КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛІТКЕ Фёдар Пятровіч (28.9.1797, С.-Пецярбург — 20.8.1882), расійскі ге-ограф, мараплавец, даследчык Арктыкі. Ганаровы чл. (1855, чл.-кар. 1829) Пе-цярбургскай АН; з 1864 яе прэзідэнт. Адмірал (1855). У 1817—19 удзельнік кругасветнага плавання В.М.Галаўніна. У 1826—29 кіраваў кругасветнай экспе-дыцыяй на шлюпе «Сянявін»; апісаў зах. ўзбярэжжа Берынгава м., астравы Прыбылова, Банін, Каралінскі архіпе-лаг, дзе адкрыў 12 астравоў. Адзін з ар-ганізатараў і кіраўнік (у 1845—50, 1857—72) Рускага геагр. т-ва. Яго імем названы шэраг астравоў, мыс, заліў, паўвостраў, праліў, цячэнне ў Паўн. Ле-давітым і Ціхім ак. і ініп. Тв:. Путешествне вокруг света на военном шлюпе «Сенявнн», 1826—1829. 2 нзд. М., 1948. Літ: М а р н ч М. Жпзнь к плаванне фло-та каплтан-лейтенанта Федора Лхтке. М.; Л., 1949. ЛІТЛ-РОК (Little Rock), горад на Пд ЗША. Адм. ц. штата Арканзас. Каля 170 тыс. ж., з горадам Норт-Літл-Рок і пры-гарадамі 500 тыс. ж. (1996). Вузел чыгу-нак і аўтадарог. Гандл.-фін. цэнтр. Прам-сць: хім., эл.-тэхн., радыёэлек-тронная, шынная, металургічная, ба-воўнаачышчальная, паліграф., харч., авіяц., прыладабудаўнічая. Ун-т. «лнтбвскнЕ епархнАльные ВЕДОМОСТН», штотыднёвы часопіс, орган Літоўскай правасл. духоўнай кан-сісторыі. Выдаваліся ў 1863—1917 у Вільні на рус. мове (да 1873 двухтыднё-вы). Прызначаліся для Літ. правасл. епархіі. Часопіс меў афіц. і неафіц. ад-дзелы. У афіц. аддзеле змяшчаў паста-новы, распараджэнні ўрада і мясц. улад па царк. справах, рашэнні і справазда-чы Сінода, аб’явы і распараджэнні Літ. духоўнай кансісторыі; у неафіц. — ма-тэрыялы па гісторыі правасл. царквы на Беларусі, гісторыі асобных храмаў і ма-настыроў (у тл. пра Жыровіцкі манас-тыр і цудатворны абраз Маці Божай, 1863), нарысы пра царк. дзеячаў, пра ўдзел правасл. духавенства Літ. епархіі ў паўстанні 1863—64 (1863), арт М.Кая-ловіча «Смута ва уніяцкім асяроддзі ў Беларусі ў 1802—1803 гг.» (1874), Р.Кіпрыяновіча «Духоўны суд у Заход-няй Русі ў XVI ст.», «Лёсы рэлігійна-царкоўнага жыцця ў Заходняй Русі і Літве» (1878) і інш. Часопіс змяшчаў рэцэнзіі на творы пра гісторыю канфе-сій на Беларусі, у т.л. на працы М.Ізве-кава, І.Чыстовіча, Кіпрыяновіча 3 1907 неафіц. частку замяніў «Вестннк Вн-ленского православного Св.-Духовского братства». В. В. Грыгор ’ева ЛІТбТА (ад грэч. litotes прастата), 1) мастацкі прыём прымяншэння велічы-ні, сілы прадмета ці з’явы, падзеі; троп, процілеглы гіпербале. Л. выяўляе адно-сіны аўгара да аб’екта адлюстравання, дапамагае завастрыць увагу чытача на найб. значным, характэрным. Пашыра-на ў фальклоры, нар. фразеалогіі (напр., «сілы, як у камара», «каласкі, як камаровыя наскі»), можа выступаць у ролі параўнання, метафары, эпітэта. У л-ры выкарыстоўваецца для ўзмацнен-ня вобразнасці мовы: Неўладкаваны чалавечы дом, Жывая кропля чорнага сусвету — Зямля мая, Зялёнае гняздо, Адкуль вылётваюць I птушкі, і ракеты. (П.