КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Да арт. Літва. Панарама Клайледы. краіны В.Адамкус. Кіраўніігтва Л. аб-вясціла пра яе імкненне стаць членам НАТО, гатоўнасць выкарыстаць дапа-могу зах. дзяржаў у рэфармаванні гас-падаркі краіны. Л. — член ААН (з 1991), Арг-цыі па бяспецы і суіірацоў-нінтве ў Еўропе (з 10.9.1991). Дыпла-мат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 30.12.1992. Палітычныя партыі і грамадскія арга-нізацыі. Дэмакр. партыя працы Л. (пе-раемніца Камуніст. партыі Л ), Дэмакр. партыя Л. (пераемніца аднайм. партыі, што існавала ў 1902—20), Літ. с.-д. пар-тыя, Хрысц.-дэмакр. партыя Л., «Саю-дзіс» («Рух»), «Тэвінес саюнга» («Саюз Айчыны»), «Саюз Цэнтра», Сял. пар-тыя, Партыя жанчын Л. Дзейнічаюць 6 прафс. цэнтраў, 56 галіновых прафсаю-заў (1997). Гаспадарка. Л. — краіна з індустр,-агр. эканомікай. Валавы ўнугр. прадукг (ВУП) у 1996 склаў 7762 млн. дол. ЗША, 2120 дол. на душу насельніцтва. ЛІТВА 303 Доля прам-сці і буд-ва ў ВУП 35,6%, сельскай гаспадаркі (разам з лясной гаспадаркай і рыбалоўствам) — 9,4%, сферы паслуг — 55%. У галіновай структуры прамысловасці вяду-чае месца належыць машынабудаван-ню, электраэнергетыцы, хім., лёгкай і харч. прам-сці, вытв-сці буд. матэрыя-лаў. Паліўна-энергет. комплекс выка-рыстоўвае пераважна імпартнае пааіва (нафта, газ) і ўласныя рэсурсы (торф, гідрарэсурсы). Магутнасць электрастан-цый 6,2 млн. кВт. Вытв-сць электра-энергіі ў 1996 — 17,1 млрд. кВтгадз. Буйныя электрастанцыі: Літоўская ДРЭС, Каўнаская ГЭС, Мажэйкская і Вільнюская ЦЭЦ, Кайшадорская ГАЭС і Ігналінская АЭС. Здабыча нафты (70 тыс. т, 1994) і торфу. У г. Мажэйкяй працуе адзіны ў Прыбалтыцы нафтапе-рапрацоўчы з-д. У машынабудаванні вылучаюцца радыёэлектроніка, станка-будаванне, с.-г. машынабудаванне. Асн. цэнтры: Вільнюс (станкі, электрарухаві-кі, радыёвымяральныя прылады, гандл. абсталяванне, с.-г. машыны), Каўнас (станкі, электраматоры, радыётэхніка), Паневяжыс (вырабы дакладнай механі-кі, электракампрэсары, кабель), Шаў-ляй (тэлевізары), Клайпеда (судны, суд-нарамонт), Алітус (халадзільнікі) і інііі. Металаапрацоўка ў Вільнюсе, Каўнасе, Вілкавішкісе, Гаргждаі. Хім. прам-сць працуе на прывазной сыравіне з Расіі (газ, апатыты) і спецыялізуецца на вытв-сці мінер. угнаенняў (0,3 млн. т, Кедайняй, Іонава). Фармацэўтычная прам-сць у Вільнюсе і Швенчонісе. Дрэваапрацоўка прадстаўлена вытв-сцю паперы, кардону, цэлюлозы, піламатэ-рыялаў, мэблі, фанеры (Вільнюс, Каў-нас, Шаўляй, Іонава, Клайпеда і інш.). Вытв-сць паперы і кардону — 30,7 тыс. т, піламатэрыялаў — 1,3 млн. м3 (1996). Сярод галін лёгкай прам-сці вылучаец-ца тэкст. прам-сць. На мясц. і імпарт-най сыравіне працуюць прадпрыемствы па вытв-сці баваўняных (Алітус, Клай-педа), ільняных (Паневяжыс, Біржай, Плунге), шарсцяных (Каўнас, Крэцін-га) тканін, трыкат. (Каўнас, Вільнюс, Клайпеда, Уцена, Цельшай), гарбарна-абутковых (Вільнюс, Мажэйкяй) і ды-вановых (Лентварыс) вырабаў. У 1996 выпушчана тканін 60,3 