КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ФЁДАРАЎ Яўграф Сцяпанавіч (22.12.1853, г. Арэнбург, Расія — 21.5.1919), расій-скі геолаг, мінералог, петрограф; адзін з заснавальнікаў структурнай крышталя-графіі. Акад. Pac. АН (1919). Скончыў Ваен.-інж. вучылішча П872), Пецярбург-скі горны ін-т (1883). 3 1885 у Геал. к-це, з 1895 праф. Маскоўскага с.-r. ін-та. У 1905—10 дырэктар Пецярбургскага гор-нага ін-та. Навук. працы па тэорыі сі-метрыі і будове крышталёў (вывеў 230 законаў будовы крышт. рашоткі; 1890); распрацаваў метады крышталеграфічна-га даследавання, спраектаваў двухкруж-ны тэадалітны ганіёметр (1889), вынай-шаў універсальны аптычны столік, т.зв. фёдараўскі столік. Заснаваў крыштале-хім. аналіз (вызначэнне рэчыва па фор-ме крышталёў). Тв:. Снмметряя н структура крнсталлов: Основные работы. М., 1949. Літ.: Кумок Я.Н. Евграф Федоров. М., 1971. ФЁН (ням. Fohn ад лац. favonius цёплы зах. вецер), моцны парывісты і цёплы вецер, які дзьме з гор у даліны. Узнікае, калі паветра перацякае праз грэбень фіброз 367 горнага хрыбта і адыябатычна награва-ецца пры спусканні па падветраным схіле. Змены т-ры і вільготнасці паветра бываюць вельмі значныя і рэзкія, што паскарае раставанне снегу і сход лавін. Працягласць Ф. звычайна каля сугак. Найб. вадомы ў Альпах, Гімалаях, на Каўказе і Паміры. Ф’ЁРАВІНЦІ, Фіяраванці (Fiora-vanti) Арыстоцель (каля 1415, г. Балоння, Італія — каля I486), італьянскі архпэктар, інжынер. Да 1473 працаваў пераважна ў Балонні і Мілане. Вядомасць набыў за інж. работы па ўмацаванні і перасоўцы буйных збудаванняў. У 1475 па запра-шэнні вял. кн. Івана III Васілевіча пры-ехаў у Маскву. Пабудаваў Успенскі са-бор (1475—79) Крамля Маскоўскага, у якім гарманічна спалучыў традыцыі Уладзіміра-Суздальскай школы дойлід-ства з рацыяналістычнымі рысамі архі-тэктуры італьян. рэнесансу. Як ваен. ін-жынер і начальнік артылерыі ўдзельні-чаў у паходах Івана III на Ноўгарад (1477—78), Казань (1482), Цвер (1485). Зрабіў вял. ўплыў на развіццё рус. буд. тэхнікі. Літ.: 3 е м цо в С.М., Глазычев В.Л. Арястотель Фьоравантн. М., 1985; П одья-польскяй С.С. Нтальянскяе стронтель-ные мастера в Россня в конце XV —начале XVI в. по данным пнсьменных ясточняков (опыт составлення словаря) // Реставрацня я архнтектурная археологня: Новые матерналы н нсслед. М., 1991. ФЁРСТ, мастак 19 ст. Вядома, што ў 1857 рэстаўрыраваў касцёл св. Тэрэзы ў Вільні, каля 1880 размалёўваў інтэр’ер Магілёўскага касцёла кармелітаў. ФЁРСТЭР (Foerster) Іосеф Багуслаў (30.12.18 59, Прага — 29.5.1951), чэшскі кампазітар, педагог. Нар. арт. Чэхасла-вакіі (1945). Скончыў Арганную школу ў Празе (1882). 3 1903 праф. Новай кан-серваторыі ў Вене, з 1919 — Пражскай кансерваторыі. У 1931—39 прэзідэнт Чэш. акадэміі навук і мастацтваў. Сярод твораў: оперы, у т.