КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛІТАРА (лац. littera), графічны знак у складзе алфавіта для абазначэння на пісьме пэўнага гука ці спалучэння гу-каў. Л. бываюць рукапісныя і друкава-ныя, малыя (радковыя) і вялікія. Звы-чайна Л. абазначае адзін гук, зрэдку — два, напр., «ёрш» («jopin»), «яма» («)ама»), Некаторыя Л. ў розных стано-вішчах могуць абазначаць розныя гукі («быць» — «біць», «лук» — «люк»). Ча-сам адзін гук перадаецца спалучэннем Л., напр., бе;і. «дж», «дз» («дж», «дз’»), польск. sz, cz («ш», «ч»). У некаторых сістэмах пісьма ёсць Л., якія гукаў не абазначаюць (бел. і рус. «ь», рус. «ь»). Арфаграфія ў параўнанні з гукавымі сістэмамі развіваецца павольней, таму графічнае аблічча слова часта не супа-дае з яго гукавым складам, напр., бел. «касьба» («каз’ба»), рус. «вода» («вада»), У стараж.-грэч., стараж.-рус. і старабел. пісьменнасцях асобныя Л. мелі лікавае значэнне. Літ:. Сучасная беларуская літаратурная мова: Уводзіны. Лексікалогія. Фразеалогія. Лексікаграфія. Фразеаграфія. Фанетыка. Ар-фаэпія. Графіка. Арфаграфія. 3 выд. Мн , 1993; Камароўскі Я.М. Сучасная бела-руская арфаграфія. Мн., 1985. А.М.Булыка. ЛІТАРА ў друкарскім н a -б о р ы, прамавугольны брусочак з дру-карскага сплаву, дрэва або пластмасы з рэльефнай (выпуклай) выявай (вочкам) літары, лічбы ці інш. знака на адным з яго тарцоў. Памеры Л. вызначаюцца ке-гелем, таўшчынёй і ростам (пастаянны для ўсіх Л.). Выкарыстоўваюцца як дру- Літара: a — нож-ка; б — галоўка; в — вочка; г — кегель; 3 — таў-шчыня; е — рост (пастаянны для ўсіх літар). кавальны элемент пры ручным ці літа-раадліўным наборы. Пры друкаванні вочка пакрываецца фарбай і дае адбітак на паперы. ЛІТАРАДРУКАВАЛЬНЫ АПАРАТ, тэ-леграфны апарат, ппо друкуе на паперы літарамі і лічбамі тэкст тэлеграмы, якая ім прымаецца. Вядомы Л.а. пульсацый-най сістэмы Якобі, сінхронныя адна-кратныя Юза, шматкратныя Бадо, старт-стопныя. 3 1960-х г. выкарыстоўваюцца выключна стартстопныя апараты (тэ-летайпы). ЛІТАРАЛЬ (ад лац. litoralis берагавы, прыбярэжны), літаральная зона, зона марскога дна, якая затапляецца ў час прыліву і асушаецца пры адліве. Шырыня Л. ад некалькіх метраў да не-калькіх кіламетраў (залежыць ад нахілу дна і амплітуды прьшіўна-адліўных ва-ганняў). Часам у Л. уключаюць супралі-тараль і сублітараль. Л. на азёрах — прыбярэжная частка вадаёма, якая зна-ходзіцца пад уздзеяннем ветравых хваль. часам Л. лічаць падводную аку-муляцыйную тэрасу ці спадзістую бера-гавую водмель, занятую доннай раслін-насцю. Для Л. харакгэрны спецыфічны раслінны і жывёльны свет, прыстасава-ны да перыяд. асушэння дна, багацця святла, інтэнсіўных рухаў вады (пры-бой, хваляванні, цячэнні), рэзкіх сезон-ных і сутачных ваганняў т-ры і салёнас-ці вады. У Л. выяўлены карысныя вы-капні (гл. Літаральныя адклады). Зона Л. вызначаецца багаццем фауны і фло-ры, асабліва ў трапічных морах. У вада-ёмах Беларусі літаральная зона распас-ціраецца да глыбіні 2 м, зарастае вод-най расліннасцю, трыснягом і чаротам, служыць месцам нерасту і кармлення рыб. ЛІТАРАЛЬНЫЯ АДКЛАДЫ, адклады прыліўна-адліўнай зоны мора або акія-на (літаралі). Прадстаўлены сучаснымі асадкамі і асадкавымі горнымі пародамі, якія складзены з абломкавых (валуны, галька, друз, жвір, жарства, кангламера-ты, галечнікі, пяскі, пясчанікі), карба-натных (біягенныя, пелетавыя, ааліта-выя, страматалітавыя, мікразярністыя вапнякі) і карбанатна-абломкавых