Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
d); 14.3.1887, г. Кракаў, Польшча — 25.3.1954], польскі рэжысёр і тэатр. дзеяч. Вучыўся ў Кракаўскім унце (з 1906), у Сарбоне (1907—09 і 1911). 3 1917 рэжысёр «Тра Польскага», з 1922 тра «Рэдута», у 1924—26 адзін з кіраўнікоў Тра імя В.Багуслаўскага (усе ў Варшаве). У 1930я г. кіраўнік траў у Познані, Лодзі, Львове, у 1949—50 «1ра ГІольскага». 3 1933 займаўся пед. дзейнасцю. Сцвярджаў героікапаэт., сац. насычаны тр. 3 лепшых пастановак: «Ружа» С.Жаро.мскага, «Нябоская камедыя» З.Красінскага (абедзве 1926), «Кардыян» Ю.Славацкага (1930), «Дзяды» А.Міцкевіча (1932), «Кракавяне і горцы» Багуслаўскага (1946), «На дне»
М Горкага (1949) і інш. Сфарміраваў у польскім сцэн. мастаптве прынцыпы, эстэтыку і стыль манум. тра. Дзярж. прэмія Польшчы 1948.
ШЫЛІН Афанасій Пятровіч (1.9.1924, с. Петрапаўлаўка Новаузенскага рна Саратаўскай вобл., Расія — 22.5.1982), двойчы Герой Сав. Саюза (1944, 1945). Ген.лейт. (1975).Скончыў 2е Томскае артыл. вучылішча (1943), Вышэйшую афіцэрскую артыл. школу (1946), ваен. акадэміі імя Дзяржынскага (1952) і Генштаба (1966). У Чырв. Арміі з 1942. У Вял. Айч. вайну на Паўд.Зах., 3м Укр.
А.П.ПІЫЛІН. П.Л.ПІы.тінг.
і 1м Бел. франтах. Пасля вайны на камандных пасадах у артьы. часцях і інш. 3 1976 нам. старшыні ЦК ДТСААФ
ШЬІЛІН Леанід Юр’евіч (н. 8.9.1952, Мінск), бел. вучоны ў галціе аўтаматычнага кіравання. Др тэхн. н. (1998). Скончыў Мінскі радыётэхн. інт (1977). 3 1972 у Бел. унце інфарматыкі і радыёэлектронікі (з 1999 заг. кафедры). Навук. працы па тэорыі аўтам. кіравання і эл. ланцугоў. Распрацаваў метады аналізу і сінтэзу нелінейных дыскрэтных сістэм аўтам. кіравання, навук. асновы тэорыі сістэм імпульснафазавай аўтападстройкі частаты, сістэму аўгаматызаванага праектавання ўстройстваў фазавай сінхранізацыі.
Тв.: Аналнз н параметрнческмй сннтез нмпульсных снстем с фазовым управленмем. Мн., 1993 (разам з А.П.Кузняцовым, М.П.Батурам); Автоматнзнрованое проектнрованне ммпульсных снстем фазовой сннхроннзацнн по крмтерню обеспеченяя требуемой полосы захвата (разам з АЛ.Шылінай) // йзв. вузов н энергетнч. обьеднненнй СНГ. Энергетака. 1996. № 7—8.
ШЫЛІНГ ІІавел Львовіч (16.4.1786, Талін, Эстонія — 6.8.1837), расійскі вучоныэлектратэхнік і ўсходазнавец. Чл.кар. С.Пецярбургскай АН (1828). Скончыў 1ы Кадэцкі корпус у С.Пецярбургу (1802). Служыў у Генштабе рас. арміі, Мінве замежных спраў. Удзельнічаў у навук. экспедыцыі ва Усх. Сібір (1830— 32), сабраў калекцыю тыбетамангольскіх літ. помнікаў. Сканструяваў і выпрабаваў міну з эл. запалам (1812), вынайшаў клавішны тэлегр. апарат (1832), на падставе якога стварыў сістэму эл.магн. тэлегр. сувязі. Распрацаваў праект падводнай лініі гэтай сувязі паміж Пе
шылонг 11
цяргофам і Кранштатам. Стварыў кабель з ізаляванымі эл. правадамі.
Літ:. Я р о ц к н й А.В. П.Л.Шнллмнг. М., 1963.
ШЫЛКО Віктар Аляксандравіч (н. 14.7.1952, в. Зарэчча Гарадоцкага рна Віцебскай вобл.), бел. жывапісец. Скончыў маст.і’рафічны фт Віцебскага пед. інта (1974). Раннім творам уласцівы рэаліст. трактоўка вобразаў: «Вясна» (1976), «Антонаўскія яблыкі» (1979), «Каляды» (1981), «Гандляр кветкамі» (1983), «Мір на зямлі» (1985). 3 сярэдзіны 1980х г. кампазіцыі набываюць фармальнажывапісны характар: «Падзенне». «Малевічу прысвячаецца». «Стыхія» (усе 1988), «Апошні трамвай», «Белая карціна» (абедзве 1989), «Космас» (1990), «Ітра» (1993), «Яблык Евы» (2000), «Персанажы» (2001), «Два», «Рытмы вечара», «Ноч уваходзіць у горад» (усе 2002). Творы вызначаюцца асацыятыўнай вобразнасцю, дынамікай кампазіцыйных рытмаў, эмацыянальнай выразнасцю колераў. М.Л.Цыбульскі.
