Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
н бок Я. ў 5 разоў ярчэй за другі. Адкрыты ДжД.Касіні (1671).
ЯПбНАКІТАЙСКАЯ ВАЙНА 1894— 95. Выклікана імкненнем Японіі ўсталявацца ў Карэі і Паўн.Усх. Кітаі. Падставай вайны паслужыла тое, што Кітай (намінальны сюзерэн Карэі) накіраваў туды ў чэрв. 1894 2,5 тыс. салдат для падаўлення сялянскага паўстання 1893—94. Абвінаваціўшы Кітай у парушэнні ранейшых пагадненняў, Японія ўвяла ў Карэю сваю армію і заняла г. Сеул. У Карэі быў утвораны праяпонскі ўрад, які 27.7.1894 звярнуўся да Японіі за дапамогай. Але ўжо двума днямі раней (25.7.1894) яп. флот (без абвяшчэння вайны) атакаваў у порце Інчхон кіт. ваен.трансп. судны, у выніку чаго загінула больш за 1 тыс. кіт. салдат. 1.8.1894 Японія афіцыйна абвясціла вайну Кітаю. Ваен.тэхн. перавага Японіі хутка вызначыла поспехі яе арміі і флоту. У вер. 1894 яп. войскі атрымалі 2 перамогі (каля Пхеньяна і на р. Ялу) і разгарнулі ваен. дзеянні на тэр. Паўн,Усх. Кітая. Да сак. 1895 яп. армія захапіла Ляадунскі паў, гарады Вэйхайвэй, Інкоў і наблізілася да сталіцы Маньчжурыі г. Мукдэн. У выніку Кітай вымушаны быў 30.3.1895 падпісаць пагадненне аб перамір’і, a 17.4.1895 — Сіманасекскі дагавор 1895, паводле якога KiTaft страціў Ляадунскі паў, авы Тайвань і Пэнхуледао, адмовіўся ад сюзерэнітэту над Карэяй і выплачваў кантрыбуцыю. Японія ўзмацніла свае пазіцыі ва Усх. Азіі і стала на шлях ваен. экспансіі. В.У.Адзярыха.
ЯПбНАКІТАЙСКАЯ ВАЙНА 1937— 45, гл. Нацыянальнавызваленчая вайна кітайскага народа супраць японскіх захопнікаў 1937—45.
ЯПбНІЯ (Ніхан, Ніпан), дзяржава ва Усх. Азіі, у зах. ч. Ціхага ак., на Японскіх авах. Тэр. Я. ўключае каля 4 тыс. астравоў, у т.л. 4 буйныя (Хакайда, Хонсю, Кюсю, Сікоку), архіпелаг Рукю (найб. ваў Акінава) і інш. Абмываецца Ціхім ак. і яго морамі — Ахоцкім, Японскім, Усх.Кітайскім і Унутр. Японскім. Пл. 377,8 тыс. км². Нас. 127 214,5 тыс. чал. (2003). Афіц. мова — японская. Сталіца — г. Токіо. Краіна падзяляецца на 47 прэфектур. Нац. свята — Дзень нараджэння імператара Акіхіта (23 снежня).
Дзяржаўны лад. Я. — канстытуцыйная манархія. Паводле канстытуцыі 1947 кіраўнік дзяржавы — імператар (з 1989 Акіхіта), «сімвал дзяржавы і адзін
ства нацыі, яго статус вызначаецца воляй усяго народа, якому належыць суверэнная ўлада». Дзярж. справы ажыццяўляе імператар па парадзе і з ухвалення кабінета міністраў, які нясе за іх адказнасць. Вышэйшая заканад. ўлада належыць парламенту, што складаецца з 2 палат: прадстаўнікоў (500 дэпутатаў) і саветнікаў (252 дэпутаты). Тэрмін паўнамоцтваў палаты прадстаўнікоў 4 гады, палаты саветнікаў 6 гадоў (з перавыбраннем палавіны складу кожныя 3 га
Герб і сцяг Японіі
ды). У палату прадстаўнікоў выбіраецца 300 дэпутатаў ад 11 аднамандатных акруг і 200 ад партый па прапарцыянальнай сістэме, у палату саветнікаў — 152 дэпутаты ад 47 прэфектур і 100 па прапарцыянальнай сістэме ад усёй краіны. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе кабінет міністраў на чале з прэм’ерміністрам, якога выбірае парламент.
