КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
298 ЛІТАРАТУРНАЯ ця і інш.). Агульнаабавязковасць моў-ных норм адлюстроўваецца ў іх кадыфікацыі, г.зн. фіксацыі ў слоўніках розных тыпаў, навуч. і навук. граматы-ках, агульных і галіновых энцыклапе-дыях, тэрміналагічных і інш. моўных даведніках. У аснову літ. бел. мовы леглі гаворкі Цэнтр. Беларусі (зона Ашмяны— Мінск—Барысаў; гл. ў арт. Дыялект). У працэсе развіцця яна ўвабрала і ўбірае ў сябе найб. тыповыя рысы паўд.-зах. і паўн.-ўсх. бел. дыялектаў, адначасова ўзбагачаецца запазычаннямі з роднасных рус. і ўкр., а таксама інш. моў. Л.м. цес-на ўзаемадзейнічае з дыялектамі, паста-янна папаўняецца за іх кошт. Аднача-сова яна ўплывае на дыялекты, спрыяе іх уніфікацыі. Паняцці Л.м. і мова мас-тацкай літаратуры суадносныя, але не тоесныя. Маст. л-ра — толькі адна са сфер выкарыстання Л.м. У маст. л-ры могуць выкарыстоўвацца словы і фор-мы слоў з прастамоўя, мясц. дыялектаў, жаргонаў, а таксама элементы індывіду-альнай словатворчасці пісьменніка. На станаўленне шматлікіх Л.м. уплывае творчасць пісьменнікаў (напр., А.Пуш-кіна на рус. Л.м., У.Шэкспіра на англ. мову, Я.Купалы, Я.Коласа і інш. на бел. Л.м). Пра асн. этапы развіцця і су-часны стан бел. Л.м. гл. ў арт. Беларус-кая мова. Літ:. Внноградов В.В. Проблемы лм-тературных языков н закономерностей мх об-разовання н развятня. М., 1967; Жураў-скі АІ. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Т. 1. Мн., 1967; Крамко І.І., Юрэвіч А.К., Я н о в і ч АІ. Гісторыябе-ларускай літаратурнай мовы. Т. 2. Мн., 1968; Шакун Л.М. Гісторыя беларускай літара-турнай мовы. 2 выд. Мн., 1984; М і х н е в і ч А.Я. Да характарыстыкі беларускай літаратур-най мовы ў яе сучасным стане // Slavia. 1984. R. 53, № 3—4. А.Я.Міхневіч. «ЛІТАРАТЎРНАЯ СТАРбНКА», літара-турна-мастацкі часопіс; орган Літара-турнага фронту сялянска-рабочых пісь-меннікаў Беларусі, дадатак да «Беларус-кай газеты». Выйшаў 1 нумар у студз. 1934 на бел. мове ў Вільні. Часопіс рыхтавалі В.Таўлай і Я.Патаповіч (Я.Чабор). Змясціў дэкларацыю групы паэтаў [падпісалі Я.Патаповіч, М.Васі-лёк, АРэдзька, П.Граніт, П.Пестрак (Звястун), А.Іверс] да ўсіх пісьменнікаў Зах. Беларусі. 3 маст. твораў у ёй зме-шчаны: вершы «Заклік» і «Гэй, арліная мая сіла» М.Патаповіча, «Я пішу, як магу», «Змяя, катору ўзгадавала» і «Пад гукі струн маёвых» Васілька, «Моладзі» Пестрака, «Вёска» Іверса, «Там, дзе шу-міць каласістае гора» М.Танка (дасланы ім з турмы Лукішкі), «А хто ў полі?» А.Салаіуба, «У вастрозе» А.Леўскага, «Каваль» П.Граніта, «Мы» Рэдзькі, «Што ты, Нёман, звіхраваўся?» М.Ліста (В.