на-мнажэнняў, а таксама з арган. рэшткаў. Для ўчасткаў літаралі, якія адкрыты акі-янскім хвалям, характэрны буйна- і ся-рэднеабломкавыя асадкі (вял. коль-касць валуноў, галечнікі, пяскі); дзе бе-раг абрывісты і размываецца, з прадук-таў яго разбурэння на дне фарміруюцца брэкчыі і абвальныя намнажэнні; дзе адсутнічае моцнае хваляванне, адклад-ваюцца пераважна тонказярністыя асадкі алеўрытавыя і гліністыя (напр., у бухтах і залівах далёкаўсходніх і паўн. мораў). На ўчастках літаралі — ватах адклады прадстаўлены дробназярністымі пяскамі, алеўрытамі і глінамі, якія пераслойваюцца (слаістасць няправільная, лінзападобная). На найб. аддаленай ад мора ч. літаралі фарміру-ецца паласа салёных азёр (маршаў), у якіх тонкія глеістыя асадкі чаргуюцца з праслоямі торфу і глебамі. У Межах трапічных і субгра-пічных гумідных зон Л.а. прадстаўлены кар-банатнымі асадкамі (пародамі); тут трапля- юцца карбанатныя камячкі (пелеты), ааліты, абломкі ракавінак, карбанатныя брэкчыі і кангламераты, абломкі кальцыту пясчанай размернасці і мік.разярністыя асадкі (мікры-ты). У Л.а. часта трапляюцца водарасцевыя страматаліты (напр., хвалістыя шкарлупіны, калоніі) і водарасцевыя лямцы з тонкай сла-істасцю (пераважна сіне-зялёныя водарасці). Найб. характэрныя прыкметы карбанатных адкладаў літаральнай зоны — наяўнасць трэ-шчын усыхання і порыстых сістэм няправіль-най формы, паралельных напластаванню; тэкстуры «птушынага вока», калі ў аднарод-най мікразярністай масе вылучаюцца асоб-ныя буйныя крышталі кальцыту. Стараж. Л.а. фарміраваліся пры перамяшчэнні берагавых ліній. У час марскіх трансгрэсій Л.а. захоўва^ ліся пад інш. тыпамі марскіх і акіянічных ад-кладаў. Добра захоўваюцца ў разрэзах і заля-гаюць на рэзка размытай паверхні больш ста-раж. парод рознага паходжання. Л.а. багатыя карыснымі выкапнямі. Для зон асабліва ак-тыўнага хвалявання характэрны россьшы цяжкіх мінералаў (рутыл, гранат, ільменіт, касітэрыт і інш.). У адкладах адносна спакой-ных участкаў трапляюцца рудныя радовішчы алюмімію і жалеза. Кангламератавыя і нека-торыя з аалітавых жалезных руд мелавога ўзросту (напр., у гарах Гарц) і неагенавыя жалезныя руды (напр., на п-ве Керч) з’яўля-юцца асадкамі літаральнай зоны. Літараль-ныя галечнікі і кангламераты, пяскі і пясча-нікі, біягенныя вапнякі выкарыстоўваюцца як буд. матэрыял і часта змяшчаюць радові-шчы нафты (напр., у Паўночным м., на Ара-війскім п-ве). На Беларусі Л.а. (страматалітавыя, пелетавыя, біягенныя вапнякі, карба-натныя брэкчыі і кангламераты) з трэ-шчынамі ўсыхання і інш. прыкметамі сустракаюцца ў палеазойскіх адкладах Прыпяцкага прагіну. Літ.: С е л л н Р.Ч. Древнне обстановкн осадконакопленмя: Пер. с англ. М., 1989; Фролов В.Т. Лнтологня. Кн. 3. М., 1995. С.М.Абравец. ЛІТАРАТЎРА (лац. litteratura напісанае ад littera літара), уся слоўная творчасць, зафіксаваная пісьмовым ці друкарскім спосабам; адзін з відаў мастацтва — мастацтва слова. У шырокім значэнні Л. — уся пісьменнасць наогул (тэхн., мед., паліт., рэліг., канцьшярская, эпіс-талярная і інш.), у вузкім — толькі тво-ры маст. пісьменнасці. Л. вылучаецца ў сістэме маст. культуры асаблівымі маг-чымасцямі глыбокага і рознабаковага адлюстравання жыцця і моцнага ўздзе-яння на яго, а таксама асаблівай гра-мадскай значнасцю суб’екга творчасці. Тэрмін «Л.» з’явіўся ў 18 ст., раней ужыва-ліся «паэзія», «паэтычнае мастацтва», «прыго-жая славеснасць», «славеснасць». Са стара-жытнасці Л. развівалася пераважна як сродак перадачы інфармацыі, сцвярджэння рэліг., пазнавальных, маральна-асветніцкіх ідэй і была непарыўна звязана з грамадскай дум-кай, гістарыяграфіяй (летапісаннем), прапа-ведніцкай, школьнай справай, фальклорам. Камунікатыўна-ўжытковай функцыі Л. не страціла да 19 ст. 3 часоў свайго вуснага раз-віцця (гл. Народная паэтычная творчасць) Л. выпрацоўвала сваю асн. функцыю — эстэ-тычную, г.