л. «Ева» (паст. 1899), меладрамы; 5 сімфоній (1888—1929); 2 араторыі; 4 кантаты (1889—1946), у тл. «1945» (1945); камерна-інстр. ансамблі; рамансы, у т.л. на вершы М.Лерманта-ва, А.Пушкіна і інш. Аўтар кніг пра Э.Грыга, Б.Сметану, успамінаў. «ФІАТ» («Fiat», «Fabrika Italiana di Automobili Torino»), вядучая аўтамаб. кампанія Італіі. Засн. ў 1899. Штаб-ква-тэра ў г. Турын. Уключае: канцэрн «Fiat Auto» (легкавыя аўтамабілі «Фіат», «Альфа Рамео», «Ферары» і інпі.), кам-панію «Iveco» (грузавыя аўтамабілі, аў-тобусы, с.-г. і буд.-дарожная тэхніка, спец. ваен. тэхніка, дызельныя рухаві-кі), кампанію «Fiat Avio» (распрацоўка авіяц. і касм. тэхналогій: вьггв-сць руха-вікоў і кампанентаў для авіяцыі, судна-вых турбін, сістэм ядзерных рэакгараў і інш.). Буйнейшы ў Італіі пастаўшчык спец. гатункаў сталі, чыгуну, алюмінію; адзін з асн. вытворцаў свету высокатэх-нал. аўтамабільных сістэм і вузлоў. Ук- лючае 1063 кампаніі (большасць за мя-жой). У вытв-сці заняты каля 224 тыс. чал. Выдае газ. «Ла Стампа». М.Б.Жукава. «ФіАт», сям’я аўтамабіляў аднайм. італьян. кампаніі. Легкавыя аўтамабілі выпускаюцца з 1899, грузавыя — з 1903. Пярэднепрывадныя легкавыя аўтамабілі маюць кузаў хэтчбэк, кабрыялет, седан ці універсал з 2 або 4 дзвярамі, умяшча-юць 4 ці 5 чалавек (мікрааўгобусы — да 8), бензінавы або дызельны рухавік ма-гутнасцю ад 29 да 140 кВт, найб. ско-расць да 211 км/гадз. Грузавыя аўгама-білі малога і сярэдняга класаў (поўная маса да 3,5 т) пераважна з кузавам фур-гон маюць рухавікі магутнасцю ад 42 да 85,5 кВт. ФІБЕК (Fibek) Франц (н. 1960, Вена), першы аўстрыйскі касманаўт. Скончыў Вышэйшы тэхн. ун-т (1985). 3 1989 у Цэнтры падрыхтоўкі касманаўтаў імя Ю.А.Гагарына. 2—10.10.1991 здзейсніў (як касманаўт-даследчык) палёт у скла-дзе экіпажаў касм. карабля (КК) «Саюз ТМ-13» і арбітальнай станцыі «Мір» (пасадка на КК «Саюз ТМ-12») па пра-граме «Аўстрамір». У космасе правёў 7,9 Сут. У.С.Ларыёнаў. ФІБІГЕР (Fibiger) Іаханес Андрэас Грыб (23.4.1867, г. Сількебарг, Данія — 30.1.1928), дацкі вучоны ў галіне мікра-біялогіі і патолагаанатоміі. Чл. Каралеў-скай дацкай АН. Вучань Р.Коха і Э.А. фон Берынга. У 1900—05 дырэктар Ін-та клінічнай бактэрыялогіі, адначасова з 1900 праф. паталогіі Капенгагенскага ун-та. Навук. працы па эксперым. ан-калогіі, даследаваў уздзеянне канцэра-генных рэчываў на арганізм. Нобелеў-ская прэмія 1926. В.Ф.Ермакоў. ФІБІХ (Fibich) Здэнак (21.12.1850, Вшэбаржыцы каля г. Часлаў, Чэхія — 15.10.1900), чэшскі кампазітар, піяніст, дырыжор і хормайстар; адзін са ства- Да арт. «ФІАТ»: 1 —развазны фургон мадэлі «Дуката»; 2 —легкавы аўтамабіль «Брава». ральнікаў нац. муз. драмы. Вучыўся ў муз. школе Б.