арг-цыі, расстраляны. Пахаваны ў Бабруйску, на брацкай Marine помнік. ФЁДАРАЎ Уладзімір Рыгоравіч (15.5.1874, С.-Пецярбург — 19.9.1966), расійскі канструктар аўтам. стралковай зброі. Ген.-лейт. інж.-тэхн. службы (1943). Ге-рой Працы (1928). Скончыў Міхайлаў-скую артыл. акадэмію (1900). 3 1900 у Гал. артыл. упраўленні. У 1918—31 ды-рэктар завода аўтам. зброі. Навук. пра-цы па гісторыі і праектаванні стралк. зброі. Сканструяваў аўтам. вінгоўку (1912), аўгамат (1916). Літ.: Н a г а е в Г.Д. Русскме оружейнякм. М., 1977; Мартынчук Н.Н. Деложязнн. М., 1975. ФЁДАРАЎ Фёдар Іванавіч (19.6.1911, в. Турэц Карэліцкага р-на Гродзенскай вобл. — 13.10.1994), бел. фізік-тэарэ-тык, заснавальнік навук. школы па тэа-рэт. фізіцы. Акад. АН Беларусі (1966, чл.-кар. з 1956), д-р фіз.-матэм. н. (1955), праф. (1957). Герой Сац. Працы (1978). Засл. дз. нав. Беларусі (1968). Сьш Я.Маўра. Скончыў БДУ (1931), дзе і працаваў з 1936 (у 1938—41 і ў 1943— 62 заг. кафедры, у 1943—50 дэкан), ад-начасова ў 1936—38 і 1953—55 у Фіз- ф.І Фёдараў Я.К.Фёдараў тэхн. ін-це АН Беларусі. 3 1955 заг. ла-бараторыі, з 1987 гал. навук. супрацоў-нік Ін-та фізікі, з 1963 акад.-сакратар Аддз. фіз.-матэм. навук, з 1987 саветнік прэзідыума АН Беларусі. Ініцыятар стварэння і першы прэзідэнт (1990) Бел. фіз. т-ва. Навук. працы па крыш-таляоптыцы, тэорыі пругкіх хваль у крышталях, фізіцы элементарных час-ціц, квантавай тэорыі поля, тэорыі гра-вітацыі. Пабудаваў тэорыю аптычных уласцівасцей магн. і паглынальных крышталёў, развіў каварыянтныя мета-ды прамога тэнзарнага злічэння ў опты-цы і акустьшы крышталёў. Распрацаваў метад праектыўных аператараў у тэорыі элементарных часціц, вектарную пара-метрызацыю групы Лорэнца. Прапана-ваў універсальную фармулёўку неліней-ных ураўненняў фундаментальных фіз. палёў, развіў тэтрадны падыход у агуль-най тэорыі адноснасці. Прадказаў но-вую з’яву ў галіне крышталяоптыкі (гл. Фёдарава зрух), зарэгістраваную як ад-крыццё (1980). Дзярж. прэмія Беларусі 1972, Дзярж. прэмія СССР 1976. Тв.: Оптака аннэотропных сред. Мн., 1958; Теорня упругнх волн в крнсталлах. М., 1965; Теорня гнротропня. Мн., 1976; Отраженяе н преломленне света прозрачнымн крвсталла-мн. Мн., 1976 (разам з В.В.Філіпавым); Груп-па Лоренца. М., 1979. Літ:. Ф.Й.Федоров: (Бнобяблвогр. указ.). Мн., 1981; Богуш А.А., Гончаренко А.М. Ф.Й.Федоров: (К 90-летяю co дня рож-деняя) // Весці Hau. АН Беларусі. Сер. фіз-мат. навук. 2001. № 3. А.І.Болсун. ФЁДАРАЎ Яўген Канстанцінавіч (10.4.1910, г. Бендэр, Малдова — 30.12.1981), расійскі геафізік. Акад. АН СССР (1960, чл.-кар. 1939). Герой Сав. Саюза (1938). Скончыў Ленінградскі ун-т (1932). 3 1932 навук. супрацоўнік палярных станцый. 3 1938 дырэктар Арктычнага НДІ, у 1939—47 і 1962—74 нач. Гідраметэаслужбы СССР. У 1947— 55 у Геафіз. ін-це AH СССР, у 1956—69 дырэктар Ін-та прыкладной геафізікі, у 1959—62 у прэзідыуме AH СССР, у 1963—71 віцэ-прэзідэнт Сусв. метэара-лагічнай арг-цыі. Навук. працы па дас-ледаванні геафіз. палёў у Арктыцы, маг-ніталогіі, метэаралогіі і прыкладной ас-траноміі. Дзярж. прэміі СССР 1946, 1969. Тв.: Глобальные нсследовання атмосферы н прогноз погоды. М., 1971; Взанмодействяе обшества я прнроды. Л., 1972. Я.П.Фёдараў. І.А.Г.Фібігер. ФЁДАРАЎ Яўген Пятровіч (28.12.1911, пас. Стрэльна, цяпер у складзе Санкт-Пецярбурга — 1993), савецкі воена-чальнік. Ген.-маёр авіяцыі (1957). Двой-чы Герой Сав. Саюза (4940, 1945). Скончыў лётную школу ў Арэнбургу (1933), Ваенна-паветр. акадэмію (1948). У час сав.-фінл. вайны 1939—40 каман-дзір эскадрыллі. У Вял. Айч. вайну нам. камандзіра авіядывізіі далёкага дзеяння. Вызначыўся пры бамбардзіроўцы ням. войск у раёнах Смаленска, Арла, Кур-ска, Севастопаля, Ленінграда, Віцебска, Мінска. Зрабіў 178 баявых вылетаў. Пасля вайны на камандньк пасадах у войсках і ваен. ВНУ.