зн. імкнулася выхоўваць у чытача (слухача) пачуццё прыгожага. Эстэт. фун-кцыя мацавалася па меры таго, як стабіліза-валася пісьмовая форма твора (асабліва з раз-віццём кнігадрукавання), і на мяжы 18—19 ст. набыла сваю самакаштоўнасць. У працэсе 294 ЛІТАРАТУРА развіцця Л. фарміравала свае тыпы творчасці (паззія і проза), роды (эпас, лірыка, драма) і жанры', выяўлялася ў стылях: рэнесанс (гл. Адраджэнне), барока, класіцызм, рамантызм, рэалізм, мадэрнізм. Літ. спадчына стараж. цывілізацый (Егіпта, Кітая, Індыі, Грэцыі, Рыма і інш.) з’яўляецца своеасаблівым фунда-ментам сусв. Л. Сусветная Л. складаец-ца з нацыянальных (рэгіянальных) Л. Нацыянальная Л. ствараецца на пэўнай мове ці ў пэўных дзярж. межах і адроз-ніваецца сваім зместам, асаблівасцямі гіст. развіцця, спецыфічным стылявым абліччам, абумоўленым ментальнасцю нацыі. Узаемадзеянне і ўзаемаўзбага-чэнне літаратур адбываецца дзякуючы перакладам, а таксама літаратуразнаў-ству, якое тлумачыць маст. працэсы і з’явы і такім чынам спрыяе іх папуля-рызацыі. Бягучы літаратурны працэс асвятляе літаратурная крытыка. Пра гісторыю нац. л-р гл. раздзелы Літаратура ў арт. пра дзяржавы, напр., пра бел. Л. ў арт. Беларусь. Літ.: Арнстотель. Об яскусстве поэ-знн: Пер. с греч. М., 1957; Белннскнй В.Г. Обіцее зяаченне слова «лнтература» // Полн. собр. соч. М., 1954. Т. 5; Бахтнн М. Вопросы лнтературы н эстетнкй М., 1975; Лыч Л., Навіцкі У. Гісторыя культуры Беларусі. 2 выд. Мн., 1997. А.М.Пяткевіч. «ЛІТАРАТЎРА 1 МАСТАЦТВА», што-тыднёвая бел. грамадска-паліт. і літ.-маст. газета. Выдаецца з 26.2.1932 у Мінску на бел. мове, выходзіла 1 раз, са студз. 1957 — 2 разы на тыдзень, з крас. 1970 штотыднёвік (на 16 старон-ках). Спачатку орган Федэрацыі аб’яд-нанняў сав. пісьменнікаў БССР (з чэрв. 1932 — Аргкамітэта Саюза пісьменні-каў БССР) і Галоўмастаіггва БССР. У Вял. Айч. вайну не выходзіла. Адноўле-на 10.4.1945. Рэдактары: Х.Дунец (1932—35), І.Гурскі (1935—41), А.Куля-шоў (1945—46), М.Горцаў (1947—49), П.Кавалёў (1949—50), В.Вігка (1951 — 57), М.Ткачоў (1957—59), Я.Шарахоў-скі (1959—61), Н.Пашкевіч (1961—69), Л.Прокша (1969—72), Х.Жычка (1972— 76), А.Асіпенка (1976—80), А.Жук (1980—86), А.Вярцінскі (1986—90), М.Гіль (1990—97), У.Някляеў (1997— 99), А.Пісьмянкоў (з 1999). Mae аддзе-лы: публіцыстыкі, пісьмаў і грамадскай думкі, літ. жыцця, крытыкі і бібліягра-фіі, паэзіі і прозы, музыкі, тэатра, кіно і тэлебачання, выяўл. мастацтва, аховы помнікаў, маст. афармлення. Асвятляе літ., культ. і грамадска-паліт. жыццё Беларусі. Змяшчае матэрыялы па пы-таннях развіцця л-ры, тэатр. і выяўл. мастацтва, музыкі і кіно, тэлебачання і радыё, архітэктуры, самадз. творчасці і інш. Друкуе маст. творы: урыўкі з паэм, аповесцей, раманаў, п’ес, вершы, апа-вяданні, прапагандуе новыя творы су-часных аўтараў. Публікуе матэрыялы па гісторыі л-ры, тэатра, кіно, на старон-ках газеты ў розных аспектах асэнсоў-ваюцца падзеі нац. мінуўшчыны. У га-зеце ўпершыню апублікаваны многія