КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
рацыянальнага і эмацыянальнага, спа-лучэнне яскравасці і кантрасту вобразаў з драматызмам, маляўнічасць гучання і віртуозная тэхніка, арк.-сімф. трактоўка фп. 3 канца 1830-х г. гастраліраваў па краінах Еўропы. У 1848—58 прыдворны капельмайстар у Веймары. Як дырыжор паставіў у Веймарскім т-ры больш за 40 опер, у тл. оперы Р.Вагнера, выканаў у сімф. канцэртах усе сімфоніі Л.Бетхове-на, сімф. творы Г.Берліёза, Р.Шумана, М.Глінкі і інш., узначаліў т.зв. веймар-скую школу. 3 1861 жыў у Рыме, Буда-пешце і Веймары. Пастаянна падтрым-ліваў сувязі з Венгрыяй (з 1875 прэзі-дэнт заснаванай ім Муз. акадэміі ў Бу-дапешце, цяпер Нац. венг. муз. акадэмія імя Л.). Стваральнік першых узораў венг. нац. муз. класікі, адзін з найб. яркіх прадстаўнікоў еўрап. муз. рамантызму. Найб. значныя яго дасяг- ненні ў галіне інстр. музыкі. Вызна-чальныя прынцыпы наватарскай твор-часці Л. — праграмнасць і звязаны з ёю монатэматызм. Абнавіў жанр фантазіі і транскрыпцыі, стварыў новы муз. жанр — адначасткавую сімф. паэму, новы тып канцэрта і санаты (адначаст-кавыя з рысамі цыклічнасці). Узбагаціў Да арт. Ліст. 1 Простае лісце: 1 — ігольчасты; 2 — лінейны; 3 — лан-цэтны; 4 — эліптычны; 5 — сэрцападобны; 6 — ныркапалобны; 7 — коп’епадобны; 8 — стрэ-лападобны; П. Лісце з раздзеленай пласцінкай: 9 — перысталопасцевы; 10 — трохлопасцевы; 11 — пальчатараздзель-ны; 12 — пальчатарассе-чаны; 13 — перыстарас-сечаны; 14 — лірападоб-ны; 15 —стругападобны. III. Складанае лісце: 16 — няпарнаперыстас-кладаны; 17 — трайчас-ты; 18 — парнаперыс-таскладаны; 19 — паль-чатаскладаны. сродкі гармоніі і аркестроўкі, увёў у фп. п’есах новыя прынцыпы фактурнага выкладання. Паглыбіў сувязі музыкі з л-рай, першы звярнуўся да твораў жы-вапісу і скульптуры як да крыніцы праграмных задум. У яго творах арга-нічны сплаў нар.-венг. вытокаў (вербун-каш) і дасягненняў еўрап. прафес. му-зыкі. Творчасць Л. адыграла вял. ролю ў станаўленні венг. нац. муз. школы і ў развіцці сусв. муз. культуры. Сярод твораў: опера «Дон Санча, або За-мак кахання» (паст. 1825); араторыі «Легенда пра св. Лізавету» (1862), «Хрыстос» (1866) і інш.; месы «Эстэргамская» («Гранская», 1855), «Венгерская каранацыйная» (1867); кантаты; Рэквіем (1868); для аркестра «Фа-уст-сімфонія» (паводле І.В.Гётэ, 1857); сім-фонія да «Боскай камедыі» Дантэ (1856), 13 сімф. паэм (1849—82), у т.л. «Мазепа» (па-водле В.Гюго, 1851), «Прэлюды» (паводле ЖАтрана і АЛамарціна), «Арфей», «Таса» (усе 1854), «Праметэй» (паводле І.Гердэра, 1855); 2 эпізоды з «Фауста» Н.Ленаў (1860) і інш.; для фп. з арк. — 2 канцэрпы (1856, 1861), «Скокі смерці» (1859), Фантазія на венг. нар. тэмы (1852) і інш.; для фп. — са-ната h-moll (1853); цыклы п’ес «Паэтычныя і рэлігійныя гармоніі» (паводле А.Ламарціна), «Гады вандраванняў» (3 сшыткі); 2 балады, 2 легенды, 19 «Венгерскіх рапсодый»; «Венгер-скія гістарычныя партрэты»; «Іспанская рап-содыя»; «Эцюды найвышэйшага выканаль-ніцкага майстэрства», канцэртныя эйюды, ва-рыяцыі, п’есы ў танц. форме, маршы і інш.; для голасу з фп. — песні і рамансы (каля 90) на словы Г.Гейнэ, Гётэ, Гюго, М.Лермантава і інш., інстр. п’есы, камернб-інстр ансамблі, транскрыпцыі (пераважна для фп.) уласных твораў і інш. кампазітараў («Эцюды па кап-рысах Паганіні»). Літ. тв. : Рус. пер. — Ф.Шопен. 2 нзд. М.,1956; Нзбр. статьн. М.,1959. Літ:. 3 н л о т н А Мон воспомннання о Ф.Лнсте // Знлотн А. Воспомннання м пнсь-ма: Пер. с венг. Л., 1963; Мнльштейн Я. Ф.Лнст. Т. 1—2. 2 нзд. М., 1971; Кра-укл н с Г.