КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
32 Мазырснав Палессе 1965); 5 правінцый і 34 раёны (Дзяменцьеў, 1965; з дапаўненнямі В.Р.СІняковай і В.П.Якушка, 1990). Распрацавана Ф.-г.р., якое адпавядае адзінай еўрап. дзесятковай сістэме фізі-ка-геагр. раянавання сушы, дзе тэр. Бе-ларусі ўваходзіць у краіну Усх.-Еўра-пейскай раўніны і ў Еўрапейскую воб-ласць мяшаных лясоў; падзяляецца на 5 правінцый, 14 акруг, 49 раёнаў (Н.К.Клі-цунова, Г.І.Марцынкевіч, І.І.Шчасная, В.П.Якушка, 2001). Правінцыі вылуча-ны паводле араграфічных ступеней, якія адлюстроўваюць розны генезіс рэльефу, асаблівасці клімату, глебава-расліннага покрыва, накіраванасць фізі-ка-геагр. працэсаў. Зах.-Бел. правінцыя ахоплівае сістэму ўзвышшаў; Усх.-Бел. — уяўляе сабой узвышаную раўні- ^2 IV УСХОДНЕ-БЕЛАРУСКАЯ ПРАВІНЦЫЯ Раёны: 24.Горацна-Мсціслаўская раўніна. 25. Аршансна-Магілёўсная раўніна 2 V ПЕРАДПАЛЕСКАЯ ПРАВІНЦЫЯ Раёны: 26. Цэнтральнабярэзінсная раўні-на. 27. Чачорская раўніна Спецыяльны змест карты распрацаваны В.А.Дзяменцьевым ну з абс. адзнакамі 180—230 м; Палес-кая — нізіну з адзнакамі ніжэй за 150 м і Перадпалеская — пераходную арагра-фічную прыступку выш. 150—190 м. Беларуская Паазерская правінцыя вы-лучана паводле ўзросту ўтварэння рэль-ефу і адпавядае вобласці пашырэння паазерскага ледавіка. Межы фізіка-ге-агр. акруг абумоўлены рознымі тыпамі рэльефу і антрапагенавых адкладаў. Найбольш акруг вылучана ў Бел. Па-азерскай, Палескай (па 4 акругі) і Зах.-Беларускай (3) правінцыях, што абу-моўлена неаднароднасцю геолага-ге-амарфалагічнай асновы правінцый. На раёны тэр. Беларусі падзяляецца паводле тыпаў рэльефу і характару глебава-расліннага покрыва. Большасць фізіка-геагр. раёнаў адпавядае геамар-фалагічным па межах і назве. Ф.-г.р. выкарыстоўваецца пры ацэнцы прырод-ных умоў і рэсурсаў. Літ.: Е р е м н н a В.А. Фмзнко-географн-ческое районнрованне. Мн., 1982; М а р -цннкевнч Г.Н., Клнцунова Н.К., Счастная Н.Н., Якушко О.Ф. Фнзн-ко-географвческое районнрованне Беларусн в Европейской десятнчной снстеме районнро-вання // Вестн. БГУ. Сер. 2. 2001. № 1. М.М.Брылеўскі. ФІЗІКА-ГЕАГРАФІЧНЫЯ ПАЯСЬІ, тое, што паясы геаграфічныя. ФІЗІКА-ХІМІЧНАЯ МЕХАНІКА. раз-дзел фіз. і ктоіднай хіміі, які вывучае залежнасць струкгурна-мех. уласцівас-цей дысперсных сістэм і матэрыялаў ад фіз.-хім. з’яў на паверхні раздзелу фаз. Узнікла ў 1930—40-я г., як самастойная навук. дысцыпліна аформілася ў 1950-я г. пасля работ ПА.