КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
творы Я.Купалы, Я.Коласа, К.Чорнага, К.Крапівы, П.Броўкі, А.Куляшова, М.Танка, І.Мележа, В.Быкава, П.Пан-чанкі, І.Шамякіна, Я.Брыля, А.Макаён-ка, І.Чыгрынава, Н.Гілевіча, Р.Бараду-ліна, Б.Сачанкі, І.Пташнікава, Я.Сіпа-кова і інш. У даваенны час змяшчала ў асн. ма-тэрыялы, якія тычыліся розных юбіле-яў, услаўлялі сацыяліст. рэчаіснасць, выкрывалі «ворагаў народа». У ацэнцы паліт. жыцця выяўлялася тэндэнцый-насць, у аналізе асобных твораў перава-жаў вулыарна-сацыялагічны падыход. На першы план ставілася ідэйная скіра-ванасць твора, а не яго маст. кашгоў-насць. Аб’ектыўнасць у ацэнцы падзей і твораў, паварот да надзённых праблем жыцця намеціўся ў сярэдзіне 1950-х г. Асвятляе праблемы стану і лёсу нац. мовы. Упершыню надрукавала матэры-ялы пра Курапаты, пра рэпрэсіі ў 1930-я г., вярнула з небыцця імёны А.Гаруна, Н.Арсенневай, М.Сяднёва. Ю Віцьбіча, У.Глыбіннага і інш. Апошнім часам шмат увагі аддае гісторыі выяўл. мас-тацтва (М.Шагал, У.Стрэмінскі), музы-кі (Н.Орда, ААбрамовіч, Ф.Міладоўскі, В.Казлоўскі). Асэнсоўваецца жыццёвы і творчы шлях бел. нац. дзеячаў В.Лас-тоўскага, Я.Лёсіка, М.Доўнар-Запольс-кага, І.Дварчаніна, Сімяона Полацкага, АБурбіса, П.Бадуновай, Ф.Аляхновіча і інш. А.А Марціновіч. ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА, навука пра паходжанне, сутнасць і грамадскія сувя-зі маст. літаратуры, спецыфіку літара-турнай творчасці і заканамернасці гіс-торыка-літаратурных працэсаў. Склада-ецца з трох асн. раздзелаў: метадалогіі і тэорыі л-ры, гісторыі л-ры, літ. крыты-кі. Метадалогія выпрацоўвае ме-тады і агульныя прынцыпы вывучэння маст. л-ры. Т э о р ы я Л. даследуе сац. прыроду, вобразна-эстэт. сутнасць, спе-цыфіку л-ры, прыроду жанравых форм і іх адметнасць, законы літ.-маст. твор-часці, агульныя і спецыфічныя закана-мернасці станаўлення л-ры, асаблівасці маст. метадаў, плыняў і кірункаў. Гіс-г о р ы я вывучае л-ру як працэс у кан-крэтных яго праявах, важнейшых тэн-дэнцыях і заканамернасцях, апасродка-вана звязаных і абумоўленых закана-мернасцямі грамадскага развіцця, даследуе ўзнікненне, змены і развіццё літ. кірункаў, плыняў, станаўленне творчых метадаў і маст. стыляў, вызна-чае месца пісьменніка і асобных твораў у літаратурным працэсе. Л і т a р a -турная крытыка асвятляе бягу-чы літ. працэс, ацэньвае і тлумачыць літ. творы і адлюстраваныя ў іх з’явы ў святле ідэйна-эстэт. ідэалаў эпохі, ары-ентуе чытача, накіроўвае яго інтарэсы, вызначае шляхі развіцця л-ры. Л. выка-рыстоўвае дасягненні інш. гуманітар-ных навук, 'з якімі цесна звязана, — фі-ласофіі, эстэтыкі, сацыялогіі, гісторыі, псіхалогіі, мовазнаўства; уключае такія дысцыпліны, як тэксталогія, тэорыя і практыка выдавецкай (эдыцыйнай) справы, гістарыяграфія, бібліяі'рафія, архівазнаўства, літ. крыніцазнаўства. краязнаўства, палеаграфія і інш. Нека-торыя з дапаможных дысцыплін афар-мляюцца ў самаст. галіны (напр., тэк-сталогія). Асновы вучэння пра маст. л-ру распраца-валі стараж.-грэч. філосафы. Найб. ролю адыграў Арыстоцель, працы якога на доўгі час вызначылі праблематыку і кірунак развід-ця Л.; яго ідэямі жывіліся трактаты пра л-ру ў Стараж. Рыме, у эпоху Адраджэння і нават у перыяд класідызму (Н.Буало). У 18 — пач. 19 ст. на развіццё Л. моцна паўплывалі тэа-рэт. працы Д.Дзідро, Г.Лесінга, І.В.Гётэ і інш. пісьменнікаў і філосафаў эпохі Асвет-ніцгва, якія цікавіліся пытаннямі спецыфікі маст. л-ры, яе суадносінамі з інш. відамі мас-тацтва, ідэямі рэалізму і гістарызму. У аб-грунтаванні гіст. погляду на л-ру шмат зрабіў ням. філосаф Г.