КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ.: Ф р н д р н х Н. йсторня пнсьма: Пер. с нем. М., 1979; Павленко Н.А. йсторня пмсьма. 2 нзд. Мн., 1987.
А.М.Булыка.
ЛІТАРЫНЫ (Littorinidae), сямейства пярэдняшчэлепных малюскаў. Каля 20 відаў. Пашыраны ва ўмераных, радзей у халодных і субтрапічных морах Паўн. паўшар’я. Вядомы з палеацэну. Жывуць на літаралі (адсюль назва) да глыб. 50 м. Прамежкавыя гаспадары некат. па-разітаў.
Ракавіна даўж. да 45 мм, авальна-канічная, гладкая, бывае грубая спіральная. Афарбоўка пярэстая з белымі або аранжавымі палосамі на цёмным фоне, часам аднаколерная. Кор-мяцца расліннасцю і дэтрытам. Раздзельна-полыя, некат. яйцажывародныя. Ядомыя.
ЛІТАСФЁРА (адліта... + сфера), знеш-няя абалонка «цвёрдай» Зямлі, якая ўключае зямную кару і верхнія ўчасткі мантыі да паверхні астэнасферы. Тэр-мін «Л» прапанаваў амер. геолаг Дж.Барэл у 1916. Магутнасць Л. ад 5— 100 км пад акіянамі (мінім. пад сярэ-дзінна-акіянічнымі хрыбтамі) да 25— 200 км пад кантынентамі (макс. пад •шчытамі стараж. платформаў). Падзяля-ецца на верхні пругкі (магутнасць не-калькі дзесяткаў кіламетраў) і ніжні пластычны слаі. На розных узроўнях у тэктанічна актыўных абласцях назіраец-ца расслоенасць Л. па гарызонтах пані-жанай вязкасці (паніжанай скорасці сейсмічных хваль). Найб. буйныя струкгурныя адзінкі Л. — літасферныя пліты (памерамі ў папярочніку 1—10 тыс. км). У сучасную эпоху Л. падзеле-на на 7 галоўных (2 амерыканскія, еў-раазіяцкую, афр., аўстрал., антарктыч-ную і ціхаакіянскую) і некалькі болын дробных пліт. Граніцы пліт з’яўляюцца зонамі макс. тэктанічнай, сейсмічнай і вулканічнай актыўнасці. Паводле тэо-рыі тэктонікі пліт (гл. Вегенера гіпотэза, Дрэйф кантынентаў, Мабілізм, Тэкта-нічныя гіпотэзы) літасферныя пліты ру-хаюцца па астэнасферы са скорасцю да дзесяткаў сантыметраў за год. Верты-кальныя рухі (са скорасцю ад 1 см да некалькіх дзесяткаў сантыметраў за год) адбываюцца па сістэме субвертыкаль-ных глыбінных разломаў, якія разбіваюць літасферныя пліты на блокі памерамі ад дзесяткаў да соцень кіламетраў. Блокі знаходзяцца ў стане, блізкім да ізаста-тычнай раўнавагі (гл. Ізастазія). Струк-туру і рухі літасферных пліт і блокаў вывучаюць геадынаміка, геафізіка, тэк-тоніка. А.М.Каўхута, Р.Р.Паўлавец.
ЛІТАЎРЫ (відаць, ад познагрэч. роіу-taurea, ад полі... + taurea барабан), ста-ражытны мембранны ўдарны муз. ін-струмент. Вядомы многім народам све-ту. Традыцыйна выкарыстоўваюцца пе-раважна парамі. Mae котлападобны метал. корпус-рэзанатар, зверху зацяг-нуты скураной мембранай. Пры ўдары па ёй 2 драўлянымі калатушкамі ўзнікае гук акрэсленай вышыні. Для настройкі мембраны служаць спец. вінты, разме-шчаныя па акружнасці, або педальны механізм. У Еўропе Л. вядомы з сярэд-невякоўя. Выкарыстоўваліся звычайна як ратны сігнальны інструмент асобна або ў ансамблі з трубамі. Пад назвай
бубны ўпамінаюцца ў стараж.-рус. л-ры 12 ст. У 17 ст. ўведзены ў оперна-сімф. аркестр. Поўны камплект сучасных Л. уключае да 5 інструментаў розных па-мераў і настройкі. На Беларусі паводле этнагр. крыніц 19 ст. наз. катламі, вы-карыстоўваліся ў некаторых нар. абра-дах (валачобным, купальскім), а такса-ма паўстанцамі 1863—64. ІДз.Назіна. ЛІТАФІЛЫ [ад літа... + ...філ(ы)], 1) расліны і жывёлы, якія жывуць пера-важна на камяністым субстраце (напр., лішайнікі, некат. малюскі, матылі, жу-кі, рыбы, яшчаркі і інш.). 2) Каменя-точцы, звычайна нерухомыя або з запа-воленымі рухамі марскія жывёлы (напр., некат. губкі, малюскі, многа-шчацінкавыя чэрві, ракападобныя), здольныя разбураць горныя пароды, ка-ралы, ракавіны малюскаў.