Рэбіндэра. Асн. кірункі: вы-вучэнне ролі паверхневых з’яў пры ўтварэнні цвёрдых цел і дысперсных стрўктур, даследа-ванне ўплыву асяроддзя на разбурэнне, дэ-фармацыю і дыспергаванне цвёрдых цел, ана-ліз счаплення цвёрдых паверхняў пры трэнні, мех. апрацоўцы і інш. уздзеяннях. Асн. аб’ек-ты — прыродныя дысперсныя сістэмы (напр., горныя пароды і глебы, тканкі раслін і жывёл), дысперсныя сістэмы ў розных тэх-нал. працэсах (напр., парашкі, пасты, суспен-зіі, эмульсіі, змазачна-ахаладжальныя вадкас-ці), а таксама розныя матэрыялы прамысл. і быт. прызначэння (напр., інструментальныя, буд., канструкцыйныя). Я.М.Кавалёў. ФІЗІКА-ХІМІЧНЫ АНАЛІЗ, метад даследаванняў фіз.-хім. сістэм, заснава-ны на вывучэнні залежнасці фіз. якас-цей сістэмы ад яе саставу. Асн. яго прынцыпы сфармуляваў М.С.Курнакоў. З’яўляецца асн. метадам аналізу 2-, 3- і шматкампанентных сістэм (сплаваў, мінера-лаў, шкла, раствораў і інш.), які не патрабуе вылучэння асобных кампанентаў з сістэмы. Асн. прыём Ф.-х.а. —пабудова дыяграм ста-ну і іх геам. аналіз, што дазваляе вызначыць характар узаемадзеяння кампанентаў сістэмы, састаў і ўстойлівасць хім. злучэнняў, якія ўтвараюцца ў сістэме, і інш. Літ.: Аносов В.Я., Озерова М.Н., Ф н а л к о в Ю.Я. Основы фнзнко-хнмнчес-кого аналнза. М., 1976. В.Ф.Цікавы. 376 ФІЗІКА ФІЗІКА-ХІМІЧНЫХ ПРАБЛЁМ НДІ БЕЛАРЎСКАГА ДЗЯРЖІЎНАГА УНІ-ВЕРСГГ^ТА (НДІФХП БДУ). Засн. ў 1978 у Мінску на базе хім. ф-та БДУ. 3 1999 установа Бел. дзярж. ун-та і НДІ фізіка-хім. праблем. Асн. кірункі дзей-насці: фізіка-хімія і навук. асновы пра-ктычнага выкарыстання ультрадыспер-сных і нанаструктураваных сістэм, ат-рыманых хім. і электрахім. метадамі; даследаванне працэсаў хім. мадыфіка-вання прыродных і сінт. палімераў, у тл. цэлюлозы, і стварэнне на іх аснове новых матэрыялаў мед. і тэхн. прызна-чэння; распрацоўка навук. асноў пра-гназавання тэрмадынамічных уласцівас-цей арган. рэчываў і тэрмадынамічнага абгрунтавання энерга- і рэсурсазбера-гальных тэхналогій арган. сінтэзу, рас-працоўка навук. асноў працэсаў утылі-зацыі тэхнагенных адходаў і хім. мета-даў вылучэння з іх карысных элементаў і злучэнняў, у т.л. высакародных мета-лаў; распрацоўка новых метадаў сінтэзу і даследаванне ўласцівасцей біялагічна актыўных злучэнняў бялкова-пептыд- най групы і злучэнняў рада азолаў; рас-працоўваюцца навук. асновы стварэння сенсараў (электрахім., паўправадніко-вых, тэрмакаталітычных і інш.). У ін-це працавалі акад. Нац. АН. Беларусі В.В.Свірыдаў, чл.-кар. Нац. АН Беларусі РЛ. Старобінец, працуюць акадэмікі Нац. АН Беларусі Ф.УЛ.