Панчанка. «Зялёнае гняздо») Выкарыстанне Л. побач з гіпербалай стварае эфект кантрастнасці, выклікае напружанасць пачуцця. 2) Характарыс-тыка якога-небудзь прадмета, дзеяння ці з’явы шляхам адмаўлення процілег-лага; напр., «някепскі» (замест добры), «не згаджацца» (пярэчыць). А.А.Майсейчык. ЛІТОЎСКАБЕЛАРУСКАЯ САВЕЦКАЯ САЦЫЯЛІСТЬІЧНАЯ РЭСПЎБЛІКА (Літоўска-Беларуская ССР, Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Літвы і Бела-р у с і, Л і т б е л). Існавала ў гады гра-мадз. вайны і ваен. інтэрвенцыі 1918— 20. Утворана ў адпаведнасці з рэкамен-дацыямі ЦК РКП(б) у лют. 1919 шля-хам аб’яднання БССР і Літ. ССР (рэзалюцыі аб аб’яднанні зацверджаны рашэннямі I Усебел. з’езда Саветаў і з’езда Саветаў Літвы). Вырашальную ролю ў справе ўтварэння рэспублікі адыграла падрыхтоўка Польшчы да вай-ны з Сав. Расіяй. 27.2.1919 на сумес-ным пасяджэнні ЦВК рэспублік ство-раны ўрад (СНК) Літбела на чале з В.С.Міцкявічусам-Капсукасам і агуль-ны ЦВК на чале з К.Г.Цыхоўскім. 28.2.1919 зацверджаны афіц. назва («Са-цыялістычная Савецкая Рэспубліка Літ-вы і Беларусі») і сімволіка рэспублікі. У склад Літбела ўвайшлі тэр. Віленскай, ЛІТОЎСКА 315 Мінскай, часткі Ковенскай і Гродзен-скай губ. На тэр. Мінскай губ. і Вілей-скага нав. Віленскай губ. дзейнічаў Мін-скі губернскі ваенна-рэвалюцыйны камі тэт. Плошча Літбела складала каля 207 тыс. км2, насельніцтва — каля 4 млн. чал. Адм. цэнтр — г. Вільня (цяпер Вільнюс). Вядучай партыяй у рэспублі-цы была Камуністычная партыя (баль-шавікоў) Літвы і Беларусі [КП(б)ЛіБ, утворана ў сак. 1919]. Дазвалялася дзей-насць парзый, якія прадстаўлялі яўр. насельнііггва (Бунд, Паалей Цыён, Яўр. камуніст. саюз) і польск. камуніст. гру-пы. Дзейнасць інш. партый забараняла-ся. Рэсп. органамі ўлады былі прыняты інструюіыі аб валасных, гар. і пав. Са-ветах, дэкрэты пра арганізацыю сав. мі-ліцыі і суда, раўнапраўе ўсіх мясц. моў, ураўнаванне жанчын у правах з мужчы-намі, скасаванне саслоўяў і тытулаў. У пач. крас. 1919 царква была аддзелена ад дзяржавы. Да мая 1919 Прэзідыум ЦВК Літ.-Бел. ССР распрацаваў праект рэсп. Канстытуцыі (моцы не набыў). Зямельны фонд, лясы, нетры, воды, сродкі зносін і банкі абвяшчаліся агуль-надзярж. уласнасцю. 16.2.1919 СНК БССР выдаў пастанову аб нацыяналіза-цыі прамысл. прадпрыемстваў. Пра-мысл. і харч. тавары размяркоўваліся па картачнай сістэме і ў выглядзе пайка. Збор гтрадуктаў праводзіўся шляхам прымусовай харчразвёрсткі. Урад Літбе-ла імкнуўся да стварэння саўгасаў, ка-мун і сельгасарцелей на базе былых па-мешчыцкіх маёнткаў. 