Камянецкага), «Акрыльвай думку ты сваю» Н.Жальбы (АБяленкі); арт. «На новым этапе» М.Руніча; урывак з рама-на «Кардыян і хам» («Нашто мужыкам школа?») Л.Кручкоўскага; рэцэнзія (пад крыптанімам Фр. Гр.) «Мастацкая літа- ратура «Грамады» на аднайменны арт. Салагуба, надрукаваны ў час. «Полымя рэвалюцыі» (1933, № 1). Забаронены ўладамі Польшчы, яго тыраж канфіска-ваны, найб. актыўныя супрацоўнікі арынггаваны. Адзіны экзэмпляр «Л.с» зберагаецца ў Цэнтр. б-цы АН Літвы. Літ:. Нсторня белорусской советской лн-тературы. Мн., 1977. С. 115—116. С.В.Говін ЛІТАРАТЎРНЫ МУЗЕЙ ЯКЎБА КбЛАСА, гл. Коласа Якуба літаратур-на-мемарыяльны музей. ЛІТАРАТЎРНЫ МУЗЁЙ ЯНКІ КУ- ПАЛЫ, гл. Купалы Янкі літаратурны музей. ЛІТАРАТЎРНЫ ІІРАЦЛС, фунюіыя-наванне і развіццё літаратуры ў пэў-ную эпоху і на працягу ўсёй гісторыі нацыі, дзяржавы, рэгіёна, свету. Уклю-чае самі творы, формы іх грамадскага існавання (публікацыі, выданні, літ.-крытычныя ацэнкі і тэарэт. інтэрпрэта-цыі, чытацкія рэагаванні), дзейнасць творцаў (пісьменніцкія з’езды, канфе-рэнцыі, літ. дыскусіі), узаемадзеянне нац. л-р, л-ры з інпі. відамі мастацтваў (тэатр, кіно, музыка) і агульнакульт. з’явамі. На Л.п. уплываюць грамадска-паліг. абставіны, якія могуць абмяжоў-ваць, паралізоўваць літ.-маст. жыццё ці, наадварот, спрыяць яго ўсебаковаму развіццю. Сувязь паміж грамадска-эка-нам. і літ.-маст. працэсамі не заўсёды прамая і адназначная. Бывае, што ва ўмовах рэакц. ладу паспяхова развіваец-ца вял. л-ра (напр., у Расіі ў 19 ст.). Та-кім чынам, Л.п. з’яўляецца часткаю грамадска-гіст. працэсу, але валодае і пэўнай аўтаномнасцю, бо духоўна-эс-тэт. памкненні пісьменнікаў як элітар-на-самакаштоўныя нярэдка апярэджва-юць свой час. У цэлым Л.п. прагрэсіў-на-паступальны і вызначаецца ў адпа-веднасці са зменамі грамадскіх ідэй, густаў, інтарэсаў зменамі стыляў твор-часці [міфалагічны, рэнесанс (гл. Адра-джэнне), барока, класіцызм, рамантызм, рэалізм, мадэрнізм], станаўленнем і раз-віццем родаў (эпас, лірыка, драма) і жанраў, удасканаленнем маст.-эстэт. культуры, узоры якой гістарычна карэк-ціруюцца. Л.п. стараж часоў спецыфічны развіццём пераважна вершаваных форм творчасці. На мяжы 18—19 ст. зацвярджаецца як эстэтычна паўнацэнны тып творчасці проза, якая ў 19— 20 ст. пацясняе верш і развіваецца вельмі прадуктыўна (у эпасе, драме). Л.п. у яго сусв.-гіст. тэндэнцыях — агульны комплекс маст. рухаў. Каб больш выразна высветліць змест Л.п., у ім звычайна вылучаюць найб. адметныя рэгіёны (заходнееўрап., усходне-слав., паўднёваамер., блізкаўсходнія л-ры і інш ). У межах рэгіёнаў вылучаюць асобныя нац. л-ры, якія канкрэтызуюць гэты змест. Л.