млн. м2, абутку 1,7 млн. пар. У многіх гарадах прадпры-емствы швейнай прам-сці. Традыцыйна важнае месца сярод галін прам-сці зай-мае харчовая. Развіты малочная, масла-сыраробная, мясная, мукамольная, цукр., агароднінакансервавая, рыбная і рыбакансервавая галіны. Вытв-сць (тыс. т, 1996) масла —34,8, мукі — 131,5, цукру — 136,3. Ёсць шэраг прад-прыемстваў камбікормавай прам-сці. Прам-сць буд. матэрыялаў (цэгла, шы-фер, цэмент, жалезабетонныя вырабы і канструкцыі, шкло). Развіты маст. про-мыслы: апрацоўка бурштыну (Клайпе-да, Паланга), вытв-сць керамікі, разьба па дрэве, цісненне скуры. С е л ь с -кая гаспадарка спецыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі, бе-коннай свінагадоўлі і птушкагадоўлі. Пагалоўе (тыс. галоў, 1996): буйн. par. жывёлы — 1065, свіней — 1270, аве-чак — 32, коней — 78. Земляробства абслугоўвае патрэбы жывёлагадоўлі. С.-г. ўгоддзі займаюць 3,5 млн. га, у т.л. пасяўныя плошчы — 2,3 млн. га (1996). Пад збожжавымі 48%, кармавымі 45%, бульбай 4,5%, тэхн. кулыурамі 1,6%. Сярод збожжавых (збор 2,5 млн. т) пе-раважаюць жыта, пшаніца, авёс, яч-мень, з тэхн. культур — лён-даўгунец, цукр. буракі. Садоўніцтва. Кветкавод-ства. Улоў рыбы ў 1996 — 49,5 тыс. т. Асн. віды транспарту — чыг. і аўгамабй|ьны. Даўж. чыгунак 2021 км (у т.л. 122 км элекгрыфікавана), аўтадарог 56,7 тыс. км. Развіты марскі і рачны транспарт. Марскі флот налічвае 45 суднаў агульнай грузападымальнасцю 275,9 тыс. брута-рэг. т. Марскі порт — Клайпеда, рачны — Каўнас. Паромная пераправа звязвае Клайпеду з г. Мук-ран (Германія). Аэрапорты ў Вільнюсе, Каўнасе, Паланзе. Экспарт (3,4 млрд. дол. ЗША, 1996): тэкстыль, харч. пра-дукты, мінер. ўгнаенні, прадукцыя ма-шынабудавання і інш. Імпарт (4,4 млрд. дол. ЗША, 1996): нафта, газ, машыны, тэкстыль, мінер. ўгнаенні. Асн. гандл. партнёры: Рас. Федэрацыя (24% эк-спарту, 25% імпарту), Германія (12,8%, 15,8%), Беларусь (10,2%, 2,4%), Латвія, Украіна, Полынча. Беларусь экспартуе ў Л. прадукты нафтаперапрацоўкі, ка-лійныя ўгнаенні, хім. валокны і інш., імпартуе электраэнергію, фосфарныя ўгнаенні, рыбу, лек. сродкі і інш. Ку-рорты: Друскінінкай, Паланга, Нерын-га, Бірштанас, Пабіржэ. Грашовая адзінка — літ. Узброеныя сілы. Складаюцца з рэгу-лярных узбр. сіл (сухап. войскі, ВПС, BMC) і ваенізаваных фарміраванняў (пагран. войскі), а таксама сіл хуткага разгортвання. Агульная колькасць каля 19 тыс. чал. (1998), у т.л. 5,2 тыс. чал. у рэгулярных узбр. сілах. Вярх. галоўна-камандуючы — прэзідэнт, які кіруе ўзбр. сіламі праз міністра аховы краю і нач. аб’яднанага штаба. Камплектаван-не паводле прызыву. Тэрмін службы 12 мес. У сухап. войсках больш за 4 тыс. чал., 24 бронетранспарцёры, 10 баявых разведвальна-дазорных машын, 18 мі-намётаў і безадкатных гармат. У ВПС 550 чал., 10 самалётаў, 8 верталётаў. У BMC 500 чал., 4 караблі, у т.