• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    ¿ектакляў драм. тра і кіно. Аўтар балетаў «Аягара» (паст. 1976), «Кола» («Памятайце!», паст. 1981), аперэт, 6 сімфоній (1959—89). сімф. танцаў на марыйскія тэмы (1951), канцэртаў для інструментаў з аркестрам і інш. Выступае як піяніст з выкананнем уласных твораў. Дзярж. прэмія СССР 1976. Ленінская прэмія 1986.
       Літ:. Богданова А.В. АЭшпай. 2 нзд. М.. 1986.
    
    
    
    ЭШШЭЛІФ. горад на Пн Алжыра. Былы Арлеанвіль, ЭльАснам. 129 тыс. ж. (1989). Адм. ц. вілайі ЭшНІэліф. Гандл.трансп. цэнтр. Прамсць: харч., гарбарная. хім., тэкстыльная. Рэшткі базілікі (324).
    
    
    ЭШЭРЫХІЁЗ. колібактэрыёз, група інфекцыйных захворванняў чалавека і жывёл, якія выклікаюцца ўмоўнапатагеннымі або патагеннымі кішэчнымі палачкамі. У чалавека пашкоджваюць пераважна кішэчнік. таксама мочавывадныя і дыхальныя шляхі і інШ. Часцей хварэюць дзеці (нават нованароджаныя). Крыніца інфекцыі — хворы на Э. або носьбіт патагеннай эшэрыхіі. Заражэнне фекальнааральным шляхам пры ўжыванні заражанай ежы або вады: у бальншах каптактным шляхам. Прыкметы: панос. ірвота, агульная інтаксікацыя. абязводжванне арганізма. Найб. цяжка Э. працякае пры заражэнні энтэрагемарагічнымі эшэрыхіямі (пры гэтай форме хваробы прыбягаюць да гемадыялізу). Лячэнне тэрапеўтычнае. У ж ы в ё л хварэюць пераважна цяляты. парасяты. ягняты. Асн. крыніца інфекцыі — хворы і перахварэлы маладняк. а таксама дарослыя жывёлыносьбіты ўзбуджальнікаў. А.А.Астапаў.
    
    ЭШЭРЫХІЯ. тое. што кіійэчная палачка.
    
    ЭЯКУЛЯЦЫЯ (новалац. ejaculatio вывяржэнле ад лац. ejaculor выкідваю. вывяргаю). вывяржэнне спермы, сакрэту семянных пузыркоў і прастаты ў самцоў млекакормячых жывёл і ў мужчын.
    
    
    Ю, трыццаць першая літара бел. алфавіта. Паходзіць з кірыліцкай Ю («ю»), У старабел. графіцы ў сувязі з функцыянаваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія памагаюць вызначаць час і месца напісання помнікаў. Абазначала гук «у» пасля мяккіх зычных і «j» («людь», «юбка»), У 16 ст., акрамя рукапіенай, набыла друкаваную форму. У сучаснай бел. мове абазначае лабіялізаваны галосны гук «у» задняга рада верхняга пад’ёму і мяккасць папярэдняга зычнага («салют» — «сал’ут»), а ў пачатку слова, пасля галосных, «ў», «ь» і апострафа — спалучэнне іукаў «йу» («юнак» — «йунак», «саюз» — сайус», «наўючыць» — «наўйучыць», «лью» — «л’йу». «б’ю» — «бйу»), Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную форму. А.М.Булыка.
    
    ЮАЙКАЙ («Братэрства»), рабочая аргцыя ў Японіі ў 1912—21 (20 тыс. чл. у 1920). Створана праварэфармісцкім рабочым лідэрам Б.Судзукі пры ўдзеле капіталіста Э.Сібудзава з мэтай аргцыі ўзаемадапамогі і культ.асв. работы сярод рабочых, наладжвання класавага супрацоўніцтва паміж імі і прадпрымальнікамі. Пад уплывам Кастр. рэвалюцыі 1917 у Расіі яна пачала пераходзіць ад класавага супрацоўніцтва да тактыкі барацьбы рабочых за свае сац,эканам. і паліт. правы. У 1919 Ю. рэфармавана ў федэрацыю прафсаюзаў, якая з 1921 наз. Ніхон рода садамэй (Японская федэрацыя працы, распушчана ў 1940).
    