п. даследуе літаратуразнаўстеа. Бел. л-ра развіваецца з 11—12 ст. (летапі-сы Полацкай зямлі, жыціі і апокрыфы, словы Кірылы Тураўскага і Клімента Смаляціча, пе-раклады евангелляў). Для Л.п. эпохі Адра-джэння харакгэрна з'яўленне новых відаў і жанраў л-ры (кніжная паэзія, рэфармацый-ная публіцыстыка, гіст.-мемуарная проза, драматургія), узмацненне працэсаў секуляры-зацыі і гуманізацыі л-ры У гэты перыад склалася плеяда таленавітых літаратараў (ФСкарына, Мікола Гусоўскі, С.Будны, В.Цяпінскі, С. і Л. Зізаніі, Л.Сапега, А.Рым-ша). У перыяд Контррэфармацыі на першы план выходзяць барочныя вершы Сімяона Полацкага і А.Белабоцкага, палемічная пуб-ліцыстыка, гіст.-мемуарная л-ра. Асветнііггва прыўнесла ў л-ру парадыйна-сатыр прозу, школьную драматургію, пераклады з еўрап. крыніц. У 2-й пал. 17—18 ст. адбываецца пе-раход ад сярэдневяковай л-ры з рэлігійнасцю яе зместу, угылітарна-службовымі задачамі і царкоўна-слав. канонамі да новай л-ры з нар.-дэмакр. ідэямі, свецкімі інтарэсамі, эс-тэт. арыентацыяй на збліжэнне з рэальнасцю. Ва ўмовах фарміравання нацыі сял.-быт. прыхільнасці і рамантычна-асв. захапленні дзеля салідарызацыі грамадства спалучаюць у сваёй творчасці бел.-польск. (Я.Чачот, Я.Бар-шчэўскі, В.Каратынскі, У.Сыракомля, АПлуг), польск. (АМіцкевіч, Э.Ажэшка), бел. (В.Дунін-Марцінкевіч, Ф.Багушэвіч) пісьменнікі 19 ст. На пач. 20 ст. нац.-адра-джэнскую ідэю ў л-ры сцвярджалі Я.Купала, Я.Колас, М.Багдановіч, Цётка, Ядвігін Ш., АГарун, М.Гарэцкі, Ф Аляхновіч, З.Бядуля 1 інш., якія сумяшчалі ў творчасці рамант., рэ-аліст. і мадэрнісцкія прынцыпы. Л-ра гэтага перыяду паскорана развівала жанры, стылі, рэалізоўвала еўрап. стандарты. У БССР ў 1920-я г. ўзнялося пакаленне маладых рэв. рамантыкаў (М.Чарот, У.Дубоўка, У.Хадыка, К.Чорны, П.Трус, К.Крапіва, Я.Пушча); у 1930-я г. Л.п. разбураўся ў выніку рэпрэсій. У л-ры Зах. Беларусі ў 1920—30-я г. апяваліся вызв. рух (М.Васілёк, В.Таўлай, П.Пестрак, АСалагуб і інш ), вечныя каштоўнасці 1 род-ныя краявіды; розныя плыні спалучаліся ў творчасці М.Танка У 2-й пал. 1950-х—1960-я г. ў л-ры зацвярджаюцца гуманістычныя і нац.-патрыят. ідэі. Паэтызуецца сав. рэчаіс-насць. У апошнія дзесяцігоддзі Л.п. ўласціва больш глыбокае асэнсаванне чалавека ў сіс-тэме жыццёвых каардынат, аналіз рэчаіснасці як аб'екта дзейнасці асобы, жанрава-стыля-вое багацце. На Беларусі Л.п. развіваецца ў кантэксце часу. Гл. таксама раздзел Літарату-ра ў арт. Беларусь. Літ:. Б л а г о й Д.Д. Лнтературный про-цесс н его закономерностм // Благой Д.