Сметаны (1865—66), Лейп-цыгскай кансерваторыі (1866—67) і інш. 3 1871 у Празе. У 1875 і 1877 ды-рыжор і хармайстар «Часовага тэатра», у 1878—81 рэгент хору рус. правасл. цар-квы, з 1899 заг. рэпертуарнай ч. ў опер-най трупе Нац. т-ра. У 1873—74 выкла-даў у Віленскім муз. вучылішчы Рус. муз. т-ва. Прадстаўнік чэш. муз. раман-тызму. Свае драм. прынцыпы найб. паслядоўна ўвасобіў у трылогіі сцэн. меладрам «Іпадамія» (паст. 1890—91). Сярод твораў: 7 опер, у т.л. «Бланік» (паст. 1881), «Шарка» (паст. 1897), ме-ладрамы, сімфоніі, камерна-ікгтр. і фп. п’есы, песні. ФІБРА (лац. fibra валакно), ліставы цепла- і электраізаляцыйны матэрыял, таксама заменнік скуры. Вырабляюць прамочваннем паперы-асновы (некаль-кі слаёў) канцэнтраваным растворам хларыду цынку з наступным прасаван-нем (або цісненнем). Выкарыстоўваец-ца ў прыладах і апаратах для ўшчыль-нення месцаў злучэння дэталей, такса-ма для вырабу чамаданаў, скрынак і інш. фібраблАсты (ад лац. fibra валакно + грэч. blastos зародак, парастак), па-шыраная клетачная форма злучальнай тканкі жывёльных арганізмаў. Развіва-юцца з мезенхімы. Пры паталаг. станах Ф. ўдзельнічаюць у гаенні ран, развіцці рубцовай тканкі, утвараюць злучальна-тканкавыя капсулы вакол іншароднага цела. ФІБРАІН (ад лац. fibra валакно), фібры-лярны бялок, які складае асн. масу (каля 2/з) натуральнага шаўковага валакна, a таксама павуціны. Вязкая сіропападобная вадкасць, зацвер-дзявае на паветры ў трывалую нераствараль-ную нітку. Mae ў сабе вял. колькасць гліцы-ну, аланіну, серыну, тыразіну. Другасная структура Ф. ўтвараецца за кошт антыпара-лельнага размяшчэння пептыдных ланцугоў і падтрымліваецца міжмалекулярнымі вадарод-нымі сувязямі. Валакно шоўку складаецца з 2 элементарных нітак Ф., абкружаных абалон-кай з інш. бялку — серыцыну. ФІБРАЛІТ (ад лац. fibra валакно + грэч. lithos камень), будаўнічы цеплаіза-ляцыйны і канстр. матэрыял. Атрымлі-ваюць прасаваннем у формах сумесі Mi-Hep. вяжучага (паленага магнезіту, цэ-менту) і драўніннай стружкі. Вырабляец-ца ў выглядзе пліт (для цеплаізаляцыі), радзей — тонкіх аддзелачных лістоў (для перагародак, запаўнення каркасаў унутр. сцен і інш.). ФІБРрЗ (ад лац. fibra валакно), разрас-танне валакністай злучальнай тканкі. Бывае ў выніку запалення, пасля ўздзе-яння іанізавальнага выпрамянення (Ф. прамянёвы), ад цырозу печані (Ф. печа-ні) і інш. 368 ФІБРОМА ФІБРбМА (ад лац. fibra валакно + ...ома), дабраякасная пухліна з валакніс-тай злучальнай тканкі. Бывае ў скуры, звязках, слізістых абалонках, унугр. ор-ганах. Часта спалучаецца з разрастан-нем інш. тканак — мышачнай (фібра-міома), сасудзістай (ангіяфіброма) і інш. Лячэнне хірургічнае. ФІБРЬІН (ад лац. fibra валакно), нерас-тваральны бялок, які ўтвараецца пры згусанні крыві з растваральнага бялку плазмы крыві фібрынагену; структурная аснова тромба. Выпадае