КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Сугнасная і неад’емная частка Л. — псалмодыя, антыфонны і рэспансорны спеў. Да 16 ст. музыка Л. развівалася ў рэчышчы манадыйнай традыцыі. Важ-нейшыя тэксты распяваліся ў трады-цыйным знаменным, дзямественным, вялікім, малым, грэчаскім і інш. сты-лях. На Беларусі найб. пашыраны былі мелодыі т. зв. кіеўскага і балг. роспеваў, а таксама мясц. меладычныя варыянты (супрасльскія, віленскія, мірскія і інш.). У 17—18 ст. у муз. афармленні боль-шую ролю адыгрывалі партэсныя кам-пазіцыі, якія паступова пачалі даміна-ваць. Асобныя «херувімскія» і інш. кам-пазіцыі на тэксты Л. і цыклы т. зв. «службаў божых», аб’яднаныя адзінай аўтарскай задумай, стварылі М. Дылец-кі, В Цітоў, А. Ведаль, С. Давыдаў і інш. 3 канца 18 ст. важную ролю пачалі адыгрываць хар. канцэрты a cappella, кампазіцыі досыць вольнай формы, якія выконваліся ў час Л. (Дз. Бартнян-скі, М. Беразоўскі, С. Дзегцяроў, Ве-даль і інш.). Росквіт правасл. музыкі канца 19 — пач. 20 ст. звязаны са ства-рэннем літургічных цыклаў П. Чайкоў-скага, А. Грачанінава, А. Кастальскага, С. Рахманінава і інш. Да 1-й пал. 18 ст. традыц. чыны Л. — нязменная аснова літургічнай практыкі уніяцкай царквы Беларусі. Менавіта ў Л. — набажэнства, прызначанае для шырокіх калаў верні-каў, найб. акгыўна ўводзіліся кампазі-цыі ў новых муз. стылях. Захаваліся унікальныя помнікі уніяцкай муз. тра-дыцыі «Херувік балгарскі» св. Іасафата Кунцэвіча (аднагалосая кампазіцыя страфічнай будовы; Аддзел рэдкіх кніг і рукапісаў Нац. б-кі Рэспублікі Бела-русь) і першы вядомы помнік шматга-лосай партэснай кампазіцыі «Херувім-ская» з Супрасльскага ірмалоя 1639 (б-ка АН Літвы). У сучаснай бел. музы-цы цыклы Л. стварылі М. Равенскі, М. Шчаглоў-Куліковіч. А. Хадоска, А. За-лётнеў, А. Бандарэнка, Л.Шлег. 2) 3 16 ст. ў каталіцкай тэалагічнай л-ры тэр-мін «Л.» абазначае сукупнасць афіц. бо-гаслужэнняў і цырымоній. Літ.: А р р а н ц М. Нсторнческое развн-тае Божественной лнтургнн. Л., 1978; Г е -оргневскнй Ай. Чннопоследованне Божественной лнтургнн. Л., 1991; Кан-д н н с к н й А. Лнтургня святого Йоанна Златоуста // Муз. академня. 1993. № 3; Протопопов В. Музыка русской лнтур-гнл: Пробл. цмклнчностм // Там жа. 1996. № 3—4; 1997. № 1. Т.У Ліхач. ЛІТУРГІЯ (ад грэч. leiturgia грамадскі абавязак), у старажытных грэч. полісах дзярж. павіннасць, якую неслі і плаце-жаздольныя грамадзяне і метэкі (чужа-земцы і адпушчаныя на волю рабы, якія мелі маёмасць). Існавалі звычай-ныя Л. ( аплата муз. хароў, рэліг. свят, гімнастычных спаборніцтваў, утрыман-не пасольстваў і інш.) і надзвычайныя (на ўтрыманне ваеннага карабля). Была пашырана таксама ў эліністычным Егіпце, Стараж. Рым. імперыі, Візантыі. ЛІТЫЕВЫЯ РЎДЫ. прыродныя мінер. ўтварэнні, якія маюць у сабе літый, або яго злучэнні. Літый знаходзіцца ў рудах пераважна ў форме мінералаў; у невял. колькасці ізаморфных дамешкаў увахо-дзіць у састаў пародаўтваральных міне-ралаў (слюд, турмалінаў і інш.). Гал. лі-тыйзмяшчальныя мінералы, якія маюць прамысл. значэнне: спадумен (6—7% LiO2), петаліт (3,5—4,9%), амбліганіт (8—10%), а таксама літыевыя слюды: лепідаліт (4—6% LiO2), цынвальдьгг (3—3,5%). Трапляюцца ў гранітах, пег-матытах і грэйзенах. Буйнейшыя радо-вішчы Л. р. ў Канадзе, ЗША, Паўд. Ра-дэзіі, Паўд. -Зах. Афрыцы, Бразіліі, Ра-сіі і інш. ЛІТЫЙ (лац. Lithium), Li, хімічны эле-мент I гр. перыяд. сістэмы, ат. н. 3, ат. м. 6,941, адносіцца да шчолачных мета-лаў. Прыродны складаецца з 2 стабіль-ных ізатопаў 6Li (7,52%) і 7Li (92,48%). У зямной кары 6,5 10‘3 % па масе (гл. Літыевыя руды). Адкрыты ў 1817 швед. хімікам А. Арфведсанам у мінерале пе-таліце; назва ад грэч. lithos — камень. Л. метал. атрыманы ў 1818 англ. хімікам Г. Дэві. Мяккі і пластычны серабрыста-беды ме-тал, tm 180,54 0 С, шчыльн. 