В. Снмфонмческяе поэмы Ф.Лнс-та. М., 1974; Цуккерман В.А. Соната сн шнор Ф.Лнста. М., 1984; Га ал Д.Ш. Лнст: Пер. с венг М., 1986. «ЛІСТ ДА АБУХбВІЧА», помнік бел. л-ры 17 ст. Напісаны ў 1655 і адрасава-ны смаленскаму ваяводу П.Абуховічу, які ў 1654 здаў горад рус. войскам у час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654— 67. Ва ўсіх вядомых спісах адпраўшчы-кам «Ліста» названы Цыпрыян Камуня- ЛІСТАЕДЫ 287 ка, аднак дакладна не ўстаноўлена, са-праўднае гэта імя ці псеўданім, якім ка-рыстаўся невядомы аўтар. Твор высокага грамадз. гучання, глыбока-патрыятычны, у ім выказаны погляды прагрэсіўнай часткі бел. грамадства 17 ст. У пасланні, поўным злой іроніі, Ка-муняка развенчвае бяздарнасць ваяводы ў ваен. справе, асуджае яго як здрадні-ка. У асобе Абуховіча аўтар выкрывае буйную шляхту, высмейвае яе норавы і паводзіны, крытыкуе яе крывадуш-насць, прадажнасць, бездапаможнасць пры абароне радзімы. Помнік напісаны сакавітай нар. моваю, месцамі рыфма-ванай, перасыпанай вострымі словамі і дасціпнымі параўнаннямі, каларытнымі прыказкамі і прымаўкамі. У творы шы-рока выкарыстаны сродкі нар. гумару і сатыры. Упершыню апубл. ў 1910. Публ:. Хрэстаматыя па старажытнай бела-рускай літаратуры. Мн., 1959. Літ.: Д а ў г я л а Д.І. 3 беларускага пісь-менства XVII ст.: Творы Цыпрыяна Камунякі «Ліст да Абуховіча» і «Прамова Мялешкі». Мн., 1927. В.А.Чамярыцкі. «ЛІСТ ДА СВЯІОГА ПЯТРА», бел. ананімны празаічны твор 2-й пал. 17 ст. Захаваўся ва ўрыўках. З’яўляецца паро-дыяй на жанр афіцыйнага паслання. Крытычны пафас скіраваны супраць каталіцкай веры і яе носьбіта Ярмолы Аханцэвіча Цюхая, вобраз якога зніжа-ны. Аўтар просіць апостала Пятра пра-пусціць у рай чалавека цёмнага і пры-мітыўнага, які па сутнасці не мае на гэ-та права. У творы ярка выражаны сты-лявыя рысы барока. Упершыню апубл. чэшскім славістам Ф.Крчэкам у польск. час. «Lud» («Народ», 1899, т. 5). Да Вял. Айч. вайны зберагаўся ў б-цы імя Аса-лінскіх (Львоў). А.В.Мальдзіс. ЛІСТАБЛбіІІКІ медзяніцы, п с і -л і д ы (Psyllinea), падатрад насякомых атр. раўнакрылых. Каля 2 тыс. відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды. Ва Усх. Еўропе каля 160 відаў, найб. трапляюцца медзяніцы яблыневая (Psylla mali) і груіпавая (Р. ругісоіа), Л. капусная (Trioza brassicae) і маркоўная (Т. viridula) і інш. Жывуць калоніямі. Многія віды — шкоднікі раслін, галаў-тваральнікі, пераносчыкі вірусных хва-роб раслін. Даўж. да 6 мм. Цела жоўтае, зеленаватае, чырв.-бурае. Ротавыя органы сысучыя. 2 па-ры крылаў. Заднія ногі скакальныя. Кормяц-ца сокамі раслін. Экскрэменты Л. угвараюць т.зв. «медзяную расу» (адсюль другая назва). Да арт. Лістабло-шкі Ме-дзяніца грушавая. Размнажэнне палавое, зрэдку партэнагене-тычнае. Развіццё з няпоўным ператварэннем, у лічьшак 5 узростаў. А.В.Дзерункоў. ЛІСТАВАТЫЯ ЛІШАЙНІКІ, гл. ў арт. Лішайнікі. ЛІСТАВАЯ ШТАМПбЎКА, від штам-поўкі, пры якой з ліставога пракату (ліста, паласы, стужкі) атрымліваюць вырабы плоскай або прасторавай фор-мы без змены таўшчыні матэрыялу. Бывае гарачая (штампуюць лісты таў-шчынёй больш за 15 мм) і халодная (да 15 мм). Да Л.ш. адносяць гібку, выцяж-ку, рэзку (разразанне, вырубку, прабіў-ку адтулін), а таксама адбартоўку, за-кругку, зборку і інш. Выкарыстоўваецца ў аўтамаб., радыётэхн., электроннай і інш. галінах вытв-сці. Схема ліставой штампоўкі (вырубкі): 1 — вы-рубленая дэталь; 2 — матрыца; 3 — пуансон; 4 — верхняя пліта; 5 — загатоўка. ЛІСТАВЁРТКІ (Tortricidae), сямейства насякомых атр. матылёў. Больш за 5 тыс. відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды, найб. у трапічных і шыра-калістых лясах Азіі. На Беларусі 240 ві-даў, найб. трапляюцца Л. дубовая зялё-ная (Tortrix viridana), пладажэрка яблы-невая (гл. Пладажэркі), парасткаўюны і інш. Многія віды — шкоднікі лесу, са-ду, с.