Капуцкі, АЛЛесніковіч. ФІЗІЧНАЕ ВЫХАВАННЕ, умацаванне здароўя чалавека і яго правільнае фіз. развіццё, адна з састаўных частак агуль-най сістэмы выхавання. Садзейнічае агульнаму развіццю асобы разам з разу-мовым, маральным, эстэт. і прац. выха-ваннем. Асн. сродкі Ф.в. — заняткі фіз. практыкаваннямі, разнастайныя віды турызму і спорту, загартоўванне арга-нізма, прьпрымліванне гігіенічнага рэ-жыму побыту і працы, авалоданне спец. ведамі (у галіне методык фіз. практыка-ванняў, сродкаў загартоўвання і гігіе-ны), якія садзейнічаюць фіз. ўдаскана-ленню чалавека. Гл. таксама ФЫчная кулыпура. ФІЗІЧНАЕ ЗАБРЎДЖВАННЕ, прыўня-сенне ў навакольнае асяроддзе не ха-рактэрных для яго фіз. агентаў і ўздзе- янняў. Выяўляецца адхіленнем тэмпе-ратурных, хвалевых, радыяцыйных і інш. фіз. уласцівасцей навакольнага асяроддзя ад прыроднага ўзроўню. Асн. віды Ф.з.: радыеактыўнае забруджванне, светлавое забруджванне, тэрмічнае за-бруджванне, шумавое забруджванне, злек-трамагнітнае забруджванне і інш. ФІЗІЧНАЕ РАЗВІЦЦЁ, сукупнасць марфал. і функцыян. прыкмет арганіз-ма, якія дазваляюць вызначыць запас яго фіз. сіл, вынослівасць, працаздаль-насць-, адзін з паказчыкаў стану здароўя насельніцгва. Характарызуецца масай і формай цела, станам нерв. рэгуляцыі і інш. Залежыць ад біял. фактараў (спад-чыннасць, зменлівасць), ад комплексу сац., эканам., гігіенічных і інш. умоў навакольнага асяроддзя. Пад уплывам неспрыяльных фактараў Ф.р. зніжаецца. Гл. таксама Акселерацыя, Антрапамет-рыя. ФІЗІЧНАЯ АСбБА ў цывільным праве, асобны грамадзянін або асоба без гра-мадзянства як суб’ект цывільнага права ў адрозненне ад юрыдычнай асобы, якая з’яўляецца калектыўным стварэннем. ФІЗІКА-ГЕАГРАФІЧНАЕ РАЯНАВАННЕ БЕЛАРУСІ (у еўрапейскай дзесятковай сістэме раянавання) 843 ЗАХОДНЕ-БЕЛАРУСКАЯ ПРАВІНЦЫЯ 842 БЕЛАРУСКАЯ ПААЗЕРСКАЯ ПРАВІНЦЫЯ 842.2 ВІЦЕБСКАЕ ПААЗЕР'Е 842.21 Нешчарда-Гарадоцкае ўзвышша 842.22 Суражская нізіна 842.23 Віцебскае ўзвышша 842.24 Лучоская нізіна y’S^ 842.3 БРАСЛАЎСКАЕ ПААЗЕР'Е 842.31 Асвейска-Браслаўскія грады _7~_ 842.4 ПАДЗВІННЕ 842.41 Дзісенская нізіна 842.42 Полацкая нізіна 842.43 Шумілінская раўніна 842.6 НАРАЧАНА-УШАЦКАЕ ПААЗЕР'Е 842.61 Чашніцкая раўніна 842.62 Ушацка-Лепельскае ўзвышша 842.63 Свянцянскія грады 842.64 Нарачанская раўніна ЖОДЗІНГ ГРОДНА МАГІЛЁЎ 845.2 СЛОНІМ OIHCV МЕЖЫ Ф13ІКА-ГЕАГРАФІЧНЫХ 842 842.2 842.21 правінцый акруг раёнаў Правінцыі Акругі Раёны На карце паказаны толькі апошнія дзве лічбы нумара раёна БАБРУЙСК. СаЛігОрСі?' МАЗЫР 845.5 Маштаб 1:4 500 000 рэчыі Спецыяльны змест распрацавалі: Г. I. Марцынкевіч, 1.1. Пірожнік, Н. К. Кліцунова, 1.1. Шчасная, В. П. Якушка X 