ў асадак нак-шталт клубка нітак. Закупорвае прасвет пашкоджанага крывяноснага сасуда і спыняе крывацёк. Ф. ахоўвае раневыя паверхні ад узбуджальнікаў інфекйыі шляхам утварэння фібрынавага бар’ера. ФІБРЫНбЛІЗ (ад фібрын + лізіс), рас-тварэнне ўнутрысасудзістых тромбаў і пазасасудзістых згусткаў фібрыну пад уз-дзеяннем протэалітычных ферментаў плазмы крыві і форменных элементаў. Бялкі, што ажыццяўляюць Ф., — сас-таўная ч. процізгусальнай сістэмы арга-нізма, накіраванай на падтрыманне вадкага стану крьші. Ф. актывізуецца пры эмацыянальным узрушэнні, страху, траўмах, гіпадынаміі і інш. уздзеяннях, якія вядуць да павышэння пранікаль-насці сасудзістай сценкі. Прыгнечванне Ф. садзейнічае трамбозу, развіццю атэ-расклерозу. Празмерная актывацыя вык-лікае дыятэз гемарагічны. ФІБУЛА (лац. fibula), шпілька для за-шпільвання верхняга адзення ў стараж. народаў. Яе выраблялі з бронзы, жале-за, радзей з золата ці серабра. З’явілася ў бронзавым веку і была найб. пашыра-на ў кельцкіх (латэнскіх) плямён. Ад іх трапіла да германцаў, славян, балтаў. На тэр. Беларусі самыя стараж. Ф. ран-нелатэнскага тыпу з’явіліся ў 3 ст. да н.э., знойдзены на помніках мілаград- Фібулы: 1 — ранняга жалезнага веку з археалагічнага комплексу Тайманава Быхаўскага раёна; 2 — з Гомеля (6—7 ст.); 3 — з могільніка каля в. Нісімкавічы Чачэрскага раёна (10—12 ст.). скай культуры і паморскай культуры. У плямён зарубінецкай культуры пашыра-ны Ф. сярэднелатэнскага (3—2 ст. да н.э. — 1 ст. н.э.) і позналатэнскага (1 ст. да н.э. — 1 ст. н. э.) тыпаў, запазы-чаныя ў кельтаў (Велямічы, Атвержычы, Чаплін і інш.). Плямёны зарубінецкай культуры выкарыстоўвалі і мясц. тыпы Ф. з трохвугольным шчытком. Акрамя латэнскіх на Беларусі ў невял. колькас-ці трапляюцца шматчасткавыя Ф. інш. тыпаў: воінскія (1 ст. да н.э. — 1 ст. н.э.; Велямічы, Малышкі, Мілаград, Чаплін і інш), «вочкавыя» (1—2 ст. н.э.; /вань, Курадава, Слабодка), падвязныя (1—4 ст. н.э.; Банцараўшчына, Брэсцкі бескурганны могільнік, Лемяшэвічы, На-васёлкі, Чаплін), з грэбенем на спінцы (2-я пал. 2 — пач. 3 ст. н.э.; Брэсцкі бескурганны могільнік), пальцавыя (5— 7 ст.; Нікольцы) і інш. 3 канца 1-га тыс. да н.э. ў плямён зарубінецкай, днепра-дзвінскай культуры, штрыхава-най керамікі культуры з’явіліся простыя па канструкцыі падковападобныя Ф. (Васількоўка, Загорцы, Кастрыца, Чаплін і інш.). Сустракаюцца Ф., упры-гожаныя эмалямі (Малышкі). Падкова-падобныя Ф. існавалі доўгі час, найб. пашыраны ў 10—13 ст., з ужытку вый-шлі ў 14 ст. Знойдзены ў гарадах Ваўка-выск, Гомель, Лукомль, Мінск, Пінск, Полацк і інш. Некат. тыпы Ф. у стара-жытна-рускі час мелі кольца-, серпапа-добную і інш. формы. Сярод рэдкіх знаходак на Беларусі шкарлупінападоб-ныя і роўнаплечуковыя Ф. (11—13 ст.; Маскавічы).