11.4.1919 уведзена ўсеагульная працоўная павіннасць. У галіне культуры і адукацыі ўрад Літбела выдаў дэкрэты аб абавязковым бясплат-ным навучанні дзяцей і моладзі ва ўзросце ад 7 да 18 гадоў (24.3.1919), ад-крыцці нар. ун-та ў Вільні (10.3.1919), стварэнні гіст.-этнагр. музея (25.3.1919) і музея прыкладнога мастацтва (26.3.1919) у Вільні. Выдавалася 6 газет (2 на рус., па адной на літ., бел., польск. і яўр. мовах). 28.2.1919 ЦВК Літбела прыняў дэкларацыю аб знеш-няй палітыцы, у якой прапанаваў усім народам і іх урадам прызнаць Літ.-Бел. ССР, дэклараваў гатоўнасць «вырашыць усе спрэчныя пытанні палюбоўна і мі-ралюбіва». У сувязі з польск. інтэрвен-цыяй шмат увагі аддавалася мерапры-емствам у ваен. галіне. Ва ўмовах акты-візацыі баявых дзеянняў на Зах. фронце 13.3.1919 Зах. армія перайменавана ў Беларуска-літоўскую армію. 8.4.1919 ЦВК Літбела абвясціў у рэспубліцы ва-ен. становішча. 19.4.1919 створаны Са-вет абароны Літвы і Беларусі, які вало-даў усёй паўнатой ваен. і дзярж. улады (старшыня Міцкявічус-Капсукас). 12.4.1919 органы ўлады Літбела пера-ехалі ў Дзвінск (цяпер Даўгаўпілс), 28.4.1919 — у Мінск, 19.5.1919 — у Бабруйск. 2.5.1919 Савет абароны аб-вясціў усеагульную мабілізацыю ва ўзбр. сілы Літбела, 31.5.1919 падтрымаў прапанову ЦК РКП(б) аб стварэнні ва-ен. саюза паміж сав. рэспублікамі. 21.6.1919 ЦВК Літбела адобрыў дагавор аб ваенна-паліт. саюзе сав. рэспублік. У крас.—вер. 1919 значная частка Літбела (у т.л. Вільня і Мінск) акупіравана польск. войскамі. 14.7.1919 ЦК РКП(б) вырашыў ліквідаваць СНК і Савет аба-роны Літбела, але захаваць рэсп. ЦВК. 17.7.1919 Савет абароны ліквідаваны, наркаматы Літбела перайменаваны ў аддзелы Мінскага губ. ВРК. У вер. 1919 ЦК КП(б)ЛіБ і Мінскі губ. ВРК пера-ведзены ў Смаленск. Пасля падпісання мірнага дагавора паміж РСФСР і Літ-вой (12.7.1920) і абвяшчэння незалеж-насці БССР (31.7.1920) Літбел юрыдыч-на спыніла існаванне. Кр.: Борьба за Советскую власть в Лмтве в 1918—1920 гг.: Сб. док. Внльнюс, 1967; Борьба за Советскую власть в Белорусснн, 1918—1920 гг.: Сб. док. н матерналов. Т. 1 — 2. Мн., 1968—71; Ядеологнческая деягель-ность Компартнн Белорусскн, 1918—1945: [Сб. док.]. Ч. 1. Мн., 1990; Знешняя палітыка Беларусі: 36. дак. і матэрыялаў Т. 1. Мн., 1997. Літ:. Шкляр Е.Н. Борьба трудяшмхся Лнтовско-Белорусской ССР с нностраннымн ннтервентамн н внутренней контрреволюцн-ей (1919—1920 гг ). Мн., 1962; Велжнй Ок-тябрь в судьбах белорусского н лнтовского народов: (Матерналы межресп. науч. конф., посвяід. 60-летаю образовання Лнтовско-Бе-лорусской ССР). Мн., 1981; Селнванов П.