КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Літ:. С т о ц к н й Л.Р. Фнзяческне велн-чнны н нх еднняцы: Справ. М., 1984; Ч е р -тов А.Г. Фязнческне велнчнны. М., 1990; Фнзнческяе велячнны: Справ. М., 1991. А.І.Болсун. ФІЗІЧНАЯ ГЕАГРДфІЯ, навука, якая вывучае геаграфічную абалонку Зямлі і яе структурныя часткі (прыродныя тэр. і акватарыяльныя комплексы); галіна прыродазнаўства. Падзяляецца на зем-лязнаўства і ландшафтазнаўства. Уклю-чае палеагеаграфію, геамарфалогію, клі-маталогію, гідралогію сушы, акіяналогію, гляцыялогію, геакрыялогію, геаграфію глеб, біягеаграфію. Цесна звязана з кар-таграфіяй і эканам. геаграфіяй. Гал. за-дачы Ф.г.: выяўленне функцыян. залеж-насцей паміж рознымі прыроднымі з’я-вамі, даследаванні ўздзеяння чалавека на навакольнае асяроддзе, рацыяналь-ная арганізацыя тэрыторыі, рэжым яе выкарыстання і аховы. Метады даследа-ванняў: апісальны, параўнальны, кар-таграфічны, феналагічны, геафіз., геа-хім., матэм., стат., дыстанцыйных аэра-і касм. назіранняў і здымак. Даследаванні па Ф.г. вядомы са стараж. ча-соў (працы Герадота, Арыстоцеля і інш ). Значнае развіццё атрымала ў перыяд Вялікіх геаграфічных адкрыццяў (гл. таксама Геагра-фічныя адкрыціа)- У станаўленне Ф.г. як са-маст. навукі вял. ўклад зрабіў А.Гумбальт. У 19 ст. з Ф.г. вылучыліся біягеаграфія, гідрало-гія, глебазнаўства і інш. Асновы сучаснай Ф.г. закладзены ў канцы 19—20 ст. ў працах Л.С.Берга, А.І.Ваейкава, Г.М.Высоцкага, В.В.Дакучаева, А.М.Краснова, Г.Ф.Марозава, Г.І.Танфільева і інш. У развіцці яе тэорыі вял. значэнне мелі працы Берга, У.І.Вярнад-скага, А.А.Грыгор’ева, К.К.Маркава; у развіц-ці ландшафтазнаўства —працы Д.Л.Арманда, В.А.Дзяменцьева, А.Р.Ісачанкі, КЛЛукашова, Ф.М.МІлькова, В.Б.Сачавы, М.А.Сонцава і інш.; у развіцці агульнага землязнаўства — С.В.Калесніка, А.М.Рабчыкава, М.М.Ермала-ева і інш. 3 дапамогай фізіка-геаграфічнага рая-навання даследуюцца прасторавая ды-ферэнцыяцыя геагр. абалонкі (заналь-насць, азанальнасць, вьшіынная пояс-насць), выяўленне і характарыстыка сіс-тэмы фізіка-геагр. (ландшафтных) зон, сектараў, правінцый, раёнаў. Даследа- ванні грунтуюцца на палявых ландшафт-ных здымках, стацыянарных назіран-нях з выкарыстаннем матэрыялаў аэра-фота- і касм. здымкі. Вынікі даследаван-няў выкарыстоўваюцца для вырашэння аграпрамысл., рэкрэацыйных, меліярац., горадабудаўнічых, раённай планіроўкі і інш. задач. На Беларусі даследаванні па Ф.г. вя-дуцца ў БДУ, Ін-це геал. навук. і Ін-це праблем выкарыстання прыродных рэ-сурсаў і экалогіі Нац. АН, вытв. і н.-д. установах ВА «Беларусьгеалогія», пра-ектных установах і інш. Літ:. Сочава В.Б. Ученне о геоснсте-мах. Новосябнрск, 1975; А р м а н д Д.Л. На-ука о ландшафте. М., 1975; Котляков В.М. Географня в меняюшемся мкре. М., 2001. В.С-Аношка. ФІЗІЧН.АЯ КАРЦІНА СВЁТУ, мадэль прыроды (Сусветў), пабудаваная з улі-кам агульных паняццяў, гіпотэз, прын-цыпаў, законаў і тэорый фаікі на пэў-ным этапе яе развіцця. У Ф.к.