л. 2 баявыя (фрэгаты), 3 патрульныя катэры. Сілы хугкага разгортвання ў складзе 3 ба-тальёнаў. Ахова здароўя. Сярэдняя працягласць жыцця мужчын 62,6, жанчын 74,4 года. Смяротнасць — 13 на 1 тыс. чал. За-беспячэнне бальнічнымі ложкамі — 1 на 86, урачамі — 1 на 225 чал. Узро-вень нараджальнасці — 14 на 1 тыс. чал. Натуральны прырост 0,1%. Дзіця-чая смяротнасць 16 на 1 тыс. нованаро-джаных (1997). Асвста. Сучасная сістэма адукацыі Л. ўключае дзярж. і прыватныя дашколь-ныя ўстановы, агульнаадук. і прафес. школы, сярэднія спец. і вышэйшыя на-вуч. ўстановы. У сістэме дашкольных устаноў існуюць дзіцячыя сады-школы, у якіх дзеці знаходзяцца да 4-га класа. Агульнаадук. школа падзяляецца на ас-ноўную (1—9-ы кл., у тл. пач. шко-ла — 1—4-ы кл. для дзяцей з 6—7-га-довага ўзросту) і сярэднюю (3 гады на-вучання пасля асн. школы, 10—12—ы кл ). Пасля 8-га класа ўводзіцца дыфе-рэнцыяцыя навучання з шырокімі маг-чымасцямі выбару альтэрнатыўных прадметаў, у 11—12-м кл. навучанне йабывае гумангт., прыродазнаўча-на-вук., камерцыйны або тэхнал. профіль. Найб. здольныя вучні могуць атрымаць сярэднюю адукацыю ў гімназіі, дзе пад-трымліваецца больш высокі ўзровень выкладання. Навучанне вядзецца на літ. мове. Існуюць школы нац. меншас-цей, у т.л. беларускія. Прафес. падрых-тоўку даюць прафес. школы на базе асн. школы (3—4 гады навучання) і ся-рэдняй (1—2 гады), сярэднюю спец. адукацыю — навуч. ўстановы верхняга ўзроўню (каледжы і вышэйшыя школы) на базе сярэдняй школы. У сістэме вы-шэйшай адукацыі ун-ты, акадэміі, ін-ты. У 1998/99 навуч. г. ў Л. 150 дзі-цячых садоў-школ, у т.л. 2 прыватныя; 2,4 тыс. агульнаадук. школ, у т.л. 23 прыватныя; 59 гімназій, 29 пікол маюць класы-гімназіі; Вільнюскі ліцэй даклад-ных, тэхн. навук і прыродазнаўства; 105 прафес. школ, у т.л. 40 с.-г., 70 вышэй-шых школ, у т.л. 18 прыватных; 15 ВНУ. Буйнейшыя універсітэты: Віль-нюскі (гл. таксама Віленскі універсітэт), вільнюскія пед. і тэхн., Каўнаскі тэх-нал. (у яго складзе ін-т фіз. электроні-кі), Вітаўта Вялікага ў Каўнасе, Клай-педскі; Літоўскія акадэміі: ваен., муз., паліцэйская, вет., сельскай гаспадаркі, мастацтва (усе ў Вільнюсе), мед. (у Каўнасе). Найбольшыя б-кі: Літ. нац. імя М.Мажвідаса, Вільнюская цэнтр. (мае 34 філіялы), Літоўская мед., тэхн., с.-г.; музыкі і мастацтва, Літ. т-ва сля-пых (усе у Вільнюсе). Буйнейшыя му-зеі: мастацтва Л., прыкладнога мастац-тва, Нац. галерэя, Вільнюская карцін-ная галерэя, Палац Радзівілаў, Літ. му-зей ахвяр генацыду, Літ. дзярж. музей, Дзярж. яўр. музей, Цэнтр сучаснага мастацтва (усе ў Вільнюсе); Музей творчасці М.К.Чурлёніса, Музей АЖмуйдзінавічуса (Музей чарцей), Карцінная галерэя М.Жылінскаса, Ва-енны музей імя Вітаўта Вялікага, Літ. музей Майроніса (усе ў Каўнасе); Кар-цінная галерэя і Музей гадзіннікаў у Клайпедзе, Музей бурштыну ў Паланзе, гістарычны ў г. Тракай, Музей літ. сял. побыту ў Румшышкасе, Гісторыка-архе-ал. музей-запаведнік у Кярнаве, Дом Томаса Мана ў Нідзе. Навук. даследа-ванні праводзяцца ў н.