КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
аб прадастаўленні незалежнасці каланіяльным краінам і народам садзейнічала таму, што ўсе падапечныя тэрыторыі да 1994 атрымалі незалежнасць. Такім чынам сістэма А.м. вычарпала свае функцыі. Л.В.Паўлава. АПЕКС (ад лац. apex вяршыня) у астраноміі, пункг нябеснай сферы, у напрамку да якога перамяшчаецца нябеснае цела ў сваім руху адносна навакольных зорак. Залежыць ад выбару зорак, адносна якіх вызначаецца pyx. А. гадавога руху Зямлі вакол Сонца знаходзіцца ў плоскасці экліптыкі пад вуглом, роўным амаль 90° да напрамку Зямля—Сонца, і перамяшчаецца, замыкаючы за год крут. А. руху Сонечнай сістэмы адносна бліжэйіпых зорак знаходзіцца ў сузор і Геркулеса. Процілеглы А. пункг — антыапекс. А. наз. таксама пункт арбіты ШСЗ, найб. аддалены на Пн ад плоскасці зямнога экватара. АПЕЛА, народны сход у стараж. Спарце. Фармальны вышэйшы орган улады, у якім удзельнічалі ўсе паўнапраўныя грамадзяне, якія дасягнулі 30гадовага ўзросту. А. склікалася шгомесячна, выбірала назіральнікаў (эфораў) і членаў савета, прымала рашэнні аб абвяшчэнні вайны, заключэнні ці скасаванні міжнар. дагавораў; галасавалі крыкам. Рашэнні А. адмяняліся, калі савет старэйшын герусія ці цар прызнавалі іх шкоднымі для дзяржавы. ДжАпдайк. АГІЕЛДОРН (Apeldoorn), горад у цэнтр. ч. Нідэрландаў. 145 тыс. ж. (1985). Прыстань на Апелдорнскім канале. Чыг. вузел. Машынабудаванне, хім., папяровая, тэкст. прамсць. Паблізу А. летняя каралеўская рэзідэнцыя; палацы 14 і 17 ст. АПЕЛЁС (Apelles; каля 380—300 да н.э.), старажытнагрэчаскі жывапісец. ІІрацаваў у Эфесе, Косе, Александрыі, быў прыдворным мастаком македонскіх цароў. Пісаў на драўляных дошках тэмперай. Выкарыстоўваў белую, чорную, жоўтую і чырвоную фарбы, віртуозна валодаў святлаценем. Выканаў партрэты Фыіпа II і яго сына Аляксандра Македонскага, аўтапартрэт. Найб. вядомая карціна А. «Афрадыта Анадыямена». Работы А. не захаваліся. Я.Ф.Шунейка. АІІЕЛЬ (Appel) Карл Юльянавіч (16.12.1857, Парыж — 1930), польскі і рускі мовазнавец. Выкладаў у гімназіях Варшавы. Працы па вывучэнні слав. моў: «Да славянскага народнага словаўтварэння» (1880), «Нататкі пра старажытнапольскую мову» (1880) і інш. У нарысе «Аб беларускай мове» (1880) разглядаў асн. фанетыкаграматычныя рысы бел. мовы. Паводле агульнамовазнаўчых поглядаў належаў да псіхал. кірунку ў лінгвістыцы. М.Г.Булахаў. АПЕЛЬБЕРГ Руф Эрнеставіч (псеўд. Аляксандраў, Дубровін, Карпаў, Хахракоў; 1860, г. Уладзімір, Расія — 1927 ?), нарадаволец. Вучыўся ў Маскоўскім унце. Уваходзіў у нарадавольніцкую групу М.П.Андрэева ў Маскве. 3 1881 у Вільні, удзельнічаў у заснаванні Віленскай цэнтр. групы, якая ўзначаліла Паўн.