с. канкрэ- ю6 ю4 Мінулае Тэмпература ў зорках: на паверхні ад=3 тыс. да =50 тыс. К у цэнтры si 5 --20 млн. К Тэмпература міжзорнага газу sl0--100K Усярэдненая шчыльнасць рэчыва ў галактыках Р^З'ЮЛ/см3 —---------->з"к ■ Сусвет складаецца на 75% з вадароду і на 25% з гелію Фізічная карціна све-ту: спрошчаная пра-сторава-часавая дыя-грама ўтварэння Су-свету паводле най-больш абгрунтаваных тэорый. Т=3000 К о’к Т=10 к Эпоха нуклонаў Будучыня Адлегласць, св. год Выпрамяненне фатонаў Кваркадронны пераход Утварэнне кваркаў і антыкваркаў Распад адзінага поля Выпарэнне "міні-дзірак' Эпоха адронаў Эпоха атамаў Эпоха лептонаў Злучэнне пратонаў і ней-тронаў у ядры дэйтэрыю Знікненне лептонаў і утварэнне фатонаў Квантавая эпоха Злучэнне электронаў з пратонамі, утварэнне атамаў вадароду Утварэнне мвзонаў, пратонаў, нейтронаў і іх антычасціц Анігіляцыя электрон-пазі-тронных пар, распад нейтронаў Утварэнне электронаў, пазі-тронаў, нейтрына і іх анты-часціц Эпоха выпрамянення (фатонаў) Утварэнне і выпарэнне чорных "міні-дзірак" Утварэнне гелію, літыю, і берылію Т=10 К р=ю” Хаос (пвна з чорных "міні-дзірак") Т= 1 0 К Узнікненне на планеце Зямля раслін, жывёл і чалавека____________ Узнікненне Сонца і ўтва- рэнне Сонечнай сістэмы Наша Галактыка набывае _фо£м^_£ыска___________ Фарміраванне галактык Утварэнне квазараў Ушчыльненне матэрыі Простае расшырэнне Сусвету тызуецца змест філас. катэгорый (Mamapup, pyx, прастора і час, рэчыва, поле фізічнае), вызначаюцца струкгурныя элементы матэрыі (элементарныя часці-цы, атамы, малекулы), высвятляецца ха-рактар узаемасувязей паміж асобнымі з’явамі і механізм узаемадзеяння матэ-рыяльных аб’ектаў. Вядомы карціны свету: механічная (МКС), электрадына-мічная (ЭДКС) і квантавапалявая (КПКС). Кожная з іх грунтуецца на ад-ной ці некалькіх фундаментальных фіз. тэорыях. У МКС матэрыя (рэчыва) мае дыскрэтную будову (атам — найдрабнейшая непадзельная частка рэчыва); прастора і час абсалютныя, не звязаныя з матэрыяй і паміж сабой; асн. від руху — механічны; узаемадзеянне — гра-вітацыйнае; асн. тэорыя — класічная механі-ка. У ЭДКС з’яўляюцца новыя паняцці і ўяў-ленні: рэчыва дыскрэтнае, поле неперарыў-нае, прастора і час адносныя і звязаныя па- Час Сонечная Галактыка \сістэма Скопішчы галактык 1 Змлрд. гадоў 8млрд. гадоў 5млрд гадоў Вялікі выбух Прастора імлрд. гадоў 1 млн. гадоў Змін 20с Юс 10 С 0 378 Фізічная між сабой (гл. Адноснасці тэорыя); новыя віды руху: цеплавы, эл.-магн. (распаўсюджанне эл.-магн. хваль); новае ўзаемадзеянне — электрамагнітнае; асн. тэорыі: электрадынамі-ка, электронная тэорыя, статыстычная фізі-ка. У КПКС рэчыва і поле —2 віды матэрыі (гл. Дапаўняльнасці прынцып, Карпускулярна-хвалевы дуалізм); новыя віды ўзаемадзеян-няў — слабае (электраслабае) і моцнае, абод-ва маюць абменны характар (гл. Узаемадзеян-ні злементарных часціц); асн. тэорыі: кванта-вая механіка, квантавая тэорыя поля, квантавая хромадынаміка, квантавая злек-традынаміка. Усе Ф.к.с. звязаны паміж сабой адпаведнасці прынцыпам: МКС і ЭДКС увахо-дзяць у КПКС як прыватныя гранічныя вы-падкі, што апісваюць вызначанае кола з’яў. Ф.к.с. абагульняе звесткі пра ўвесь Сусвет і падзяляе дасягальную для навук. даследаван-няў прастору разам з матэрыяльнымі аб’екта-мі на мега-, макра- і мікрасвет. Мегасвет ук-лючае Метагалактыку і галактыкі', макра-свет — зоркі, пмнеты і іх сістэмы, Зямлю і ўсе целы на ёй; мікрасвет — малекулы, атамы і элементарныя часціцы (гл. Макрасвет і мік-расвет). У склад мега- і макрасвету ўключа- юцца таксама эл.