    ЮАНЬ. Д а й Ю а н ь (Вялікая Юань), мангольская дынастыя, якая правіла ў Кітаі ў 13—14 ст. У гіст. лры існуюць розныя даты яе праўлення [1271 (1279 ці 1280) — 1368], Заваяванне Кітая пачаў Чынгісхан. Яго пераемнік Угедэй у
    
    
    1234 падпарадкаваў увесь Паўн. Кітай. У 1250я г. Манг. імперыя распалася на самаст. дзяржавы; адной з іх стала дзяржава Хубілая (на ханскі прастол уступіў у 1260), у склад якой уваходзілі тэр. ўласна Манголіі і Паўн. Кітая. У 1271 Хубілай даў сваёй дынастыі кіт. назву Юань. У 1279 яго войскі знішчылі кіі. імперыю Паўд. Сун і завяршылі заваяванне Паўд. Кітая. Пасля яго пераемніка Тэмура [1295—1307] пачалася барацьба прэтэндэнтаў на прастол: за 1308—32 змянілася 8 імператараў. У час праўлення ТагонТэмура [1333—68| у Кітаі пачаліся нар. паўстанні; у выніку «Чырвоных войск» паўстання 1351—68 манголы былі выгнаны і ў 1368 засн. кіт. дынастыя Мін. Пасля звяржэння Ю. улада чынгісідаў заняпала і ў Манголіі; адзіная манг. дзяржава распалася на шэраг ханстваў.
    
    ЮАНЬ ШЫКАЙ (16.9.1859. пав. Сянчэн. прав. Хэнань, Кітай — 6.6.1916), кітайскі ваенны і дзярж. дзеяч. Маршал Кітая. Ваен. службу пачаў пад кіраўніцтвам Лі Хунчжана ў Аньхойскай арміі, якая ў 1882 уведзена ў Карэю; у 1885— 94 намеснік кіт. імператара ў Карэі. У час «ста дзён рэформ» (1898) напачатку далучыўся да рэфарматараў, потым адышоў ад іх. У 1901—08 намеснік сталічнай прав. Чжылі: узначальваў рэарганізацыю кіт. арміі на еўрап. ўзор. У час Сіньхайскай рэвалюцыі 1911—13 з кастр. 1911 галоўнакаманд. войскамі Янцзыцзянскага раёна, з 2.11.1911 — прэм’ерміністр Кітая. Пасля адрачэння дынастыі Цын з 2.2.1912 часовы, з 13.10.1913 пастаянны прэзідэнт Кітая. Імкнуўся ўсталяваць рэжым асабістай улады. У ліп.—жн. 1913 падавіў узбр. выступленне прыхільнікаў Сунь Ятсена («другую рэвалюцыю»), у студз. 1914 распусціў парламент, у снеж. 1915 абвешчаны імператарам, але ўзбр. выступленні ў правшцыях прымусілі яго ў сак. 1916 адмо
    
    вшца ад рэстаўрацыі манархіі. Раптоўна памёр у Пекіне.               В.УАдзярыха.
    
    
    ЮБЁЯ (Jubaea), род кветкавых раслін сям. пальмаў; рэлію стараж. флоры. 1 від — Ю. чылійская, ці слановая пальма (J. chilensis). Пашырана на ціхаакіянскім узбярэжжы Чылі на выш. да 1200 м. Культывуецца.
      Дрэва выш. да 18 (25) м. дыям. да 1 м. Ствалы гладкія. попедьнашэрыя. укрытыя лісцевымі слядамі. На верхавінцы крона з перыстага лісця (60—100). Суквецце разгалінаванае. даўж. 1,2—1,4 м. ГІлод — касцянка. даўж. 4—5 см з мясістым каляплоднікам, падобны на какосавы арэх, ядомы. У насенні да 35% алею. Лісце выкарыстоўваюць для вырабу валокнаў. як дахавы матэрыял. 3 асяродка ствала атрымліваюць салодкі сок (дарослая расліна дае да 400 л) на патаку і віно (адсюль назва — мядовая пальма). Харч.. тэхн., дэкар. расліна.
    
    ЮБІЛЁЙ (ад позналац. jubilaeus annus юбілейны год), гадавіна якойн. падзеі, існавання ўстановы, горада, дзейнасці якойн. асобы, якая вылічваецца звычайна дзесяцігоддзямі, стагоддзямі і ўрачыста адзначаецца грамадскасцю. Першапачаткова юбілейным у стараж. яўрэяў называўся 50ы ўрачысты, святочны год пасля 7 сямігадовых перыядаў (7 — свяшчэнная лічба), калі цэлы год не вяліся с.г. работы (зямля адпачывала), а рабы адпускаліся на свабоду.
    
    
    В П Юбкін
    
    ЮБКІН Васіль Паўлавіч (1.1.1920, с. Апалонаўка Днепрапятроўскай вобл., Украіна — 3.2.1968), Герой Сав. Саюза (1945). Беларус. Канд. гіст. н. (1962), дацэнт (1965). Скончыў Чырчыкскае танк. вучылішча (1944). Днепрапятроўскі унт (1951). У Вял. Айч. вайну з ліп. 1941 на 1м Бел. фронце. Камандзір танка мал. лейтэнант Ю. вызначыўся ў вер. 1944 у баях на подступах да Варшавы, дзе экіпаж яго танка неаднаразова адбіваў контратакі праціўніка, знішчыў 7 яго гармат і некалькі дзотаў, што за
    
    
    ЮВЕЛІРНАЕ           199
    
    міналі наступленню батальёна. Пасля вайны на выкладчыцкай рабоце.
    