Зах. аргцыю «Народнай волі». Вёў прапаганду сярод сялян, наладжваў сувязі з рэв. аргцыямі Полыпчы і Прыбалтыкі. У 1882 арыштаваны і са 422 АПЕЛЬСІН грузка стрававальнакішачнага тракгу бялкамі. Асн. прыкметы вострага А. — рэзкі або паступовы з хуткім нарастаннем боль унізе (справа) жывата, млявасць, ірвота, павышэнне тры (не заўсёды) да 37,5—38,5 °C. Небяспечны амярцвеннем адростка (гангрэнозны А), расплаўленнем і прабадзеннем яго сценак (прабадны, або перфарацыйны, А.) з пераходам запалення на брушыну і развіццём цяжкага перытаніту. Неабходна неадкладнае хірург. выдаленне апендыкса. X р а н і ч н ы А. можа праяўляцца пастаяннымі або перыядычнымі болямі ў вобласці сляпой кішкі, запорамі, млявасцю. Небяспечны пераходам у вострую форму. Рэкамендуецца хірург. лячэнне. АПЕНІНСКАЯ КУЛЬТЎРА. археалагічная культура плямёнаў бронзавага веку (2я пал. 2га тыс. да н.э.), што жылі ў Італіі. Назва ад Апенінскага пва. Насельніцтва займалася пераважна жывёлагадоўляй на высакагорных сланы ва Усх. Сібір. У 1924 жыў у Казані. АПЕЛЬСІН (Citrus sinensis), вечназялёнае дрэва сям. рутавых. Здаўна культывуецца ў трапічных і субтрапічных краінах (у Кііаі больш за 2 тыс. гадоў, на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа з 11 ст., на Пд Еўропы з 15 ст.). На Беларусі вырошчваюць у аранжарэях і як пакаёвую расліну. Выш. 7—12 м. Лісце авальнае, кветкі адзіночныя або сабраныя ў суквецці, белыя, пахучыя. Плод — шматгняздовая ягада розных памераў, формы і афарбоўкі скуркі (ад светлажоўгай да чырвонааранжавай), сакаўны, салодкі ці кісласалодкі, масай 100—500 г. Багаты цукрамі, лімоннай ктой, вітамінамі С, грутіы В, Р. У скурцы да 2% эфірнага алею. які ныкарыстоўваецца ў парфюмернай і кандытарскай прамсці. Меданос. Размнажаецца прышчэпкай на трыфаліяце, памяранцы, сеянцах мясц. сартоў. Цепла і вільгапелюбівая расліна. АПЕЛЯЦЫЯ (ад лац. appellatio зварот, скарга), у праве многіх краін абскарджанне прыгавораў ці інш. суд. рашэнняў па крымін. і цывільных справах, якія не набылі законнай сілы. Апеляцыйны суд нанава даследуе сабраныя доказы па справе і мае права або зацвердзіць раней прынятае рашэнне, або вынесці новае. Заканадаўства Рэспублікі Беларусь не прадугледжвае A., a перагляд суд. рашэнняў (прыгавораў), якія не набылі законнай сілы, адбываецца ў касацыйным парадку (гл. Касацыя). 2) У пераносным сэнсе — просьба падтрымаць у чымн. АПЕНДЫКУЛЯРЫІ (Appendicularia), клас марскіх хордавых жывёл тыпу абалоннікаў. Каля 100 відаў. Жывуць ва ўсіх морах і акіянах у паверхневых слаях вады. Цела даўж. 0,3 мм — 2,5 см, з тулава і хваста, свеціцца. Маюць хорду, спінны нервовы цяж і мускульныя клеткі, сэрца. Знаходзяцца ў студзяністым празрыстым «доміку», які могуць скідваць. Рухамі хваста праганяюць ваду праз фільтрацыйны апарат. У глотцы пара шчэлепных адгулін (стыгмы). Жывяцца мікраарганізмамі. Гермафрадыты. Размнажэнне палавое. Яйцы трапляюць у ваду пасля разрыву сценкі цела, і А. гінуць. АПЕНДЫЦЬІТ, запаленне чэрвепадобнага адростка (апендыкса) сляпой кішкі ў чалавека. Хварэюць людзі ўсіх узростаў. Асноўнай прычынай А. лічаць пераход мікраарганізмаў, што пастаянна прысутнічаюць у адростку, у стан хваробатворных (напр., пры затрымцы ў сляпой кішцы і апендыксе калавых масаў), запаўненне апендыкса дробнымі глістамі, закупорка яго прасвету іншароднымі целамі ці камячкамі цвёрдага калу і парушэнне такім чынам яго апаражнення. А. часам бывае пры парушэнні кровазвароту ў сценках апендыкса пры раздражненні нерв. сістэмы. Спрыяюць развіццю А. вяласць кішэчніка, сістэматычнае