Прырода. Даўж. берагавой лініі Я. каля 30 тыс. км. Зах. берагі слаба парэзаны, усх. і паўд. маюць шмат заліваў і бухтаў. Каля 75% тэр. займаюць горы і ўзвышшы. На вве Хакайда гал. хрыбты (Токаты, Хідака, Кітамі) выцягнуты з Пн да Пд. На Пн вва Хонсю 3 паласы сярэдневышынных гор — Дэва і Асахі на 3, Оў — у цэнтры, Кітакамі і Абукума — на У; на Пд хрыбты Хіда, Акаісі, Кісо, у цэнтры — тэктанічная ўпадзіна ФосаМагна. Найвыш. пункт Я. — вулкан Фудзіяма (3776 м). Горны рэльеф пераважае на авах Кюсю, Сікоку і Рукю. На нізіны і міжгорныя ўпадзіны прыпадае каля 20% тэр., найб. Канто і Этыга (на вве Хонсю) і Ісікары (на вве Хакайда). Актыўная вулканічная дзейнасць на зах. узбярэжжы астравоў. Больш за 150 вулканаў, у т.л. 15 дзеючых (Асама, Бандай, Токаты, Міхара і інш.). На ўсх. узбярэжжы частыя землетрасенні (да 1,5 тыс. за год). Карыс
ныя выкапні: каменны вугаль (запасы 8,7 млрд. т), жал. руда, марганец, храміты, медзь, цынк, волава, ртуць, сурма, вапнякі, каалін, невял. запасы нафты і газу. Клімат мусонны, на большай ч. тэр. субтрапічны, на Пн — умераны, на Пд —трапічны. На клімат Я. ўплываюць цячэнні Курасіо на Пд і У, Цусімскае на 3, халоднае Оясіо на ПнУ. Сярэдняя тра студз. ад 5 °C на Хакайда да 6 °C на Пд Японскіх авоў і 16 °C на арх. Рукю, ліп. адпаведна 22 °C, 27 °C і 28 °C.. Ападкаў на большай ч. тэр. 1700—2000 мм, на Пд да 4000 мм за год. Штогод бывае да 15—20 тайфунаў, пераважна восенню. Рэкі кароткія, паўнаводныя, багатыя гідраэнергіяй; найб. — Сінана, Тоне, Ісікары Тэсіо. Шмат азёр, найб. Біва (716 км'). Глебы на Пн падзолістыя і балотналугавыя, на Пд Хакайда і Пн Хонсю — буразёмы, на Пд — жаўтазёмы і чырваназёмы. Пад лесам і хмызнякамі каля 67% тэрыторыі. На Пн Хакайда пераважаюць хвойныя лясы (елка і піхта), на ПдЗ Хакайда і ПнУ Хонсю — субтрапічныя вечназялёныя лясы (магнолія, бамбук), у гарах — хвоя, кіпарыс, туя і інш. На Пд Кюсю і на архіпелагу Рукю трапічныя лясы з пальмаў, фікусаў, сагаўнікаў, папарацей і інш. Большасць лясоў — штучныя насаджэнні. Жывёльны свет разнастайны, ёсць эндэмікі і рэлікты. 3 млекакормячых трапляюцца воўк, ліс, барсук, янотападобны сабака, заяц, яп. чорны мядзведзь, яп. макак; з птушак — дзяцел, сойка, жураўлі, дрозд, арол. Пашыраны паўзуны, яшчаркі, чарапахі. Прыбярэжныя воды багатыя рыбай, крабамі, малюскамі. Каля 25% пл. — ахоўныя тэрыторыі. 28 нац. паркаў (БандайАсахі, ІосінаКумана, Сайкай, СікоцуТоя, ФудзіХаконеІдзу і інш.) і 55 квазінац. паркаў (падпарадкоўваюцца прэфектурным уладам); шэраг падводных паркаў на мелкаводдзях, запаведнікі, рэзерваты і заказнікі.
