КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
чайны (Р. alkekengi), што трапляецца на звалках, каля жылля. Некат. віды куль-тывуюцца як дэкар. і агароднінныя рас-ліны (напр., Ф. мексіканскі, сунічны). Адна- і шматгадовыя травяністыя расліны з прамастойнымі або ряспасцёртымі сцёбламі выш, 20—100 см. Лісце яйцападобна-аваль-нае, суцэльнае. Кветкі белыя ці жаўтаватыя, з цёмна-фіялетавымі плямамі, дробныя, на па-ніклых кветаножках, у суквецці звіліна. Плод — ягада, замкнёная ў пухірападобную чашачку (ліхтарык). Плады культ. відаў спа-жываюць у ежу. Харч., лек. і дэкар. расліны. В.М.Лрохараў Фізаліс звычайны. ФІЗІКА (ад грэч. physis прырода), наву-ка аб уласцівасцях, формах і будове ма-тэрыі (рэчыва і поля), найб. агульных законах яе руху і пераўтварэнняў. Па-няцці і законы Ф. ляжаць у аснове ўсіх прыродазнаўчых навук (хіміі, біялогіі, навукі аб зямлі, астраноміі). Фізічныя законы грунтуюцца на фактах, устаноў-леных доследным шляхам, і фармулю-юцца ў выглядзе колькасных суадносін паміж фізічнымі велічынямі. Асаблівае значэнне ў Ф. маюць захавання законы, якія звязаны з прынцыпамі сіметрыі прасторы і часу. У залежнасці ад мета-даў даследавання адрозніваюць эксперы-ментальную фізіку і тэарэтычную фізіку, ад аб’ектаў вывучэння — фізіку элемен-тарных часціц, ядзерную фізіку, атамную фізіку, малекулярную фізіку, фізіку цвёр-дага цела, Ф. вадкасцей і газаў, плазмы, Ф. палёў (эл.-магн. і гравітацыйнага); ад працэсаў (форм руху матэрыі), якія даследуюцца, — механіку матэрыяль-ных пунктаў і цвёрдых цел, механіку су-цэльных асяроддзяў, Ф. ваганняў і хваль, эл. і магн. з’яў, акустыку, оптыку, тэр-мадынаміку, квантавую механіку, элек-традынаміку, квантавую тэорыю поля, статыстычную фізіку і інш. Падзел Ф. на раздзелы мае ў значнай ступені 372 фізіка ўмоўны характар і па.між імі няма вы-разных межаў. Ф. цесна ўзаемадзейні-чае з інш. прыродазнаўчымі навукамі, тэхнікай, медыцынай і рознымі галінамі прам-сці. У выніку ўзніклі такія сумеж-ныя навукі, як аграфізіка, астрафізіка, біяфізіка, геафізіка, матэматычная фізі-ка, хімічная фізіка, тэхн. Ф. і інш. Раз-віццё Ф. прывяло да ўзнікнення новых навук, галін тэхнікі і тэхналогій: элек-тра- і радыётэхнікі, электронікі, ядз. энергетыкі, радыёлакацыі і інш. Дасяг-ненні Ф. зрабілі істоты ўплыў на фармі-раванне і змест такіх паняццяў, як ма-тэрыя, рух, прастора і час. Для сучас-най Ф. характэрны пераход да вывучэн-ня з’яў пры вял. скарасцях, высокіх энергіях і цісках, больш глыбокае пра-нікненне ў будову і працэсы руху рэчы-ва і паля фізічнага. Адной з асн. задач Ф. з’яўляецца стварэнне агульнай тэо-рыі элементарных часціц і іх узаемадзе-янняў — адзінай тэорыі паля, пабудова фізічнай карціны свету. У сваім развіцці Ф. прайшла некалькі эта-паў. Станаўленне Ф. ішло ад стара-жытнасці да пач. 17 ст. У гэты час вяліся пер-шыя назіранні фіз. з’яў, назапашваліся веды пра іх і ўзніклі асобныя вучэнні. У эпоху грэ-ка-рымскай культуры (6 ст. да н.