-магн. і гравітацыйнае палі. Згодна з дасягненнямі астраноміі і касмалогіі, якія грунтуюцца на астр. назіраннях, даных эксперым: фізікі і фіз. тэорыях, Сусвет узнік каля 13 млрд. гадоў назад у выніку Вялікага выбуху (гл. Сінгулярнасць касмалагічная). У пачатковым плазменным шары (пры т-ры 109—10Н к і шчыльнасці масы-энергіі 1094 r/смЗ) узніклі фатоны, электроны, нейтрына і іх антычасціцы, а таксама пратоны і нейтро-ны, крыху пазней — ядры дэйтэрыю і гелію, літыю і берылію. Гэтая сфера імкліва расшы-ралася, а выпрамяненне хутка астывала. Праз некалькі гадзін утварэнне гелію і інш. эле-ментаў спынілася, пасля чаго прыкладна 1 млн. гадоў адбывалася простае расшырэнне Сусвету і яго ахаладжэнне. Калі т-ра панізілася да не-калькіх тысяч кельвінаў, электроны і ядры пачалі злучацца ў атамы (пераважна электро-ны і пратоны ў атамы вадароду). Сусвет у гэ-ту эпоху складаўся на 75% з вадароду, на 25% з гелію і невял. колькасці інш. элементаў. Прыкладна праз 1 млрд. гадоў у выніку граві-тацыйнага прыцягнення воблакі газу, які рас-шыраўся, пачалі сціскацца, праз 2—3 млрд. гадоў і пасля Вялікага выбуху ўзніклі квазары і пачалося фарміраванне галактык. У маладых галактыках адбываўся працэс зоркаўтварэння: адносна невял. халодныя воблакі вадароду сйіскаліся і спараджалі першыя зоркі. Утвара-ліся зорныя скопішчы і зорныя асацыяцыі, a таксама матэрыяльнае міжзорнае асяроддзе, якое запаўняла прастору. Праз мільярды гадоў некаторыя з зорак пачалі ўзрывацца, выкідваю-чы ўтвораны ў іх вуглярод, кісларод і ўсе хім. элементы. Разам з іншымі ўзнікла і наша Галак-тыка, якая форму дыска набыла праз 5 млрд. гадоў пасля выбуху і бачыцца як Млечны Шлях (уключае больш за 100 млрд. зорак). Узніклі таксама групы і скопішчы галактык (маюць па некалькі тысяч галактык) і ў цэлым Метагалак-тыка (некалькі мільярдаў галактык) з запоў-неным асобнымі відамі матэрыі міжгалактыч-ным асяроддзем. Усярэдненая шчыльнасць рэчыва ў галактыках склала p™ = ЗІО-зі г/см3. Праз 8 млрд. гадоў пасля Вялікага вы-буху (каля 4,6 млрд. гадоў таму) узнікла Сон-ца, а пазней пад уздзеяннем воблака распале-най плазмы, што ўзнікла пры выбуху звыш-новай зоркі, утварылася Сонечная сістэма. Цэнтральнае яе цела — звычайная зорка-карлік, вакол якой абарачаецца 9 вял. планет. Найбліжэйшая да Сонца зорка — Альфа Цэнтаўра (адлегласць 4,38 св. гадоў), галакты-ка — Андрамеды туманнасць (700 кпк). На адлегласці 149,6 млн. км вакол Сонца са ско-расцю 29,8 км/с рухаецца Зямля (абарачаецца вакол восі за 23 гадз 56 мін 4 с). 3 Зямлі про- Фізічная карціна све-ту: форма нашай Га-лактыкі і месца ў ёй Сонечнай сістэмы (1 — Сонца і Со-нечная сістэма; 2 — цэнтральнае патаў-шчэнне; 3 — шара-выя скопішчы ў га-ло; 4 — пласт пылу таўшчынёй у 400 св. гадоў). стым вокам мо.кна бачыць каля 3 тыс. зорак. На адлегласці каля 384,4 тыс. км вакол Зямлі абарачаецца яе спадарожнік Месяц. Усе матэ-рыяльныя аб’екты Сусвету, у тл. аб’екты жы-вой прыроды на Зямлі, створаны з адных і тых жа хім. элементаў, якія ўзніклі на розных этапах эвалюцыі зорак і маюць узрост 5—10 млрд. гадоў, што з’яўляецца пацвярджэннем матэрыяльнага адзінства Сусвету. Літ.: С т с п н н В.С. Становленне науч-ной теорнн. Мн., 1976; Воронцов-Вельямннов Б.А. Очеркн о Вселенной. 8 нзд. М., 1980; Агекян Т.А. Звезды, галактн-кн, Метагалактнка. 3 нзд. М., 1981; Ере-м е е в a А.Н. Астрономнческая картнна мв-ра н ее творцы. М., 1984; Л е й з е р Д. Соз-давая картану Вселенной: Пер. с англ. М., 1988; Большая детская энцнклопедня: Вселен-ная. М., 1999; Паркер Б. Мечта Эйн-штейна: В понсках сднной теормн строення Все-ленной: Пер. с англ. СПб., 2001; X о к н н г С. Краткая нсторня временх: От большого взрыва до черных дыр: Пер. с англ. СПб., 2001. А.І.Балсун, У.М.Сацута.