ЛІТАФІЛЬНЫЯ ЭЛЕМЕНГЫ група хім. элементаў у геахім. класіфікацыі, якія маюць вонкавую 8-электронную абалонку (паводле тыпу інертных газаў) і размяшчаюцца на ўчастках змяншэн-ня крывой атамных аб’ёмаў. Складаюць 93% асноўнай масы мінералаў зямной кары і 97% масы солевага саставу акія-нічнай вады. Да Л.э. адносяцца 55 эле-ментаў перыядычнай сістэмы: кісларод О, крэмній Si, алюміній A1, тытан Ті, бор В, вуглярод С і інш., шчолачныя і шчолачназямельныя металы, галагены і многія рэдкія элементы. Л.э. пераважна парамагнітныя. Уваходзяць у асноўным у састаў сілікатаў, пашыраны таксама іх аксіды, галагеніды, карбанаты, сульфа-
ты, фасфаты. Шчыльнасць алучэння Л.э. ад 2 103 да 4 103 кг/м3. Групу Л.э. вылучыў у сваёй геахім. класіфіка-цыі ў 1924 В.М.Гольдшміт. Дапоўніў у 1952 Э.Садэцкі-Кардаш. Па класіфіка-цыі А.П.Вінаградава да Л.э. адносяцца таксама атмафільныя элементы.
У.Я.Бардон
ЛІТАФІТЫ {ад літа... + ...фіт(ы)], пет-р а ф і т ы, расліны, якія растуць на ка-мянях, скалах ці ў іх расколінах. Пер-шасныя агенты разбурэння скал. Напа-чатку на камянях пасяляюцца бактэрыі і водарасці, потым лішайнікі і імхі, на якіх вырастаюць вышэйшыя расліны — аўсяніца, званочкі, папараці, з дрэвавых парод — хвоя, ядловец і інш. Каранё-вая сістэма Л. паглыбляецца і пашырае расколіны горных парод.
ЛІТАФОЬЫ |ад літа... + ...фоб(ы)], рас-ліны і жывёлы, якія аддаюць перавагу рыхлым (гліністым, лёсавым, пясча-ным) грунтам, глебе, мулу і інш. Скла-даюць пераважную большасць раслін і жывёл. У адрозненне ад літафілаў паз-бягаюць скальных маналітных або рас-колістых грунтоў.
ЛІТБЁЛ, гл. Літоўска-Беларуская Са-вецкая Сацыялістычная Рэспубліка.
ЛІТВА летапісная, назва племян-нога саюзу, пазней гісторыка-геагр. і
300 ЛІТВА
этнічнай вобласці. На ПнЗ сучаснай Рэспублікі Беларусь і ПдУ сучаснай Лі-тоўскай Рэспублікі. Упершыню згадва-ецца ў Кведлінбургскіх аналах пад 1009, ва ўсх.-слав. летапісах — пад 1040 (у сувязі з паходам Яраслава Мудрага на Л.). У «Аповесці мінулых гадоў» Л. на-звана сярод тых плямён і народаў, якія плацілі даніну Русі. Этымалогія тэрміна канчаткова не высветлена. У позніх бел.-літ. летапісах даецца міфалагічна-легендарнае тлумачэнне паходжання тэрміна «Л.» ад лац. слоў «літус туба» («літус» — бераг, «туба» — труба), якімі нібыта называлі прынёманскія землі рымляне, што, паводле легенды, пера-сяліліся сюды з Італіі. Сучасныя да-следчыкі звязваюць назву Л. з балцкімі або слав. каранямі lieta, lieti (ліць, ця-чы), з назвай р. Ліетаўка ці Ліетава (прыток Віліі), кельцкім словам Litawia (прыбярэжная краіна), з бел. дыялект-ным «лютвін» (люты) і інш. Першапа-чатковая лакалізацыя тапоніма Л. кан-чаткова не вывучана. Аднак ёсць пэў-нае супадзенне тэрыторыі сярэдневяко-вай Л. з арэалам штрыхаванай керамікі культуры на познім этапе (пач. н.э.). У такім разе ўзнікненне назвы гіст. воб-ласці Л. датуецца пачаткам нашай эры. Ад наймення «Л.» паходзіць адна з на-зваў жыхароў Вялікага княства Літоў-скага і Беларусі — літвіны.
Літ.: Ермаловіч М.І. Па слядах адна-го міфа. Мн., 1989; Я г о ж. Где была лето-пнсная Лнтва’ // Тез. докл. к конф. по ар-хеолоп™ Белорусснм. Мн., 1969; Непо-купный АП. Балто-севернославянскне языковые связн. Клев, 1976; Фннно-угры н балты в эпоху средневековья. М., 1987
Э.М.Зайкоўскі.