А Укрепленме тыла Красной Армнн Дея-тельность Советов н ревкомов Белорусснм (1918—1920 гг). Мн., 1987; Платонов Р, Сташкевнч Н. К вопросу о станов-леннн белорусской нацнональной государ-ственностн // Октябрь 1917 м судьбы полн-таческой оппознцнн. Гомель, 1993. Ч. 2; На-рысы гісторыі Беларусі. Ч. 2. Мн., 1995; Гіс-торыя Беларусі. Ч. 2. Мн., 1998; Круталевнч В. А Нстормя Беларусн: Становленме нацмональной державностн (1917—1922 гг.) Мн., 1999. А.ВЦіхаміраў. ЛІТОЎСКА-БЕЛАРЎСКІ ЧЫРВОНЫ ЖОНД, гл. Выканаўчы аддзел Літвы. ЛІТбЎСКА-БЕЛАРЎСКІЯ ДЫВІЗП вайсковыя злучэнні Войска Польскага ў 1919—20. Першая Л.-б. д. фарміравала-ся на тэр. Гродзенскай, Ломжынскай і Сувалкаўскай губ. з добраахвотнікаў па-лякаў і беларусаў-католікаў, ураджэнцаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губ. Складалася з 3 стралк. брыгад і палка ўланаў. Дывізія і палкі мелі толькі свае геагр. назвы без агульнай нумарацыі. Дзейнічала на бел.-літ. фронце польскіх войск. У лютым 1919 заняла Беласток, у крас. правяла наступальную апера-цыю ў раёне Баранавіч і Навагрудка, у ліп.—жн. дзейнічала супраць войск 16-й арміі Зах. фронту, наступала на Мір і Стоўбцы, удзельнічала ў наступ-ленні на Бабруйск. Вясной 1920 ёй на-дадзены № 1, а з Лідскага, Ковенскага, Слуцкага і Беластоцкага палкоў сфармі-равана 2-я Л.-б. д., якая дыслацырава-лася ў раёне Вільні. У ліп. 1920 у час наступлення Чырв. Арміі дывізіі са стратамі адышлі да Варшавы, удзельні-чалі ў яе абароне. У канцы вер. 1920 пасля адступлення Чырв. Арміі каман-дзірам 1-й Л.-б. д. прызначаны ген. Л.Жалігоўскі, яе ўзмацнілі Лідскім і Ковенскім палкамі з 2-й Л.-б. д. 8.10.1920 паводле загаду Ю.Пілсудскага Жалігоўскі ў знак нязгоды перадачы Вільні і Віленскага краю Літве ўзняў т.зв. «бунт» 1-й Л.-б. д. 9.10.1920 заняў Вільню, 12.10.1920 абвясціў пра ства-рэнне Сярэдняй Літвы. Дывізіі атрымалі агульную нумарацыю: 1-я Л.-б. д. стала 19-й, 2-я — 20-й дывізіяй Войска Польскага. А.П.Грыцкевіч. ЛІТбЎСКА-ВІЛЕНСКАЯ ГУБЁРНЯ. назва Віленскай губерні да 1840. ЛІТОЎСКАІА ІПЯНЕРНАГА БАТАЛЬ-ЁНА ВЫСТУІІЛЁННЕ 1825 Адбылося 24.12.1825 у мяст. Бранск Беластоцкай вобл. (зараз на тэр. Польшчы) пад ю-раўніцтвам тайнай арг-цыі «Ваенныя сябры» з мэтай сарваць прысягу баталь-ёна цару Мікалаю I. У 8 гадз раніцы ба-тальён (1020 чал. з 1109 па спісе) быў пастроены на зборным месцы. Пасля зачытання маніфеста аб уступленні на прастол Мікалая I салдаты пад кіраў-ніцтвам ротных камандзіраў адмовіліся ад прысягі. Камандзір батальёна Обру-чаў намагаўся пераканаць салдат пры-няць прысягу, пагражаў адправіць сал-дат у Сібір. Потым загадаў ротам адпра-віцца на свае кватэры па вёсках і па-слаў у штаб корпуса данясенне. 25 снеж. ў Бранск прыбыў нач. штаба Лі-тоўскага асобнага корпуса Н.А.Вельямі-наў, пад уздзеяннем якога 26 снеж. ба-тальён і яго каманды прынеслі прысягу. Кіраўнікі выступлення былі арыштава-ны і пакараны ўладамі. В.В.Швед.