843.1 ЦЭНТРАЛЬНАЯ АКРУГА \ ' БЕЛАРУСКАЙ ГРАДЫ 843.11 Вілейская раўніна 843.12 Ашмянскае ўзвышша 843.13 Мінскае ўзвышша 843.14 Верхнебярэзінская нізіна 843.15 Барысаўская ўзвышаная раўніна 843.2 ПАНЯМОННЕ 843.21 Сярэднянёманская нізіна 843.22 Верхнянёманская нізіна 843.23 Лідская раўніна 843.24 Стаўбцоўская раўніна 843.4 ПАЎДНЕВА-ЗАХОДНЯЯ АКРУГА БЕЛАРУСКАЙ ГРАДЫ 843.41 Гродзенскаеўзвышша 843.42 Ваўкавыскае ўзвышша 843.43 Слонімская ўзвышаная раўніна 843.44 Навагрудскае ўзвышша 843.45 Капыльская града 844 ПЕРАДПАЛЕСКАЯ ПРАВІНЦЫЯ 844.1 ЗАХОДНЯЕ ПЕРАДПАЛЕССЕ 844.11 Пружанская раўніна 844.12 Баранавіцкая раўніна 844.13 Слуцкая раўніна _ 844.2 УСХОДНЯЕ ПЕРАДПАЛЕССЕ 844.21 844.22 844.23 844.24 844.25 Пухавіцкая раўніна Цэнтральнабярэзінская раўніна Бабруйская раўніна Алаўская раўніна Чачорская раўніна 845 ПАЛЕСКАЯ ПРАВІНЦЫЯ ]| Хі 845 2 БРЭСЦКАЕ ПАЛЕССЕ 845.21 Высокаўская раўніна 845.22 Маларыцкая раўніна 845.23 Раўніна Загароддзе 845.4 ПРЫПЯЦКАЕ ПАЛЕССЕ 845.41 Ясельдзінска-Слуцкая нізіна 845.42 Сярэднялрыпяцкая нізіна 845.5 МАЗЫРСКАЕ ПАЛЕССЕ 845.51 Мазырска-Лельчыцкая раўніна 845.52 Хойніцка-Брагінскаяўзвышанаяраўніна | П 845.6 ГОМЕЛЬСКАЕ ПАЛЕССЕ 845.61 Капаткевіцкая раўніна 845.62 Васілевіцкая нізіна 845.63 Рэчыцка-Сожская нізіна 845.64 Камарынская нізіна 846 УСХОДНЕ-БЕЛАРУСКАЯ ПРАВІНЦЫЯ 846.1 ПАДНЯПРОЎЕ 846.11 Аршанскае ўзвышша 846.12 Горацка-Мсціслаўскае ўзвышша 846.13 Аршанска-Магілёўская раўніна 846.14 Касцюковіцкая раўніна фізічная 377 ФІЗІЧНАЯ ВЕЛІЧЫНЙ. уласцівасць (асаблівасць, характарыстыка) фіз. аб’ек-та (фіз. сістэмы, працэсу, з’явы), у якас-ных адносінах агульная для многіх аб’ектаў, аднак колькасна індывідуаль-ная (адрозная) для кожнага з іх. Напр., калькасць рэчыва, магутнасць, маса, тэм-пература, электрычны зарад, энергія. Кожная Ф.в. мае назву (тэрмін), літарнае абазначэнне (сімвал) і аперацыйнае вызна-чэнне (дэфініцыю), якое паказвае спосаб яе вымярэння або ўраўненне сувязі з інш. пера-меннымі і пастаяннымі Ф.в. (гл. Сістэма фі-зічных велічынь, Фізічныя пастаянныя). Розныя памеры аднародных Ф.в. характарызуюцца значэннем Ф.в.— колькаснай ацэнкай гэтай Ф.в. некаторым лікам (лікавым значэннем) прынятых для яе адзінак (гл. Адзінкі фізічных велічынь). Для знаходжання лікавых значэн-няў Ф.в. распрацаваны розныя метады вымя-рэнняў з улікам магчымых выпадковых і сіс-тэматычных хібнасцей. Паняццем «Ф.в.» ка-рыстаюцца ў метралогіі, фізіцы, хіміі, біялогіі, тэхніцы і інш. навуках, калі колькасныя суад-носіны паміж уласцівасцямі даследаваных аб’ектаў вызначаюцца фіз. метадамі.