ЛІТВА (Lietuva), Літоўская Р э с -публіка (Lietuvos Respublika), дзяр-жава ва Усх. Еўропе, у Прыбалтыцы. Мяжуе на Пн з Латвіяй, на У і ПдУ з Беларуссю, на ПдЗ з Польшчай і Расі-яй, на 3 абмываецца водамі Балтыйска-га м. Пл. 65,2 тыс. км2. Нас. 3,6 млн. чал. (1997). Дзярж. мова — літоўская. Сталіца — г. Вільнюс. Падзяляецца на 10 паветаў і 11 гарадоў цэнтр. падпарад-кавання. Нац. свята — Дзень незалеж-насці Літоўскай дзяржавы (16 лютага).
Дзяржаўны лад. Л. — прэзідэнцкая рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя, прынятая на рэферэндуме 25.10.1992. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, якога выбірае насельніцтва на 5 гадоў. Вы-шэйшы заканад. орган — аднапалатны Сейм (141 дэпутат). Выканаўчую ўладу ажыццяўляе прэзідэнт сумесна з урадам на чале з прэм’ер-міністрам.
Прырода. Л. займае паўн.-зах. ўскраі-ну Усх.-Еўрапейскай раўніны, На нізін-ным узбярэжжы Балтыйскага м. грады дзюн і пясчаныя пляжы. Куршская каса аддзяляе мелкаводны Куршскі зал. ад мора. Большая ч. тэрыторыі — нізіны (53%); на 3 і У — узгорыстыя ўзвыш-шы: Жэмайцкае ўзвышша і Балтыйская града, у межах якой вылучаюць Аў-кштайцкае, Дзукскае і Судуўскае ўзвышшы. Паміж Балтыйскай градой і
Герб і сцяг Літвы.
Жэмайцкім узв. размешчана Сярэднелі-тоўская нізіна. На крайнім У і ПдУ рэс-публікі зах. ч. Свянцянскіх і Ашмян-скай марэнных град — Мядзінінскае ўзв. (выш. да 292 м, г. Юазапіне, най-выш. пункг Л.), на ПнУ — Швенчон-скае ўзв. Тэрьггорыя Л. належыць да Рускай пліты Усх.-Еўрапейскай плат-формы. Крышт. фундамент залягае на глыб. 300—2000 м, укрыты пермскімі, мезазойскімі (на 3 і Пд), дэвонскімі (на ПнУ) і антрапагенавымі адкладамі. Ка-рысныя выкапні: торф, вапнякі, даламі-ты, гліны, мел, нафта, бурштын. Ёсць
крыніцы мінер. вод і лек. тарфяныя гразі. Клімат пераходны ад марскога да кантынентальнага. Сярэдняя т-ра студз. -4,9 °C, ліп. 17,2 °C. Ападкаў ад 540 мм на Сярэднелітоўскай нізіне да 930 мм на паўд.-ўсх. схілах Жэмайцкага ўзв. Гал. рака — Нямунас (Нёман) з прыто-камі Нярыс (Вілія), Мяркіс, Нявежыс, Дубіса, Шашупе. Каля 3 тыс. азёр (1,5% тэрыторыі) пераважна ледавіковага па-ходжання; найбуйнейшыя — Друкшай (пл. 45 км2) і Дзіснай (24,9 км2). Каля 40 тыс. тарфяных балот (6%). Глебы дзярнова-падзолістыя (45%), балотна-падзолістыя (17%), дзярнова-карбанат-ныя (10%), карбанатныя глеева-падзо-лістыя (8%) і інш. Лясы займаюць каля 30% тэрыторыі. Пераважаюць хвойныя (хвоя, елка); у цэнтр. частцы — шыра-калістыя лясы. Найб. лясістасць на ПдУ. У Л. пашырана фауна тайгі і шы-ракалістых лясоў, яна ўключае 61 від млекакормячых, 290 відаў гггушак, 7 ві-даў паўзуноў, 11 відаў земнаводных, 57 відаў рыб. У лясах водзяцца плямісты алень, лось, казуля, дзік, рысь і інш. Прамысл. птушкі: цецярук, качка, глу-шэц, рабчык. 3 марскіх рыб пашыраны салака, балт. селядзец, траска, камбала, з прэснаводных — лешч, плотка, ка-рась, вугор, акунь і інш. Запаведнікі: Жувінтас, Чапкяляй, Каманос. Нац. парк Л.
Насельніцтва. Літоўцы складаюць ка-ля 81% насельніцтва. Жывуць таксама рускія (8,5%), палякі (7%), беларусы (1,5%), украінцы (0,9%), яўрэі (0,4%) і інш. Літоўцы жывуць па-за межамі кра-іны, у т.л. ў ЗША, Канадзе, Бразіліі, Аргенціне, Германіі, Расіі і краінах Усх. Еўропы. Большасць вернікаў — католі-кі, ёсць праваслаўныя і пратэстанты. Сярэдняя шчыльн. 56,7 чал. на 1 км2. Найб. шчыльна заселены прыгарады