ШЫЛОВІЧ Георгій Уладзіміравіч (н. 7.1.1924, Міпск), бел. пісьменнік. Скончыў БДУ (1951). 3 1951 у газ. «Мінская праўда», «Зорька», у 1964—85 у час. «Бсларусь» (з 1973 адказны сакратар, з 1978 нам. гал. рэдактара). Друку’ецца з 1948. Піпіа для дзяцей і юнацтва. Аўтар збкаў нарысаў «Твая дарога» (1957), «Запіска на шыбе» (1960), аповесцей «Туман ідзе па следу» (1963— 64), «Чарапаха без панцыра» (1966), «Сустрэча з сонейкам, альбо Аповесць пра Пецькуфлібусцьера і некаторых яго сяброў» (1981), сцэнарыяў дакумент. фільмаў «Родныя бярозы не спяць» (1965), «Зялёны патруль» (1966), «Трэба марыць» (1967) і інш.
Твл Святло далёкага Алькора: Аповесці. Мн., 1973; Падарожжа сярод лета. Мн.. 1983; Школа каля крэпасці: Выбранае. Мн.. 1986; Талісман: Казкі. Мн.. 2000.
В.Шылко Ітра. 1993.
ШЫЛОНГ, нагор’е па ПнУ Індыі; тое, што Асамскія горы.
12 ШЫЛЬДГАЎЗ
ШЫЛЬДГАЎЗ (Schildhaus) Караль, бел. архітэктар канца 18 — пач. 19 ст. ГІаходзіў з Германіі. У пач. 19 ст. губ. архітэктар і выкладчык унта ў Вільні. Пабудаваў Пінскі палац і Гродзенскі дом Агінскага (1790, не захаваўся). Выканаў праекты перабудовы парафіяльнага касцёла (каля 1790, не ажыццёўлены) і будва казначэйства (1800) у Гродне.
В. Ф.Марозаў.
ШЫЛЬДЭР Карл (Аляксандр) Андрэевіч (7.1.1786, маёнтак Сіманава Невельскага пав. Віцебскай губ., цяпер у Пскоўскай вобл., Расія — 23.6.1854), расійскі ваен. інжынер, вынаходнік і рацыяналізатар у галіне ваен. тэхнікі. Бацька М.К.Шыльдэра. Ген.інжынер (1852), ген.ад’ютант. Скончыў школу калонаважатых у Маскве (1806). Служыў у інж. войсках: камандзір сапёрных роты, батальёна, нач. інжынераў корпуса, арміі. Удзельнік Аўстэрліцкай бітвы (1805), Бабруйскай абароны 1812, вызначыўся ў рус.тур. вайну 1828—29 пры аблозе Варны (1828), Сілістры і Шумлы (Балгарыя, 1829), у Крымскую вайну 1853—56 пры фарсіраванні р. Дунай і аблозе Сілістры (1854). Памёр ад ран. Вынайшаў арыгінальную канструкііыю мастоў вісячага (1828) і «бурдзючнага» з праіумаваных палатняных складных пантонаў (1836). Распрацаваў (з П.Л.Шылінгам) эл. спосаб запальвання парахавых зарадаў, сканструяваў (з Б.С.Якобі) гальванічныя і гальванаўдарныя марскія міны. Паводле яго праекга пабудавана першая ў свеце суцэльнаметалічная падводная лодка (1834; выкарыстаны ідэя і матэрыялы К.Г Чарноўскага), узброены ракетамі і артылерыяй параход «Адважнасць» (1846) — правобраз эсмінца. У ліку яго вучняў ваен. інжынеры ЭА.Татлебен і М.М.Барэскаў.
Літ.'. Быховскнй Н.А Мастера «потаенных» судов. М., 1950; Яго ж. Рассказы о русскмх кораблестронтелях. М., 1966.
М.Дз.Казюлін.
ШЫЛЬДЭР Мікалай Карлавіч (2.6.1842, С.Пецярбург — 19.4.1902), расійскі гісторык, ген.лейт. (1893), чл.кар. Пецярбургскай АН (1900). Сын КЛ.Шыльдэра. Скончыў Пажскі корпус і Мікалаеўскую інж. акадэмію. 3 1863 ад’ютант ген. Э.1.Татлебена, удзельнік рус.тур. вайны 1877—78. 3 1886 заг. Мікалаеўскай інж. акадэміі, з 1899 дырэкгар Публічнай бкі. У 1892—93 рэдактар час. «Русская старнна». Апублікаваў значную колькасць дакументаў па паліт., ваен. і дыпламат. гісторыі Расіі. Аўтар жыццяпісаў імператараў Паўла I, Аляксандра I і Мікалая I (да 1831). Каштоўнасць прац Ш. ў вял. фактычным матэрыяле. Стаяў на дваранскаманархічных пазіцыях.