Гегель («Лекцыі па эстэты-цы»). У Расіі ў 19 ст. тлумачэнне праблем і катэгорый эстэтыкі і тэорыі л-ры далі В.Бя-лінскі, М.Чарнышэўскі, М.Дабралюбаў і інш. У 19 і 20 ст. побач з рэв. -дэмакр. развіваюцца такія кірункі Л., як міфалагічная школа (В. і Я. Грым, АМ.Афанасьеў), кампаратывізм, або параўнальна-гістарычнае літаратуразнаў-ства (Т.Бенфей, АМ.Весялоўскі), культурна-гістарычная школа (І.Тэн, А М.Пыпін), псіха-лагічная школа (ААПатабня), пазней — фрэйдызм, інтуітывізм, экзістэнцыялізм і інш. плыні. Сучаснае зах. Л. ўяўляе сабой адзіны комплекс усіх найб. значных даследчых мета-далогій розных краін. Гісторыю літ. крытыкі можна разглядаць як гісторьпо эвалюцыі і ба-рацьбы школ. У 1-й трэці 20 ст. вызначаль-най была барацьба паміж «новымі гуманіста-мі» і прадстаўнікамі радыкальна-дэмакр кі-рункаў (марксісцкая крытыка і псіхааналіты-кі). 3 канца 1930-х г. адзначаны ўзлёт «новай крытыкі». 3 сярэдзіны 1940-х г. у Англіі і ЗША стала папулярнай міфалагічная крыты-ка. У аснове рытуальна-міфалагічнага кірун-ку — праца прадстаўніка англ. антрапал. школы Дж.Фрэйзера «Залатая галіна» (т. 1— 2, 1890). 3 сярэдзіны 20 ст. значную ролю адыгрывае франц. структуралізм. У Л. Англіі і ЗША ён выявіўся ў 1960-я г. ў выглядзе постструктуралізму (Іельская школа Ж.Дэры-ды). У Англіі ідэі кантынентальных струкгу-ралістаў (Р.Барта) выкарыстоўваў Ф.Кер.маўд. У 1960—70-я г. ў ЗІПА на аснове тэорый знака, сімвала і метафары развівалася семан-тычная крьпыка, якая цікавілася ў асн. тэк-стам; яна была блізкая да «новай крытыкі» і структуралізму. Расчараванне ў тэкстуальных і глыбінна-псіхал. метадах спрыяла адра-джэнню ў апошнія дзесяцігоддзі традыц. па-дыходаў — культ.-гіст., сацыялагічнага. У 1980-я г. заявілі пра сваю гуманістычную арыентацыю фенаменалагі’шыя і рэцэптыў-ныя крытыкі. Частка зах. Л. адкрыта арыен-туецца на займальнасць, што відавочна нават у працах буйнейшых літ.-знаўцаў (Н.Фрая, К.Леві-Сгроса, Дэрыды). Спробы навукова-крытычнага асэн-савання бел. л-ры можна бачыць у пом-ніках стараж. пісьменнасці, у прадмовах і пасляслоўях Ф.Скарыны, у «Песні пра зубра» (1522) Міколы Гусоўскага, у пад-ручніках «Грамматлка словенская» (1593) Л.Зізанія, «Грамматнка» (1619) М.Сматрыцкага, у творах Сімяона По-лацкага, школьных піітыках і рыторы-ках 18 ст. і інш. Больш змястоўныя гіс-торыка-літ. ацэнкі твораў бел. пісьмен-насці склаліся ў 19 ст. У дадатку да 1-й часткі працы В.Сопікава «Спроба расій-скай бібліяграфіі» (1813) грунтоўна раз-гледжана Біблія Скарыны, у 1816 у Варшаве на польск. мове выдадзена кн. С.Б.Ліндэ «Аб Статуце літоўскім...», дзе аналізаваліся розныя рэдакцыі помніка, ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА 295 хараісгарызавалася мова, якую аўтар на-зываў беларускай. Агляд новай бел. л-ры дадзены ва ўступным арт. РДруц-кага-Падбярэскага да т. 1 кнігі Я.Бар-шчэўскага «Шляхціц Завальня...» (т. 1—4, Пб., 1844—46). У аргыкулах Л.Кавеліна «Помнікі беларускай пісь-меннасці» (1845) упершыню прыведзе-ны тэкст бел. ананімнай паэмы «Энеіда навыварат», гаварылася пра І.Манькоў-скага, ахарактарызавана жыццё і твор-часць Баршчэўскага. У 2-й пал. 19 ст. выйшлі працы па стараж. бел. л-ры, мове, гісторыі асветы, грамадскай дум-кі: «Беларусь у характарыстычных апі-саннях і фантастычных яе казках» П.Шпілеўскага (1853—56), артыкулы «Рысы для характарыстыкі рускага простанароддзя» Дабралюбава (1860), «Некалькі слоў пра беларускую народ-ную паэзію і беларускіх паэтаў» (1866, крыптанім Г. Г), даследаванне А.