э. — 2 ст. н.э.) існавала агульная навука аб прыродзс — натурфіласофія, склалася вучэнне пра атам-ную будову рэчыва — атамістыка (Дэмак-рыт, Эпікур, Лукрэцый), устаноўлены най-прасцейшыя законы статыкі (правіла рычага і інш.), распаўсюджання і адбіцця святла, сфармуляваны асновы гідрастатыкі (Архімед), створана геацэнтрычная сістэма свету (К.Пталамей). Вял. значэнне мела сістэматы-зацыя антычных галін ведаў, зробленая Арыс-тоцелем. Яго вучэнне было кананізавана цар-квой, што на многія вякі затармазіла развіццё навукі. У 16 ст. М.Капернік распрацаваў гелія-цэнтрычную сістзму свету (яе ідэя прапанава-на ў 3 ст. да н.э. Арыстархам Самоскім). Фарміраванне Ф. як навукі адбывалася ад пач. 17 ст. да канца 18 ст., калі пачалося сістэматычнае выкарыстанне экспе-рым. метадаў. Найб. значэнне мелі працы Г.Галілея (ажрыў інерцыі закон, Галілея прын-цып адноснасці, законы свабоднага падзення цел, руху па нахіленай плоскасці і інш.), Э.Тарычэлі (адкрыў атм. ціск), Р.Бойля і З.Марыёта (даследавалі пругкасць газаў і сфармулявалі Бойля—Марыёта закон), Р.Гука (выказаў гіпотэзу прыцягнення, адкрыў Гука захон), ХГюйгенса (заклаў асновы хвалевай тэорыі святла, фіз. маятніка, разам з Р.В.Лейб-ніцам сфармуляваў закон захавання колькасці руху), І.Ньютана (сфармуляваў асн. закбны класічнай механікі, адкрыў сусветнага прыцяг-нення 30X011), Л.Эйлера (распрацаваў дынаміку абсалютна цвёрдага цела), Д.Бернулі і Ж.Л.Лагранжа (заклалі аснову гідрадынамікі ідэальнай вадкасці), Б.Франкліна (распрацаваў унітарную тэорыю электрычнасці, устанавіў закон захавання эл. зараду), Р.Кавендыша і Ш.А.Кулона (незалежна адкрылі асн. закон электрастатыкі — Кулона закон), П.Бугера і І.Г.Ламберта (распрацавалі асновы фотамет-рыі). Класічная Ф развівалася ў 19 ст. Дж.Дальтан адкрыў кратных адносін закон (1803), даў пачатак сучаснай атамістыцы. Ус-таноўлены энергіі захавання закон (Ю.Р.Маер, Дж.П Джоўль, Г.Л.Ф.Гельмгольц), распрацава-ны асновы тэрмадынамікі (Р.Ю.Э.йшўзіус, У.Томсан), створана кінетычная тэорыя газаў (Дж.К.Максвел, Л.Больцман) і хвалевая тэорыя святла (Т.Юнг, А.Ж..Фрэнель), адкрыты зако-ны электрамагнетызму (М.Фарадэй), атрыма-ны ўраўненні для эл.-магн. хваль (Максвела ўраўненні), якія эксперыментальна пацвер-джаны Г.Р.Герцам. Вял. значэнне мелі такса-ма навук. даследаванні, адкрыцці і тэорыі Д.