Д. Ог Кантеммра до нашнх дней. М., 1972. Т. 1; Лнтературный процесс н русская журналвс-тнка конца XIX — начала XX в., 1890—1904. М., 1981; Каваленка В.А. Вытокі. Уп-лывы. Паскоранасць. Мн., 1975; Гл. таксама да арт. Літаратура, Літаратуразнаўства. А.М.Пяткевіч. ЛІТАРАТЎРНЫ ФРОНТ СЯЛЯНСКА-РАБОЧЫХ ПІСЬМЕННІКАЎ, аргані-зацыя рэвалюцыйна настроеных пісь-меннікаў Зах. Беларусі. Існаваў з 10.12.1933 да сак. 1934. Створаны неле-гальна па ініцыятыве КПЗБ і рэдакцыі «Беларускай газеты» ў Вільні з мэтай выхавання маладых літаратараў. Праг-рама фронту выкладзена ў «Дэкларацыі групы паэтаў...» (апубл. ў час. «Літара-турная старонка», 1934, № 1). Распаўся ў выніку арыштаў акгыву — В.Таўлая, Я.Чабора, П.Пестрака, АДубровіча, Я.Міско, выдаўца «Беларускай газеты» А.Карповіча. ЛІТАРНА-ІУКАВбЕ ПІСЬМб, ал-фавітнае пісьмо, адзін з тыпаў пісьма, асобныя знакі якога (літары) перадаюць пераважна адзін гук. Гэта можа быць фанема, алафон або любая фанема ў межах пэўнай групы акустыч-на падобных гукаў; часам літары злуча-юцца па 2, 3 і 4 для абазначэння адной фанемы (ням. sch «ш», tsch «ч»), Пера- літва 299 вага Л.-г. п. над інш. тлумачыцца прас-татой, меншай колькасцю знакаў і лёг-касцю перадачы граматычных форм слоў. Такімі сістэмамі карыстаецца большасць народаў свету. Амаль усе яны паходзяць ад фінікійскага пісына, пабудаванага паводле кансанантна-гу-кавога прынцыпу. На яго аснове ўзніклі арамейскае пісьмо і грэчаскае пісьмо, якія далі пачатак большасці алфавітных сістэм. У алфавітах, што складаліся на аснове фінікійскага пісьма, найчасцей захоўваліся назвы фінікійскіх літар і па-радак іх у алфавіце. Арамейскі алфавіт стаў крыніцай арабскага пісьма (да 6 ст. н.э.), яўрэйскага пісьма (з 3 ст. да н.э.), іранскага пісьма (з 2 ст. да н.э.). Грэч. пісьмо, якое паступова распалася на зах.-грэч. і ўсх.-грэч., дало пачатак усім еўрап. алфавітам. На аснове зах.-грэч. ўзнікла этрускае пісьмо (з 7 ст. да н.э.), на аснове этрускага — лац. алфавіт (гл. Лацінскае пісьмоў які ў эпоху Рым. ім-перыі і ў сярэдневякоўі набыў міжнар. характар, а пазней стаў крыніцай франц., ням., англ., італьян. і інш. нац. пісьмовых сістэм зах.-еўрап. народаў. 3 усх.-грэч. ў 5—4 ст. да н.э. развілося класічнае грэч., потым візант. пісьмр, якое ў 9 ст. лягло ў аснову слав. кіры-лаўскага пісьма — кірыліцы. Кірыліца выкарыстоўвалася ў старабел. пісьмен-насці. Ф.Скарына стварыў друкарскі ва-рыянт старабел. алфавіта, які стаў узо-рам для інш. усх.-слав. друкароў. Бел. пісьмовая сістэма сфарміравалася пад уплывам рус. грамадзянскага шрыфту, створанага ў выніку Пятроўскай рэфор-мы 1708—10. Пытанне пра паходжанне другога слав. пісьма глаголіцы не выра-шана.