КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Да арт. Літва. П. А л е к с а н д р а в і ч у с. Пісьменніца Юлія Жэмайтэ. 1950. В.Юркунас), манум.-дэкар. і прыклад-ное мастацтва (вітражы С.Ушынскаса, мазаікі Мікенаса, кераміка В.Мікняві-чуса, керамічная дробная пластыка В.Манамайціса). У канцы 1940-х — 1960-я г. ў мастацтве пераважалі тэма-тычная карціна (С.Грачоў, В.Дзілка, Жмуйдзінавічус, В.Мацкявічус, Б.Яця-вічутэ), пейзаж (І.Бурачас, Гудайціс, Л.Кацінас, А.Мацеюнас, А.Пятруліс, А.Савіцкас, І.Шылейка), партрэт (Ю.Венажынскіс, І.Трэчакайтэ-Жэбян-кене, М.Цвіркене, Януліс), развівалася дэкар.-прыкладное мастацгва, вітражы (А.Стомкус). У скулытгуры дамінаваў Да арт, Літва. A С т о ш к у с. Вітраж «Літ-ва». 1956—57. Да арт. Літва. В. Ю р к у н а с. Буду даяркай. 1960. Да арт. Літва. Ю. М і к е н а с. Першыя лас-таўкі. 1964. 310 ЛІТВА паргрэт (П.Александравічус, П.Вайвада, Л.Жукліс, Пундзюс, Н.Пятруліс), ства-раліся сюжэтныя кампазіцыі (К.Багда-нас, Ю.Кедайніс, К.Кіселіс). У жывапі-се 1970—90-х г. пераважаў каларыстыч-ны кірунак (Р.Бічунас, С.Вейверытэ, Гудайціс, С.Джаўкштас, В.Каратаюс, В.Кісараўскас, Мацеюнас, В.Павілай-ціс, Савіцкас, Л.Сургайліс, Л.Тулейкіс, В.Цыпліяўскас, І.Чэпоніс, І.Шважас, С.Юсёніс). Скулыттура вызначалася выразнасцю форм, выкарыстаннем нар. традыцый (Александравічус, А.Амбра-зюнас, Анцініс, Г.Якубоніс, Э.Фрэгос і інш.). Самабытны характар набыла літ. школа графікі і кніжнай ілюстрацыі (В.Валюс, Р.Гібавічус, Б.Жылітэ, С.Красаўскас, А.Скіруцітэ, А.Сцяпана-вічус, Юркунас). Высокага маст. ўзроў-ню дасягнула дэкар.-прыкладное мас-тацтва, асабліва кераміка (Ю.Адамоні-са, А.Лічкутэ, М.Врубляўскаса, Г.Яцэ-найтэ), маст. тэкстыль (Ю.Бальчыконіса, В.Даўётаса, М.Шважэне) і маст. апра-цоўка бурштыну (Ф.Даўкантаса, К Сі-маноніса). У нар. мастацтве вызначаец-ца самабытная драўляная скулытгура (невял. выявы святых, Хрыста і інш.) і дрэварыт. У 1940 засн. Саюз мастакоў Л. Музыка. Літ. муз. фальклор уключае працоўныя, каляндарныя і сямейныя Э. Ф р э ю с. абрадавыя, лірычныя, ваен.-гіст. і інш. песні, інстр. найгрышы, танцы. На Пд Л. пашырана аднагалоссе, антыфоннае спяванне, у паўн.-зах. і паўн.-ўсх. (Аўк-штайція) раёнах — песні гамафоннага складу. У Аўкштайціі захавалася найб. спецыфічная частка літ. муз. фалькло-ру — архаічныя поліфанічныя песні сутарцінес (у суправаджэнні ансамбля духавых інструментаў скудучай, трымі-тас ці струнна-смычковых канклес). Сярод інш. літ. нар. інструментаў: духа-выя — бірбіне, даўдзітэ, ожрагіс, лум-здзяліс, лабанора дуда; варган бандурэ-ліс; ударны шумавы — джынгуліс. 