Ф.Араго, Л.Гальвані, А.Вольта, ХХ.Эрстэ-да, А.М.Ампера, Н.М.С.Карно, Г.Р.Кірхгофа, Р.В.Бунзена і інш.; сфармуляваныя і распра-цаваныя другі закон тэрмадынамікі, малеку-лярна-кінетычная тэорыя цеплавых працэсаў, законы і метады статыстычнай механікі, кла-січнай электрадынамікі, спектральнага аналі-зу. С у ч а с н а я Ф. пачала фарміравацца ў канцы 19 —пач. 20 ст. Новую эпоху ў Ф. выз-начыла адкрыццё элеіпрона Дж.ДжТомсан), а таксама рэнтгенаўскіх прамянёў (В K.ftwm-ген), радыеактыўнасці (А.С.Бекерэль), атам-нага ядра (Э.Рэзерфард), распрацоўка кванта-вай мадэлі атама (Н.Х.Д.£ор), гіпотэзы хваль дэ Бройля (Л.В. дэ Бройль), якія прывялі да стварэння квантавай механікі і квантавай электрадынамікі (В.К.Гайзенберг і В.Паўлі, Э.Шродынгер і П.А.М.Дзірак), атамнай і ядз. Ф. У канцы 19 — пач. 20 ст. ХА.Лорэнц за-клаў асновы электроннай тэорыі і электрады-намікі рухомых асяроддзяў. На аснове прай Лорэнца і Ж.А.Пуанкарз створана АЭйнштэй-нам спецыяльная (1905) і агульная (1916) ад-носнасці тэорыя, даследавана будова атамнага ядра (1919, Рэзерфард), створана пратонна-нейтронная яго мадэль (Гайэенберг, ДзДз./ва-ненка), пачала развівацца Ф. элементарных часціц. Вял. ўклад у развіццё Ф. зрабілі М.Гел-Ман, Дж.У.Гібс, Р.Ф.Фейнман і інш.; у Расіі і СССР — МВ-Ламаносаў, П.МЛебедзеў, Э.Х.Ленц, Дз.І.Мендзялееў, АС.Папоў, В.У.Пят-роў, А.Р.Сталетаў, М.АУмаў, Б.СЯкобі і інш.; заснавальнікі фіз. школ СА.Вавілаў, А.Ф/офе, І.В.Курчатаў, ЛД.Ландау, Л.І.Мандзльштам, Дз.С Ражджтвенскі, ІЯ.Там, а таксама Ж.ІА-фёраў, А.ПАтяказндраў, ЛААрцьшовіч, М.М.Бага-любаў, М.Г.Басаў, Я.П.Веліхаў, В.Л.Гінзбург, Я.В.Зяльдовіч, П.Л.Капіца, АМ.Прохараў, І.М.Франк, У.А.Фок, Ю.В.Харытон, П.А.Ча-ранкоў і інш. Даследаванні вяліся ў фіз. ін-тах AH СССР і АН саюзных рэспублік, у галіновых НДІ і ун-тах. На Беларусі даследаванні па Ф. пача-ліся ў 1920-я г. ў БДУ, пашырыліся з 1950-х г. Сістэматычна вядуцца ў ін-тах Нац. АН (Ін-це фізікі імя Б.І.Сцяпана-ва, малекулярнай і атамнай фізікі, пры-кладной фізікі, фізіка-тэхнічным, фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў, цепла- і масаабмену імя А.В.Лыкава, элекгроні-кі, праблем энергетыкі; гл. адпаведныя арг.), у БДУ, Гомельскім і Гродзенскім ун-тах і інш. Асн. кірункі: лазерная фізі-ка, мікраэлектроніка, нелінейная опты-ка, спектраскапія, фізіка высоксх ціскаў, фізіка высокіх энергій, фізіка дыэлектры-кау, фізіка паўправаднікоў, фізіка плаз-мы, Ф. цвёрдага цела, элементарных часціц, ядз. Ф. Найб. значны ўклад у развішіё і арг-цыю навук. даследаванняў па Ф. зрабілі МА.Барысевіч, М.А.Елья-шэвіч, АН.Сеўчанка, МДЛ.Сірата, Б.І.Сцяпанаў, Ф.І.