-г. культур. Размах крылаў 8—40 мм (звычайна 10—25 мм), пярэднія крылы рознай афарбоўкі, зад-нія шэрыя або бурыя. Лічынкі (вусені) даўж. да 20 мм, зеленаватыя, карычневыя або жаў-таватыя, жывуць у скручаных лісцях (адсюль Ліставёрткі: 1 — дубовая зялёная; 2 — па-расткаўіон зімуючы (а — самка матыля; б — вусень; в — пашкоджанае лісце, парастак). назва), праточваюць хады ў каранях, пад ка-рой, у парастках, пладах, суквеццях, шыш-ках, дзе і акукліваюцца. А.М.Літвінава. ЛІСТАВІДКІ, насякомыя, гл. Лістаце-лы. ЛІСТАВЫЯ КАНСТРЎКЦЫІ танка-сценныя прасторавыя канструкцыі з ліставога металу. Выкарыстоўваюцца пераважна дпя буд-ва ёмістасцей розна-га прызначэння (рэзервуараў, газголь-дэраў, бункераў, трубаправодаў вял. ды-яметраў і інш.). Элементы Л.к — цыліндрычныя, сферыч-ныя, канічныя і інш. абалонкі, плоскія плас-ціны. Канструкцыі амаль заўсёды зварныя: невял. памераў зварваюць і манціруюць на месцы, вял. памераў (негабарытныя) скручва-юць у рулоны, а на мантажнай пляцоўцы разгортваюць і манціруюць. ЛІСТАЕДЫ (Chrysomelidae), сямейства насякомых атр. жукоў. Каля 50 тыс. Biflay. Пашыраны ўсюды, акрамя Антар-ктыды, найб. шматлікія ў тропіках. Лістаеды: 1 — таполевы; 2 — сіні вярбовы; 3 — шчыганоска бураковая; 4 — блыха збожжавая сцябловая; 5 — радужніца вялі-кая; 6 — п'явіца чырванагрудая. 288 лістаногія Большасць відаў — шкоднікі лясных, палявых, пладовых, агароднінных рас-лін. На Беларусі бальш за 300 відаў. Жывуць пераважна ў лясах, на лугах, балотах, па берагах вадаёмаў, некат. — пад вадой. Найб. вядомы каларадскі бульбяны жук-, зерневым злакам шко-дзяць хлебныя і агародныя блошкі, хлебныя п’явіцы; буракам, лёну — бу-раковыя і льняныя блошкі; дрэвам — таполевы, дубовы, вярбовы Л. і інш. Некат. віды выкарыстоўваюць для біял. барацьбы з пустазеллем. Даўж. да 20 мм. Цела круглае, авальнае або цыліндрычнае. Афарбоўка пераважна яркая, з метал. бляскам, бывае з плямамі і палосамі. Вусікі найчаспей 11-членікавыя, нітка- або ружанцападобныя. Крылы добра развітыя. Ногі бегальныя. Кормяцца лісцем (адсюль назва). Характэрны палавы дымарфізм. Ад-кладваюць яйцы, ёсць яйцажывародныя. Лі-чынкі валікападобныя, укрытыя бародаўкамі або валаскамі, з развітымі груднымі нагамі, праходзяць 3—5 узростаў. Кукалка свабод-ная, радэей у кокане. Т.П.Смірнова. ЛІСТАНбГІЯ (Phyllopoda), атрад шчэ-лепаногіх ракападобных. 3 падатр.: шчэлепаногія (Anostraca), шчытні (No-tostraca) і ракавінныя (Conchostraca). Больш за 600 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ва ўнуір. вадаёмах. Найб. прымітыўныя з сучасных ракападоб-ных. Выкапнёвыя вядомы з марскіх (кембрый—дэвон) і кантынентальных (карбон—антрапаген) адкладаў. На Бе-ларусі рэшткі Л. адзначаны ў пародах дэвону—трыясу. Найб. вядомыя — дафніі, шчытні, басміна даўгадзюбая (Bosmina longirostris) і інш. Даўж. да 30 мм. Большасць з хіцінавай ра-кавінай, на галаве шчыток. Органы руху — да 7 (зрэдку да 70) пар лістападобных ног (адсюль назва) і другая пара галінастых вусі-каў. Вочы фасетачныя. Раздзельнаполыя, раз-мнажэнне часта шляхам партэнагенезу Раз-віццё прамое або з метамарфозай. Кормяцца пераважна мікраарганізмамі, дэтрытам. Філыратары, індыкатары забруджвання вады. Некат. Л. (дафніі, басміны і інш.) — корм для рыб. В.В.Вежнавец, П.Ф.Каліноўскі.