533 кг/м3 (самы лёгкі метал). Узаемадзейнічае з вадой, бурна з разбаўленымі мінер. к-тамі (угварае солі; гл. Літыю злучэнні), з галагенамі (з ёдам пры награванні), кіслародам і азотам. У паветры хутка цьмянее з-за ўтварэння Л. нітрыду U3N і аксіду Li2O. Пры награванні ўзаемадзейні-чае з вадародам, вугляродам, серай і інш. не-металамі. 3 металамі ўтварае інтэрметаліды. Важнейшымі алучэннямі Л. з’яўляюцца лі-тыйарганічныя злучэнні. Захоўваюць Л. у гер-метычных бляшанках пад слоем сумесі пара-фіну з мінер. маслам. Атрымліваюць электро-лізам расплаўленай сумесі хларыдаў Л. і ка-лію (ці барыю). Выкарыстоўваюць у вытв-сці анодаў для хім. крыніц току, як кампанент сплаваў магнію і алюмінію, антыфрыкцый-ных сплаваў (бабітаў), як каталізатар поліме-рызацыі; вадкі — у якасці цепланосьбіта ў ядз. рэактарах; ізатоп 6Li — у вытв-сці тры-тыю. Пры кантакце выклікае апёкі вільгот-най скуры і вачэй, пры пападанні ў арга-нізм — слабасць, санлівасць, галавакружэн-не. /В. Боднар. ЛІТЫЙАРГАНІЧНЫЯ ЗЛУЧЭННІ, металаарганічныя злучэнні, якія маюць у малекуле атам літыю, непасрэдна злу-чаны з атамам вугляроду. У асн. Л.з. — цвёрдыя рэчывы. Бутыллі-тый C4H9Li і аліфатычныя Л.з. з 7—12 атама-мі вугляроду ў малекуле — вязкія вадкасці. Аліфатычныя Л.з. добра раствараюцца ў вуг-левадародах (акрамя метыллітыю CH3Lij і эфірах, араматычныя —толькі ў эфірах. Л.з. лёгка акісляюцца (напр., CH3Li у паветры са-мазагараевда), бурна ўзаемадзейнічаюць з ва-дой, спіртамі, к-тамі, галагенамі. Паводле хім. уласцівасцей блізкія да рэактываў Грыньяра (гл. Грыньяра рэакцыя). Звычайна атрымліваюць узаемадзеяннем алкілбрамідаў ці алкілхларыдаў з метал. літыем у арган. рас- тваральніку. Выкарыстоўваюць у арган. сінтэ-эе, у прам-сці — як каталізатары стэрэаспе-цыфічнай полімерызацыі (напр., пры атры-манні бутадыенавых і ізапрэнавых каўчукоў). ЛІТЫЮ ЗЛУЧ^ННІ, хімічныя злучэн-ні, у састаў якіх уваходзіць літый. Найб. пашыраныя — солі мінер. кіслот, бі-нарныя неарган. злучэнні і літыйарга-нічныя мучэнні. Літыю аксід Li2O — асноўны туга-плаўкі аксід (tm 1453 °C). Утвараецца пры награванні металу ў паветры. Выкарыстоўва-юць як кампанент спец. іпкла (напр., з невя-лікім тэмпературным каэф. лінейнага расшы-рэння), палівы і эмалей (павышае іх хім. і тэрмічную ўстойлівасць). Літыю а л ю -м а г і д р ы д LiAlH4 — крышт. парашок, які бурна ўзаемадзейнічае з вадой, спіртамі і к-тамі з вылучэннем вадароду. Выкарыстоў-ваюць як селектыўны аднаўляльнік у арган. сінтэзе, асушальнік растваральнікаў, для ат-рымання гідрыдаў. Літыю гідраксід LiOH — моцная аснова (шчолач). Вельмі гіг-раскапічнае рэчыва. Выкарыстоўваюць як кампанент электралітаў у шчолачных акуму-лятарах, паглынальнік вуглякіслага газу ў процівагазах, падводных лодках, самалётах. LiOH і яго водныя растворы выклікаюць апё-кі скуры і слізістых абалонак. Л і т ы ю г і д р ы д LiH раскладаецца вадой з утварэн-нем LiOH і вадароду. У прам-сці атрымліва-юць узаемадзеяннем расплаву Li з вадародам пры 630—730 ° С. Выкарыстоўваюць як кры-ніцу вадароду дая напаўнення аэрастатаў, ад-наўляльнік у арган. сінтэзе, для атрымання боравадародаў, літыйарган. злучэнняў, тры-тыю. Солі