3 прыняццем хрысціянства пашырыліся грыгарыянскі спеў, зах.-еўрап. музыка; у касцёлах спявалі хары, устанаўліваліся арганы. 3 канца 14 ст. ў касцельных і кляштарных школах навучалі спевам, пазней ігры на аргане. У 1547 у кн. «Катэхізіс» М.Мажвідаса ўпершыню апублікаваны літ. духоўныя песнапенні. Свецкае музіцыраванне развіваецца з 14 ст., напачатку пры дварах вял. князёў, дзе існавалі вак.-інстр. капэлы. У 16 ст. ў Вільні працавалі Б.Бакфарк, Вацлаў з Шамотул і інш. замежныя музыканты. У 1636 італьян. оперная трупа паставіла ў Вільні першы оперны спекгакль «Выкраданне Алены» (мяркуюць, на музыку М.Скакі). Сярод кампазітараў-аматараў 17—18 ст. К.Рудаміна-Дусец-кі, А.Гобята. У Віленскім ун-це ставілі-ся муз. спектаклі, працавалі аркестры, хары, пазней семінарыя для настаўнікаў і арганістаў (канец 18 ст.), выкладаліся ігра на муз. інструментах і музыказнаў-ства (ЯД.Голанд, І.Рэнер). У 19 ст. вый-шлі першыя зборнікі нар. песень (Кё-нігсберг, 1825; Вільня, 1829). У Вілен-скім гар. т-ры ставіліся оперы В.А.Мо-царта, К.М.Вебера і інш. У розны час у Вільні працавалі М.Дылецкі, С.Манюш-ка. У 1873—1915 у Л. дзейнічала аддзя-ленне Рас. муз. т-ва. Традыцыі новай нац. музыкі закладзены ў канцы 19 — пач. 20 ст. ў творчасці М.Чурлёніса, М.Пятраўскаса (першая літ. опера «Бі-рутэ», 1906; аперэты, хар. творы), Ч.Саснаўскаса, Ю.Наўяліса (кіраўнік хору «Дайна» і т-ва арганістаў, засна-вальнік курсаў арганістаў, 1892, і муз. школы, 1919, з 1933 кансерваторыя), С.Шымкуса, Ю.Груадзіса. У канцы 1918 — пач. 1919 працавала Муз. кале-гія Наркамасветы Л. (Ю.Талат-Кялпша, К.Галкоўскі і інш.). У 1919—40 цэнтрам літ. культуры быў Каўнас. У 1920 у ім заснаваны Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета (у 1948 пераведзены ў Вільнюс), дзе ў 1930-я г. пастаўлены нац. оперы Ю.Карнавічуса, А.Рачунаса, Пятраўскаса, І.Дамбраўскаса, балеты В.Бацявічуса, Груадзіса, Б.Дварыёнаса. Буйныя сімф. і камерна-інстр. творы пісалі Груадзіс, Бацявічус, Ю.Жыляві-чус (аўтар першай літ. сімфоніі, 1922), Карнавічус, К.-В.Банайціс, В.Якубенас, Рачунас, І.Набажас, Ю.Гайдзяліс, Ю.Пакальніс; у галіне хар. музыкі пра-цавалі Шымкус, Талат-Кялпша, А.Ка-чанаўскас, Ю.Каросас і інш. Значную ролю ў кулы. жыцці краіны адыграў Саюз музыкантаў Л. (1924—40). У пач. 1940-х г. у Каўнасе адкрыты т-р муз. камедыі (цяпер Каўнаскі муз. т-р), у Вільнюсе — філармонія, у складзе якой працавалі сімф. аркестр, хор, ансамбль песні і танца. ‘ У гады 2-й сусв. вайны некаторыя літ. музыканты працавалі ў Расіі (у г. Пераслаўль-Залескі створаны Дзярж. маст. ансамбль Літ. ССР). У 1945 у Вільнюсе адкрыта Літ. кансерва-торыя (у 1949 аб’яднана з Каўнаскай, з 1971 дзейнічае яе філіял у г. Клайпеда). 