    ЮВАРА (Juvara, Juvarra) Філіпа (27.3.1678, г. Месіна, Італія — 1.2.1736), італьянскі архітэктар; прадстаўнік позняга барока. Вучыўся ў Рыме (1703—14) у арх. К.Фантаны. Працаваў пераважна ў г. Турын, а таксама ў Партугаліі і Іспаніі. Пабудовы Ю. вылучаюцца веліччу форм, спалучэннем павялічанага па маштабе «каласальнага» ордэра з класічнай выразнасцю дэталей і прамалінейнасцю шіанаў: фасад і лесвіца Палацца Мадама ў Турыне (1718—21), комплекс кляштара Сутіерга (1714—31), палац Ступініджы (1729—33; абодва каля Турына). Іл. гл. да арт. Турын.
    
    ЮВЕЛІРНАЕ МАСТАЦТВА (ад ням. Juwel ці галандскага juweel каштоўны камень), выраб мастацкіх рэчаў (упрыгожанняў, прадметаў побыту, культу, зброі і інш.) з каштоўных і інш. каляровых металаў у спалучэнні з каштоўнымі і паўкаштоўнымі камянямі, жэмчугам, бурштынам, косцю, перламутрам, шклом і інш.; від дэкаратыўнапрыкладнога мастацтва. У Ю.м. выкарыстоўваюць розныя тэхнікі, ручныя і мех. спосабы апрацоўкі: коўку мастацкую і ліццё мастацкае, чаканку, гравіраванне, чарненне. філігрань. эмалі, разьбу мастацкую, зернь, інкрустацыю, траўленне, паліраванне, штампаванне. вальцоўку і інш.
      Найб. стараж. вырабы Ю.м. вядомы з 3га тыс. да н.э. ў Стараж. Егіпце, Двухрэччы. 1ндыі. краінах эгейскай культуры. 3 14—12 ст. да н.э. Ю.м. развівалася ў Стараж. Кітаі. краінах Стараж. Амерыкі. Японіі. на Б. Усходзе. з 5—4 ст. да н.э. ў Стараж. Грэцыі, з 1 ст. да н.э. — 5 ст. н.э. ў Стараж. Рыме. У раннім еўрап. сярэдневякоўі выдатныя творы Ю.м. вырабляліся ў Візантыі. асабліва вылучаліся прадметы культу. 15—16 ст. — час росквіту італьян., 16—17 ст. — ням.. 17—19 ст. — франц. Ю.м. Выдатныя маст. якасці ввілучаюць залатыя ўпрыгожанні і маст. пасудзіны скіфаў і сарматаў (Паўн. Прычарнамор'е. Прыкубанне. Ніжняе Паволжа). Высокім майстэрствам славіліся ювеліры Кіеўскай Русі (залатыя вырабы з перагародчатай эмаллю. чаканеныя аклады абразоў). У 16 ст. агульнарус. цэнтрам Ю.м. стала Масква, у 18 ст. — Пецярбург. 3 сярэдзіны 19 ст. пачаўся масавы механізаванві выпуск ювелірных вырабаў. У Ю.м. 20 ст. з'явіліся новыя матэрыялы, творчыя кірункі сталі больш разнастайнвія. Побач з арнаментамі. якія імітуюць розныя гіст. стылі. у сярэдзіне 20 ст. сустракаюцда вобразныя ввірашэнні. звязаныя з праблематыкай сучаснай культуры (напр.. касм. тэма). Вытокі сучаснай арнаментыкі Ю.м. — у сімволіцы язычніцкіх вераванняў. калі магічны змест ввіяў крыжа. крута, кола, разетак, зорак надаваў прадметам значэнне засцерагальнікаў. У многіх ювелірных вырабах адлюстроўвалася шанаванне жывёл. Паступова язычніцкая сімволіка была выцеснена геам., расл., тэраталагічнвім арнаментамі. У сучасным Ю.м. зацвердзіўся кірунак. звязаны з выкарыстаннем двізайнерскіх форм, дзе адсугнічае арнамент. Ювелірныя ўпрыгожанні вырабляюцв на ювелірных фабрыках. ствараюць асобныя мастакі.
      На Беларусі першыя вырабы з каляровых металаў вядомы з пач. бронзавага веку (мяжа 3га і 2га тыс. да н.э.):
    
    
    бранзалеты, дыядэмы, акулярападобныя прывескі, скроневыя кольцы, грыўні і інш. 3 сярэдзіны 1га тыс. да н.э. ў Ю.м. выкарыстоўвалі ліццё, коўку з дроту і спец. загатовак. чаканку і інш. У канцы 1га тыс. да н.э. з’явіліся фібулы з мясц. арнаментам — плоскім трохвугольным шчытком, у пач. 1га тыс. — новыя тыпы бранзалетаў і пярсцёнкаў,
    
    
    
    Да арт Ювелірнае мастацтва Завушніцы. Золата. Стараж. Егіпет. Каля 3 ст. да н. э.
    
    Да арÑ