Да арт. Японія. Наваколлі вулкана Фудзіяма.
282 японія
Насельніцтва. Нац. склад насельніцтва аднародны (99,4% японцы); невял. колькасць карэйцаў (0,6%), айнаў, кітайцаў. Асн. рэлігіі — сінтаізм і будызм (84% вернікаў), 0,7% хрысціяне. Сярэд
няя шчыльнасць 337 чал. на 1 км² (2003). Найб. шчыльна населена раўніна Канто. Гарадскога насельніцтва 78%; каля 42% жыве ў гарадах з насельніцтвам больш за 3 млн. чал. Буйныя гарады (млн. чал., 2000): Токіо — 8,1 (з прыгарадамі 34,7), Іакагама — 3,4, Осака — 2,6 (з прыгарадамі 17,8), На
гоя — 2,2 (з прыгарадамі 5,1), Сапара — 1,8, Кобе — 1,5, Кіёта — 1,5, Фукуока — 1,3, Кавасакі — 1,2, Хірасіма — 1,1. У прамсці занята 25% эканамічна актыўнага насельніцтва, у сельскай гаспадарцы — 5%, у абслуговых галінах — 70%.
Я П 0 Н I я
в.Тэуры
Маштаб 1:9 000 000
I м*^
в.Рэбун
в.Рысіры
®Тэгу ®«ёнджу
К ХРЭ я ©'ЛЬСАН ₀™»BW
МАСДН ® ПУСАН
в.Акусіры
Ora б
вТобі
САКАТА
НІІГАТА®. ²¹²⁸‘
НАГАОКА.
УЦУНОІ
!Я ©ХІТАЦІ
скалы Кюраку
<СікоцуТоя
МУРАРАН
нац.гарк‘<
Банда^Асахі¹’
ДЗЕЭЦУ 0
0 ІСІНАМАКІ м.Курасакі
МайдзуруО ' КІЁТА,.
ІЙДЗУВАКАМАЦ КАРЫЯ.
влк.Сіране/
^2578 ¹
в. Хекура
Нанацусіма
nаў Цугару
42®1 ©ТЫБА ■^КАВАСАКІ І^ІАКАГАМА
ЭТаямач ©^,319ОЛ ' АВД".®—
м.Сірыя фМуцу
паў Сімоніта
q ©Вадзіма
:<—®МЦ0
КУМАГАЯ® •
УРАВАа
АДМІНІСТРАЦЫЙНЫ ПАДЗЕЛ
Лічбамі пазначаны прэфентуры:
1. Айты 17. Нумамота 33. Таторы
2. Акаяма 18. Міэ 34. Татыгі
3. Анінава 19. Міяп 35. Таяма
4 Аніта 20. Міядзані 36 Тоню
5. Аомары 21. Нагана 37. Тыба
6. Ванаяма 22. Нагасакі 38. Фунуі
7. Гіфу 23. Нара 39. Фунуона
8. Гуму 24. Ніігата 40. Фукусіма
9. Ібарані 25. Оіта 41. Ханайда
О. Іватэ 26. Осака 42. Хіёга
11. Ісінава 27. Сага 43. Хірасіма
12. Нагава 28. Сайтама 44. Эхіме
3. Нагосіма 29. Сіга 45. Ямагата
14. Нанагава 30. Сідзуона 46. Ямагуты
5. Ніёта 31. Сімане 47. Яманасі
6. Ноты 32. Танусіма
о ©ІДзухара
.МАЦУЭ ТШРЫ ідзумай^ •/73/ ®
_ г.Дайсен г.Дога
0ЯМАГУТЫ у^
К'ТАКкЖю «ФЯШ2КД
’." . ®Ш
в Фукуэ
влн.