ШЫЛЬНІК, род дзеразападобных раслін; тое, што палушнік.
ШЫЛЬНІКОЎСКАЯ Васіліса ІІаўлаўна (1.7.1925, Масква — 3.6.1991), бел. архітэктар. Засл. архітэктар Беларусі (1979). Скончыла Маскоўскі арх. інт (1951). Працавала ў праектных аргцыях г. Новасібірск. 3 1966 у інце «Мінскпраект». Гал. работы ў галіне ландшафтнай архітэктуры: праекты зон адпачынку, азелянення і абваднення прыгараднай зоны і лесапаркавага пояса Мінска (1960— 80я г., кіраўнік і аўтар), вадасховішчы Крыніцы і Дразды (1975—76). грабны канал і рэканструкцыя берагавой зоны Заслаўскага вадасховішча (1976; усе пад Мінскам), арх.ландшафтныя комплексы ўсх. раёнаў горада на аснове Сляпянскага воднапаркавага паўкальца (Дзярж. прэмія СССР 1989). Адзін з аўтараў генплана Мінска (1982). Аўтар кн. «Вялікі Усцюг» (2е выд. 1987).
ШЫЛЬНІЦА (Subularia), род кветкавых раслін сям. крыжакветных. 2 віды. Пашыраны ва ўмераным поясе Еўразіі, Паўн. Амерыкі і ў гарах Усх. Афрыкі. На Беларусі 1 від — Ш. вадзяная (S. aquatica). Трапляецца рэдка па берагах і ў прыбярэжнай зоне рэк і азёр. У апошнія дзесяцігоддзі не адзначана.
Ш. вадзяная — аднагадовая водная травяністая расліна выш. 2—6 см. Лісце шылападобнае, сядзячае, у прыкаранёвай разетцы. Цвіце часцей пад вадой. Кветкі звычайна не раскрываюцца (клейстагамныя), белыя, у малакветных гронках на бязлістай кветаноснай стрэлцы. Плод—стручочак. Дз.І.Траццякоў.
ШЫЛЯЕЎ Аляксей Сямёнавіч (н. 7.2.1929, в. Правы Лякшур Сюмсінскага рна, Удмурція), бел. вучоны ў галіне матэрыялазнаўства. Др тэхн. н. (1988), праф. (1990). Скончыў Удм. пед. інт (1952). 3 1964 у Бел. агр. тэхн. унце. Навук. працы па распрацоўцы тэхнал. працэсаў і абсталявання з выкарыстаннем ультрагуку для вырабу, аднаўлення і ўмацавання дэталей машын у машынапрыладабудаванні і інш.
Тв.: Ультразвуковая технологня улучшенпя эксплуатацнонных свойств сталей н сплавов прн нзготовленнн н ремонте деталей машнн. Мн., 1986; Ультразвуковая обработка расплавов прн пронзводстве н восстановленнн деталей машнн. Мн., 1992. Л.В.Бароўка.
ШЫМАВА Вольга Сяргееўна (н. 3.5.1951, г.п. Сокал Сахалінскай вобл., Расія), бел. вучоныэканаміст. Др эканам. н. (1998), праф. (2001). Скончыла Маскоўскі унт (1973). 3 1982 у Гомельскім каап. інце, з 1990 у Бел. эканам. унце. 3 2001 заг. кафедры Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. Навук. працы па праблемах эколагаэканам. рэгулявання, устойлівага развіцця, экалагічнай бяспекі, удасканалення эканам. метадаў кіравання прыродаахоўнай дзейнасцю. Лўтар падручнікаў і навуч. дапаможнікаў для ВНУ па экалогіі і эканоміцы прыродакарыстання.
Тв.: Экологоэкономнческое регулнрованне: Вопр. методологнн н практнкн переходного пернода. Мн., 1998; Основы экологнн н экономнкм прнродопользовання. 2 нзд. Мн., 2002 (разам з М.К.Сакалоўскім); Нацнональ
ная безопасность Республнкн Беларусь: современное состоянме н перспектмвы. Мн., 2003 (у сааўт.): Экологня н экономнка прнродопользовання. Мн., 2003.
ШЫМАНбВІЧ Уладзімір Дзям'янавіч (н. 4.10.1937, Мінск), бел. фізік. Др фіз.матэм. н. (1989), праф. (1991). Скончыў БДУ (1959). 3 1960 у Інце фізікі, з 1992 у Інце малекулярнай і атамнай фізікі Нац. АН Беларусі (з 1989 заг. лабараторыі). Навук. працы па фізіцы шіазмы і плазменÐ