-д. ін-тах і ўста-новах (усяго больш за 40), у 4 ін-тах Каўнаскай мед. акадэміі, на кафедрах ун-таў і акадэмій. Друк, радыё, тэлебачанне. У 1990-я г. выдаецца больш за 600 штодзённых га-зет, з іх больш за 500 на літ. мове. Найб. тыраж і папулярнасць маюць: штодзённыя грамадска-паліт. газеты на лгг. мове «Valstieciu Laikrastis» («Сялян- 304 літва ская газета», з 1940), на літ. і рус. мо-вах — «Lietuvos aidas» («Рэха Літвы», з 1917), «Lietuvos rytas» («Раніца Літвы», з 1989), «Respublika» («Рэспубліка», з 1988), на рус. і літ. мовах — «Вечернне новостн» (з 1958) і інш. Інфарм. аген-цтва: Літ. тэлеграфнае агенцтва (ЭЛЬТА, з 1920). Радыё з 1926 (2 праг-рамы, на літ., рус., польск. мовах, за мяжу — на літ. і англ. мовах). Рэтран-сліруюцца таксама перадачы з Масквы і інш. гарадоў СНД. Тэлебачанне з 1957 (на літ., рус. і польск. мовах). Літаратура. Вытокі л-ры Л. ў фальк-лоры (песні-дайны, казкі, паданні, прыказкі і інпі.) і ў пісьмовых разна-моўных крыніцах. Найб. стараж. помні-кі пісьменнасці Л. — летапісы 14—16 ст. на старабел. мове — афіц. мове ВКЛ. У іх ёсць элементы міфалогіі, нар. паданні, легенды, якія пазней жывілі маст. л-ру Л. Пісьменнасць 16—17 ст. развівалася на лац. (на ёй з 1579 вялося навучанне ў Віленскім ун-це) і польск. мовах. Захаваўся адзіны стараж. помнік на літ. мове —тэкст малітвы пач. 16 ст. У 16—17 ст. найб. значныя творы пра мінулае Л., яе прыроду на лац. мове стваралі М.Гусоўскі, А.Каяловіч, М.Літ-він, Я.Радван, П.Раізій, М.Сарбеўскі. А.Шротэр, на лац. і польск. — А.Волан, А.Ратундус, на польск. — М.Стрыйкоў-скі. Да 19 ст. л-ра Л. стваралася і ў т.зв. Малой Л. — Усх. Прусіі. Помнікі ста-ражытнасці мелі пераважна рэліг. ха-рактар. Першыя пераклады рэліг. пес-напенняў на літ. мову зрабілі дзеячы Рэфармацыі праф. Кёнігсбергскага ун-та С.Рапалёніс і А.Кульвеціс. Пер-шая кніга на літ. мове — «Катэхізіс» М.Мажвідаса (1547), якая ўключала літ. буквар і песнапенні. Значны ўклад у развіццё пісьменнасці Л. зрабілі першы перакладчык Бібліі на літ. мову, аўтар кнігі казанняў І.Брэткунас, аўтар пер-шай ліг. граматыкі (1653), кнігі духоў-ных песнапенняў (кантаў) і малітоўніка Д.Клейнас. Пачынальнік літ. пісьмовай л-ры М.Даўкіпа — перакладчык на літ. мову катэхізіса Я.Лядэсмы (1595) і зб. пропаведзяў Я.Вуека «Посціла ка-таліцкая» (1599). Важную ролю ў ста-наўленні стараліт. пісьменнасці адыгра-лі К.Шырвідас, укладальнікі і пераклад-чыкі духоўных твораў М.Петкявічус, С.Славачынскіс, С.Хілінскіс, І.Якнаві-чус, С.Яўгеліс-Целега. Спробы ўнарма-вання літ. пісьмовай мовы былі ў 18 ст.: граматыкі, слоўнікі, калектыўны перак-лад Бібліі (1735), пачаты збор і выданне фалькл. твораў (І.Брадоўскіс, М.Мерлі-нас, К.Мілкус, Г.Остэрмеер, П.Руйгіс). Першую кнігу свецкага зместу «Байкі Эзопа» выдаў І.Шульцас (1706). Пачы-нальнік літ. маст. л-ры — К.Данелайціс, аўтар паэмы «Поры года» (каля 1760—■ 70, выд. ў 1818). Развіццю л-ры ў 18 ст. спрыяла дзейнасць Л.Рэзы і Ф.Куршай-ціса. У пач. 19 ст. цэнтрам культуры Л. стаў Віленскі ун-т. Вядучае месца ў л-ры займала паэзія: байкі, эпіграмы, па-эмы (С.Валюнас. А.Клементас. Д.Пош-