Фёдараў, а таксама М.С.Акулаў, М.МАгяхновіч, ГІ.А.Апанасе-віч, БААрловіч, У.Р.Барышэўскі, ААБо-гуш, Б.Б.Бойка, Б.Б.Бокуць, Б.С.Бура-коў, А.П.Вайтовіч, Л.В.Валадзько, У.Г.Ва-фіядзі, А.М.Ганчарэнка, В.П.Грыбкоўскі, Г.П.Гурыноеіч, АП.Дастанка, М.І.Дзям-чук, АН.Іваноў, ААКавалёў, Ф.Ф.Ка-мароў, ДБКісялеўскі, Ф.П.Коршунаў, П.Дз.Кухарчык, Я.М.Лабанаў, УАДІабу-ноў, АВДыкаў, ГР.Некрашэвіч, У.П.Радзь-ко, А..С.Рубанаў, АМ.Рубінаў, Р.І.Салау- хін, К.М.Салаўёў, АМ.Сердзюкоў, Л.М.Та-мільчык, В.А. Таўкачоў, В.Дз. Ткачоў, А.Ф. Чарняўскі, С.С.Шушкевіч. Вьшаюцца часопісы: «Весці Нац. АН Беларусі. Се-рыя фізіка-матэм. і фізіка-тэхн. навук» (з 1965); «Веснік БДУ. Серыя 1. Фізіка. Матэматыка. Інфарматыка» (з 1969); «Журнал прнкладной спекіроскопнм» (з 1964); «Ннженерно-фнзмчесюій журнал» (з 1958). Створана Бел. фіз. т-ва (1990). Літ.: Кудрявцев П.С. Нсторня фмзк-кн. Т. 1—3. М., 1956—71; Л ь о ц ц н М. Нс-торня фнзнкн: Пер. с нтал. М., 1970; Ф е й н -ман Р., Лейтон Р., Сэндс М. Фейн-мановскне лекцнн по фнзкке: Пер. с англ. Вып. 1—9. М., 1965—67; Берклеевскнй курс фнзккл: Пер. с англ. Т. 1—5. М., 1971—74; Л а н д а у Л.Д., Л н ф ш н u Е.М. Теоретн-ческая фнзнка. Т. 1. Механнка. 5 нзд. М., 2001; I х ж а. Теоретнческая фнзнка. Т. 2. Теорня поля. 7 нэд. М., 1988; I х ж а. Теоре-тнческая фнзнка. Т. 3. Квантовая механкка. 4 нзд. М., 1989; Іх жа. Теоретаческая фнзн-ка. Т. 5. Статнстаческая фязнка. Ч. 1. 4 нм. М., 1995; Федоров Ф.Н. Оптнка анвзо-тропных сред. Мн., 1958; Ельяшевнч М.А. Атомная н молекулярная спектроско-пня. М.; Л., 1962; Борнсевнч Н.А. Воз-бужленные состояння сложных молекул в га-зовой фазе. Мн., 1967; Барышевскяй В.Г. Ядерная оптака полярнзованных сред. Мн., 1976; Апанасевнч П.А. Основы теорнн взанмодействня света с вешеством. Мн., 1977; Степанов Б.Н. Введенне в современную оптнку. [Т. 1—4], Мн., 1989—91 П.А.Апанасевіч, А./.Болсун. ФІЗІКА АКТЫВАЦЬІЙНЫХ ТЭХНА-лбпй дарожных кампазі-цыйных матэрыялаў, раздзел навукі аб будаўнічых матэрыялах, які даследуе ўплыў штучнай фізіка-хім. ак-тывацыі на павелічэнне іх трьшаласці і даўгавечнасці. Аснову складаюць элек-тронна-іонныя тэхналогіі апрацоўкі ма-тэрыялаў, што грунтуюцца на ультрагу-кавым, электрагідраўлічным, трыба-электрызацыйным уздзеяннях і эфекце віхравога слоя (уздзеянне моцнага пера-меннага эл.-магн. поля). Штучная ак-тывацыя ініцыіруе хемасарбйыйныя міжфазныя ўзаемадзеянні паміж струк-турнымі кампанентамі буд. матэрыя-лаў, што павялічвае іх трываласць і даў-гавечнасць; дазваляе выкарыстоўваць для вытворчасці буд. матэрыялаў адхо-ды вытв-сці. На Беларусі даследаванні ў галіне Ф.а.т. праводзяцца ў Бел. нац. тэхн. ун-це.