3 1946 рэгулярна праводзяцца пеўчыя святы. У 1940—50-я г. ў вак.-сімф. і муз.-сцэн. жанрах працавалі кампазіта-ры Рачунас, Ю.Юзелюнас, А.Белазарас, В.Клова, Дварыёнас. 3 1960-х г. твор-часць кампазітараў Л. стала больш раз-настайнай у стылявых і жанравых адно-сінах, абнавілася муз. мова, паглыбілася цікавасць да нар. творчасці. Паявіліся оперы Юзелюнаса, Рачунаса, В.Лаўру-шаса, П.-В.Палтанавічуса, В.Баркаўска-са, Э.Бальсіса, балеты Бальсіса, А.Рэка-шуса; аперэты, мюзіклы, араторыі Бальсіса, В.Юргуціса, Б.Кутавічуса; кантаты Юзелюнаса, творы інш. жанраў А.Бражынскаса, А.Марцінайціса. У га-ліне сімф. і камерна-інстр. музыкі пра-цуюць Дварыёнас, С.Вайнюнас, Юзе-люнас, Бальсіс, Ф.Р.Баёрас, О.Балакаў-скас, Баркаўскас, Кутавічус, Рэкашус, В. і Ю. Юазапайцісы, Марцінайціс, В.Монтвіла, О.Нарбутайтэ, М.Урбайціс і інш., у песенным жанры — К.Кавяц-кас, Дамбраўскас, Баёрас, у эстр. музы- ЛІТВА 311 цы — Б.Гарбульскіс, Т.Макачынас і інш. У Вільнюсе праводзяцца Міжрэсп. конкурс юных піяністаў імя Чурлёніса (з 1965), рэсп. конкурс юных піяністаў імя Дварыёнаса (з 1974), фестывалі ка-мерных аркестраў, стр. квартэтаў, ар-ганнай музыкі, у г. Шаўляй — фесты-валь старадаўняй музыкі, у Клайпе-дзе — «Музычная вясна». Сярод выка-наўцаў: дырыжоры І.Алекса, В.Віржоніс, Р.Генюшас, Дварыёнас, Ю.Домаркас, А.Кленіцкіс, Х.Паташын-скас, С.Сандзецкіс; хар. дырыжоры В.Бартусявічус, А.Будрунас, А.Іазенас, Кавяцкас, Каросас, А.Крогертас, І.Швя-дас, піяніст Вайнюнас, скрыпачы Р.Ка-цілюс, АЛівантас, Э.Паўлаўскас, арга-ніст Л.Дзігрыс; спевакі В.Адамкявічус, Н.Амбразайцітэ, Г.Апанавічутэ, Б.Грынцявічутэ, К.Гутаўскас, В.Даўна-рас, Э.Канява, Г.Каўкайтэ, Р.Марыё-шус, І.Мількявічутэ, В.Нарэйка, В.Пруднікавас, К.Йятраўскас, А.Са-дзейка, Э.Саўлявічутэ, Р.Сіпарыс, І.Стасюнас, А.Сташкявічутэ, А.Чудако-ва, К.Шьшгаліс. Сярод музыказнаўцаў Ю.Гаўдрымас, Я.Чурлёнітэ, А.Амбразас, В.Ландсбергіс, О.Нарбуцене. У Л. пра-цуюць: Літ. т-р оперы і балета, опера, Каўнаскі і Клайпедскі муз. т-ры; філар-монія (з 1940; у яе складзе сімф. і ка-мерны аркестры, 3 струнныя квартэты, ансамбль старадаўняй музыкі «Musica humana», эстр. ансамблі); Каўнаскі дзярж. хор (з 1969), камерны хор «Полі-фанія» (з 1986), хор і аркестр лёгкай музыкі тэлерадыёкампаніі Л. (з 1963); ансамбль песні і танца «Летува» (з 1940); кансерваторыя, муз. вучылішчы і інш. У Каўнасе дзейнічае (з 1986) Му-зей старадаўніх літ. муз. інструментаў. Тэатр. Элементы тэатр. мастаіггва вя-домы са старажытнасці ў нар. абрадах, святах, танцах. Да сярэдзіны 20 ст. ў вёсках ставіліся імправізаваныя быт. сцэнкі з выкарыстаннем масак. спец. вопраткі, бутафорыі. У 16—18 ст. разві-ваўся школьны т-р. У Віленскім ун-це і езуіцкіх калегіумах ставіліся рэліг. прад-стаўленні на лац., пазней на польскай мове, інтэрмедыі на літ. мове. Гастралі-равалі прафес. трупы з Італіі, Англіі і інш. У 1639 у Вільні на тэр. Ніжняга замка ўзведзены спец. тэатр. будынак. Тэатр. трупы існавалі пры дварах вял, князя і буйных магнатаў. У 1785 В.Ба-гуслаўскі стварыў першы публічны Ві-ленскі гар. т-р (дзейнічаў да 1864), у якім працавалі трупы пад кіраўніцтвам М.Кажынскага, М.Корвел-Мараўскай, К.Скібінскага. К.Шлёгерыса і інш. Спектаклі ставіліся пераважна на польскай, з сярэдзіны 19 ст. і на рус. мовах. У 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. ама-тарскія т-вы і драм. гурткі на літ. мове дзейнічалі ў Вільні, Каўнасе, Паневя-жысе, Шаўляі і інш. Першы публічны спекгакль на літ. мове (камедыя Кету-ракіса «Амерыка ў лазні») адбыўся ў Паланзе ў 1899. У 1916 Ю.Вайчкус арга-нізаваў драм. студыю ў Пецярбургу (з 1918 у Вільні), з якой узнік першы лгг. прафес. т-р. У 1919 у Вільні існаваў Дзярж. літ. т-р (кіраўнік К.Глінскіс). У 1919—40 цэнтрам тэатр. жыцця быў Да арт. Літва. Сцэна з балета «Дон Кіхот» Л.Мінкуса. Каўнас, дзе працавалі Нац. т-р (1916 і 1923—25), сатыр. т-р «Вілколакіс» (1919—25), Дзярж. т-р (з 1920, пазней Каўнаскі драм. т-р). У 1931 адкрыўся Шаўляйскі т-р драмы (у 1935—39 пра-цаваў у Клайпедзе). Ставіліся літ. дра-матургія (Б.Варгшас-Ляўцявічус, Л.Гіра, Жэмайтэ, Кетуракіс, Г.Ландсбергіс-Жамкальніс, А.Фромас-Гужуціс) і пе-рапрацаваная дая літ. гледача сусв. кла-сіка. Працавалі рэжысёры А.Олека-Жы-лінскас, Глінскіс, Вайчкус, Б.Даўгуве-ціс, А.Руцявічус, А.Суткус, І.Місюс, акцёры З.Арлаўскайтэ, Т.Вайчунене, А.Вайнюнайтэ, Ю.Талмантас, М.Грык-шайтэ-Вайчкувене, П.Кубертавічус, Ю.Лаўцюс, Ю.Пятраўскас, П.Пінкаў-скайтэ, Э.Руцявічэне, Ю.Стануліс, І.Страз-дас, М.Хадаравічус і інш. У 1940 ство-раны Вільнюскі дзярж. т-р (з 1955 Акад. т-р Літвы), Панявежскі драм. т-р, Каў-наскі т-р юнага гледача (дзейнічаў да 1959), Марыямпальскі драм. т-р (дзей-нічаў да 1949), у 1946 — Рус. драм. т-р (Вільнюс), у 1958 — Каўнаскі т-р лялек і Вільнюскі т-р «Леле» («Лялька»), у 1965 — Маладзёжны т-р (Вільнюс). У Да арт. Літва. Каўнаскі драматычны тэатр. Сцэна са спектакля «Дрозд — птах зялёны» Б.Кугавічуса і С.Гяды.