ОМУТА© нУдзюл/788 влн. Аса @ * '592
ТАКА&дцу pw₀ ОНПХАМТ^®¹ 198b г.Цуругі
г.Іс/дзуты 0КОТЫ Хеалзіма “»”’»
^ВАКАЯМА
32°
J^MAMOta©
"ЯЦУСІРД НАБЕОКА
„ в.Кюсю
^УсНірысімаі I
в.Сікону “*»””» ^Накамура
мАсілзуры
^^ ©мжканадзё'
Каноя I
^усукі© °
Са^а
S
в.Яку'^^ ^ ^
в Гадзя £ в. Нуц/Н₀СіМ₍]
« Тайра * ⁶ Ноканосіма
8. Суваносе
• в.Акусекі
ф
132°
140"
м.Сякатан
о © X іроо
м.Эрыма
X КАДА’
$ Носір
> © Эсасі
КУСІРА .
Немура
аХакайаа
ОКамаісі
/®ГК¹
KATQCIMA© КанояІ
1 О в.Нюсю
Немура^
в.НоЭзіма л\ ■
4хатынохе
® Касіма
.Інубо
вНіі0з<ма
’ІСЕ
в.Міяк *
скалы Дзені
в Мікура «
в. Інамба
м.Сіянамісакі
« Аагасіма
в. ХатыЭзё в. Нодзіма
P0HAM • 'САКАІ W
755л?
в.Оама .“'^.Тосоо
'іАКОСУКА 11'' nаў Ьоса О |Татэяма
паў Нота I НанаоФ | TAKAOKA,®
КАНАДЗАВАф
КАМАЦУ0
П’аЎІЭЗУ ^/ ^АЦувСікІне 8. НоЗзу авы Омбасе
£п°ў^ нац.парк
Hara©
1®
® в.Анінава
е. Накерома
т ^
в.Іануносіма .. ^.
е. Окінаэрабу ?
в. Іарон , $
т ІосінаКумана
Танабе ©Сінгу
в. Секібі
в. Уоцуры
в. Ірабу
в. Іонагуні
8 Тарама
©sX'Papa в.Міяка
©в.Ісігакі | в.Ірыямотэ Ісігакі 125°
Нісінаамотэ a в ы 0 с у іі і
„ в.Танегасіма
Куціназраб, _,₉JJ
8. Яку ________8 Нуціносіма 30°
6 Наканосі**⁰ в.Суваносе в Акусені
в. Натакаі т 6
в. Ганара ^ в.Іакаатэ \
Насе ©
вОсіма
(Амаміёсіма) ’ ^ в Кікай
8. ІОТоры / , &
130°
2§:
АСТРАВЫ РУКЮ (НАНСЕЙ)
японія 283
Гісторыя. Першыя людзі на Японскіх авах з’явіліся каля 200 тыс. г. назад. Этнагенез японцаў да канца не высветлены. Найстараж. аснову насельніцтва Я. складалі айны — збіральнікі і паляўнічыя. У сярэдзіне 1га тыс. да н.э. з Пд Карэйскага пва на Японскія авы праніклі т.зв. протаяп. плямёны. 3 іх прыходам тут паявіліся свойскія жывёлы — конь, карова; узнікла культура паліўнога рысу. На вве Хакайда з айнамі змешваліся выхадцы з усх. ўзбярэжжа мацерыка Азіі. На авах Кюсю і Сікоку і на Пд Хонсю айнскае насельніцтва асімілявалася з аўстранезійскімі плямёнамі, Працэс развіцця прышлых плямён, іх узаемадзеянне з мясц. аўстранезійскаайнскім насельніцтвам адбываліся да 5 ст. да н.э. Раннія пасяленцы жылі вясковымі абшчынамі, якія аб'ядноўваліся ў невял. тэр. або плем. саюзы на чале з правадырамі. У 2—3 ст. да н.э. яны вялі войны за расшырэнне сваіх тэрыторый. Пашырыліся паселішчы, умацаваныя насыпамі і равамі.
Паводле кіт. хронік, легендарны імператар ДзімуТэно — нашчадак багіні сонца Аматэрасу; у 660 да н.э. ён стаў родапачынальнікам няспыннай дынастыі яп. імператараў. На стадыі афармлення дзяржавы грамадства складалася з кроўнародна