літыю (фтарыд LiF, карба-нат ІдгСОз, сульфат U2SO4 і інш.) выкарыс-тоўваюць як кампаненты спец. шкла, тэрма-ўстойлівай керамікі, палівы, эмалей, люміна-фораў, лек. сродкаў. «ЛІТЭРАТЎРА ЛЮДбВА» («Literatura Ludowa», «Народная літаратура»), наву-кова-літаратурны ілюстраваны часопіс; орган Польскага этнагр. т-ва. Выходзіць на польск. мове 1 раз у 2 месяцы (у 1957—68 у Варшаве, з 1972 у Вроцла-ве). Змяшчае навук. даследаванні па пытаннях фалькларыстыкі, этналогіі, культуры. Публікуе справаздачы навук. сходаў т-ва, міжнар. кангрэсаў славіс-таў, даследчыкаў антрапалагічных і эт-нагр. навук, вуснай нар. творчасці роз-ных народаў, міжнар. фестываляў фальклору, працы замежных вучоных і інш. Беларусі і яе сумежжу прысвечаны працы М.Гайдука «Беларускія загадкі» (1960, № 2/3), Р.Вайцяхоўскага «Песні беларускага народа ў зборы Федароў-скага і польская народная песня», М.Канапацкага «Элементы фальклору татар на польска-беларуска-літоўскім сумежжы» (абедзве 1963, №1), А.А6-рэмбскай-Яблонскай «Рэдакцыйная праца над рукапісамі Міхала Федароў-скага» (1964, № 4/6), І.Гутарава «Бела-руская фалькларыстыка (1945—1965)» (1966, № 1), Я.Саламевіча «Беларуская фалькларыстыка XIX і XX ст.» (1967, № 1/3), М.Шаховіча «Народная загадка ва ўмовах польска-беларускага культурнага сумежжа» (1991, № 1/6), З.Вуйціка «Фі-ламацкі пераклад Карана для навагруд-скіх татар» (1995, № 3) і інш. Друкуе рэцэнзіі на працы бел. і польска-бел. даследчыкаў ААксамітава, В.Бандарчы-ка, М.Чурак, Я.Чачота, М.Янкоўскага і інш. Артыкулы забяспечаны рэзюме на англ. мове. Крыніцы падаюцца на мове арыгінала. Выйшаў 42 том (1998). А. ФЛітвіновіч. ЛІЎР (франц. livre ад лац. libra фунт), грашова-лікавая адзінка Францыі ў 9— 18 ст. Падзяляўся на 20 су, або 240 дэ-нье. Як рэальная манета выпускаўся ў 1665 пры Людовіку XIV пад назвай «ся-рэбраны лі» і ў 1720 пры Людовіку XV. Пры Людовіку XVI выпушчаны залатыя манеты ў 24 Л. і сярэбраныя ў 3 і 6 Л. У выніку псавання манет копгг Л. пані-жаўся. У 1795 на змену Л. прыйшоў франк. 6 ліўраў 1793; серабро, Францыя. ЛІУШЫЦ Гілер Маркавіч (8.7.1909, в. Дараганава Асіповіцкага р-на Магілёў-скай вобл. — 27.6.1983), бел. гісторык, філосаф. Д-р гіст. (1961) і філас. (1977) навук. Праф. (1962). Скончыў Мінскі пед. ін-т (1934), выкладаў у ім . 3 восені 1941 у Кзыл-Ардзінскім пед. ін-це (Ка-захстан), з 1944 выкладаў у БДУ. Выву-чаў сац.-эканам., паліт. становішча і ідэалогію стараж. свету (пераважна Іудзеі і Рыма) і сярэдневяковай Еўро-пы, 'пытанні навук. атэізму і гісторыі філасофіі. Адзін з буйнейшых даслед-чыкаў Мё'ртвага мора рукапісаў. Тв.: Классовая борьба в Нудее н восстання протнв Рнма. Мн., 1957; Кумранскне руко-ішсн н нх нсторнческое значенне. Мн., 1959; Пронсхожденне хрнстнанства в свете рукопн-сей Мертвого моря. Мн., 1967; Очеркн мсто-рнографнн Бнблнн н раннего хрнстнанства. Мн., 1970; Свободомыслне н матерналнстя-ческая фнлософня в Западной Европе (вто-рая половнна XVII в.). Мн.,1975; Реформацн-онное двнженне в Чехнн н Германнм. Мн., 1978; Крятнка ндеалнзма н релнгнн в трудах Г.В. Плеханова. Мн., 1981. Літ.: Ботвннннк М. Г.М.Лнвшнц: Нстормогр. очерк. Мн., 1994. М.Б. Батвіннік. ЛІЎШЫЦ Іосіф Барысавіч (28.9.1936, Мінск — 28.10.1991), бел. вучоны ў га-ліне эндакрыналогіі. Д-р мед. н. (1985), праф. (1988). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1960). 3 1970 у Бел. ін-це ўдасканален-ня ўрачоў (з 1978 заг. аддзела). Навук. працы па эксперым. і клінічнай энда-крыналогіі.