Г.Кір-кора «Пра літаратуру братніх славянскіх народаў» (1874) з нарысам гісторыі бел. л-ры, «Гісторыя славянскіх літаратур» А.Пыпіна і У.Спасовіча (т. 1—2, 2-е вьш., 1879—81), дзе разглядалася бел. нар. паэзія, кніга П.Уладзімірава «Док-тар Францыск Скарына, яго пераклады, друкаваныя выданні і мова» (1888) і А.Семянтоўскага «Беларускія старажыт-насці» (вып. 1, 1890), праца М.Доўнар-Запольскага «Дунін-Марцінкевіч і яго паэма «Тарас на Парнасе» (1896) і яго даследаванні па творчасці В.Цяпінска-га, звесткі па гісторыі л-ры, этнаграфіі, фальклоры бел. народа, змеілчаныя ў календары «Северо-Западный край». Літ. крьггыка выяўляецца ў артыкулах і рэцэнзіях У.Сыракомлі на творы В.Дуніна-Марцінкевіча, Е.Раманава на зб. З.Радчанкі «Гомельскія народныя песні» і інш. У пач. 20 ст. бел. л-ру да-следавалі ўжо як самаст. галіну бел. культуры: працы рус. (А.Пагодзін, С.Руднянскі, С.Русава), польск. (Е.Ян-коўскі, В.Вегняровіч), чэш. (А.Чэрны), літоўскіх (Л.Гіра, А.Янулайціс), укр. (А.Русаў, І.Свянціцкі) даследчыкаў. Грунтоўна распрацоўвалася гісторыка-літ. праблематыка ў працах Я.Карскага, які правёў значную работу па збіранні і навук. апісанні помнікаў стараж. пісь-меннасці і літ. твораў новага часу, сіс-тэматызаваў новыя і вядомыя творы і зрабіў спробу перыядызаваць гісторы-ка-літ. працэс. Важную ролю ў актыві-зацыі вывучэння бел. л-ры адыгралі газ. «Наша ніва» (1906—15), час. «Маладая Беларусь» (1912—13) і «Лучынка» (1914), дзе друкаваліся аргыкулы С.Па-луяна, М.Багдановіча, Я.Купалы, М.Янчука, А.Бульбы, М.Гарэцкага, Л.Гмырака, У.Самойлы, А.Луцкевіча, В.Ластоўскага і інш., намаганнямі якіх бел. крытыка стала дзейсным фактарам літ. працэсу на ніве нац. адраджэння. У праграмных артыкулах «Наш тэатр» (1913), «Развагі і думкі» (1914) Гарэцкі сфармуляваў найважнейшыя прынцы-пы рэаліст. мастацтва, вызначыў найб. плённы кірунак развіцця бел. прозы, паэзіі і драматургіі, даў азначэнне рода-вай сутнасці крытыкі як формы сама-ўсведамлення л-ры, метадалогіі Л. Узо- ры навук. вывучэння шляхоў развіцця бел. л-ры даў Багдановіч («Кароткая гісторыя беларускай пісьменнасці да XVI ст.», «За сто гадоў», «Новы перыяд у гісторыі беларускай літаратуры» і інш.). Ен абгрунтаваў ідэю самастой-насці бел. нац. л-ры, сцвердзіў перспек-тыўнасць вывучэння л-ры ў яе гіст. раз-віцці, удакладніў перыядызацыю літ. працэсу, прааналізаваў стараж., новую і навейшую л-ру, даў ацэнку творчасці пісьменнікаў 19 і пач. 20 ст. У літ.-знаў-чых працах ён прытрымліваўся метада-лаг. прынцыпаў культ.-гіст. школы, але ўзбагачаў іх вопытам развіцця бел. пры-гожага пісьменства. У першыя пасля-рэв. гады ў сувязі з ускладненнем гра-мадска-паліт. абставін бел. Л. не мела мапымасці паспяхова развівацца. Ад-нак лгг. крытыка і публіцыстыка ў пе-рыяд. друку вызначаліся высокай ак-тыўнасцю і былі дзейснымі фактарамі адраджэння нац. культуры і выхавання нац. свядомасці беларусаў (газ. «Го-ман», «Вольная Беларусь», «Звезда», «Крыніца», «Беларускі шлях», «Дзянні-ца», «Беларуская думка», «Беларускае жыццё», «Ммнсклй курьер», «Звон», «Беларусь», «Савецкая Беларусь», час. «Рунь», «Вольны сцяг» і інш.). На па-чатку 1920-х г. пытанні гісторыі л-ры і грамадскай думкі часам разглядаліся як частка беларусазнаўства. На праііягу 1920-х г. н.-д. і каардынацыйным цэн-трам у галіне бел. Л. быў Інбелкульт. Поспехі ў распрацоўцы пытанняў бел. Л. звязаны з навук. дзейнасцю Гарэцка-га, Янчука, І.Замоціна, Я.Барычэўскага, A. Вазнясенскага.