ўжыванне ў ежу вял. колькасці мясных прадуктаў, пера пашах, жыло ў пячорах і на ўмацаваных паселішчах. Прылады вырабляліся з косці, рогу і каменю; бронзавыя рэчы трапляюцца адносна рэдка. Харакгэрны грутіавыя пахаванні паводле абраду тру Тыповы ландшафг у Апенінах. папалажэння. Кераміка — цемнаглянцавая, упрыгожаная стужачным арнаментам з белай інкрустацыяй. АПЕНІНСКІ ІІАЎВОСТРАЎ, паўво страў на Пд Еўропы. Пл. 149 тыс. км . Працягласць з ПнЗ на ПдУ 1100 км, шыр. 130—300 км. На Пн абме^саваны Паданскай нізінай, на У абмываецца Адрыятычным, на Пд — Іанічным. на 3 — Тырэнскім і Лігурыйскім морамі. Берагі парэзаны слаба, больш расчлянёныя ў паўд. ч. (пвы Калабрыя, Саленціна, Гаргана). Большая ч. А.п. занята сярэдневышыннымі маладымі складкавымі гарамі Апенінамі. Уздоўж усх. і зах. ўзбярэжжаў невял. палосы хвалістых раўнін. На ПдЗ раён стараж. і сучаснага вулканізму і землетрасенняў (Везувій, Флегрэйскія палі і інш.). Паўд. ч. А.п. займаюць Калабрыйскія горы. Карысныя выкапні: буры вугаль, ртуць, пірыты, баксіты. мармур, тэрмальныя крыніцы. Клімат субтрапічны міжземнаморскі, з гарачым летам і дажджлівай зімой, у гарах — рысы ўмеранага і халоднага. Рэкі (асн. Тыбр, Арна) кароткія, летам моцна мялеюць. Для расліннасці гор характэрна вышынная пояснасць, лісцевыя лясы і міжземнаморскія вечназялёныя хмызнякі (маквіс, гарыга); на нізінах — культ. ландшафты: палі пшаніцы, вінаграднікі. алейныя і фруктовыя плантацыі (апельсіны, лімоны, міндаль, масліны і інш.) Жывёльны свет: воўк, серна, казуля, куніца, ласка, вавёрка; шмат паўзуноў і птушак. На А.п. дзяржавы: большая ч. Італіі, СанМарына і Ватыкан. А.М.Баско. АПЕНІНЫ, Апенінскія горы (Арреппіпо), горная сістэма на Апенінскім пве ў Італіі. Працягласць каля 1200 км з ПнЗ на ПдУ ад Альпаў да Месінскага праліва. Сярэдневышынныя горы (пераважныя выш. 1200—1800 м), складаюцца з асобных, б.ч. паралельных хрыбтоў і ўзгорыстых перадгор’яў. Выш. да 2914 м (г. Корна). Адзіны невял. ледавік у масіве ГранСасад’Італія. Паводле геал. будовы і рэльефу падзяляюцца на Паўн. А. (Лігурыйскія і ТасканаЭміліянскія), Цэнтр. А. (УмбраМаркскія і Абруцкія) і Паўд. А. (Неапалітанскія і Луканскія). Пераважаюць параўнальна спадзістыя схілы, сталовыя горы, купалападобныя гранітагнейсавыя масівы. У Цэнтр. А. хрыбты скалістыя, са стромкімі схіламі, старажытналедавіковымі і карставымі формамі рэльефу. На У гал. ланцугі А. суправаджаюцца шырокай паласой узгорыстых перадгор’яў, за якой уздоўж берагоў Адрыятычнага м. ўзвышаюцца вапняковыя плато пвоў Гаргана і Саленціна. Зах. схіл А. больш стромкі, скідавы; на 3 ад Цэнтр. А. шырокая перадгорная паласа з асобпымі невысокімі хрыбтамі, вулканічнымі масівамі (у т.л. Везувій, Флегрэйскія палі), туфавымі плато. А. ўтварыліся ў выніку альпійскага арагенезу. Тэкганічныя працэсы працягваюцца, аб чым сведчаць землетрасенні і АПЕРАТАРЫ 423 вулканічная дзейнасць. Карысныя выкапні: буд. і вырабны камень, ртуць, буры вуталь і лігніт, бітумінозныя сланцы, баксіты, прыродны газ, нафта. тэрмальныя воды. Клімат субтрапічны міжземнаморскі, на ўсх. схілах і ў катлавінах з рысамі кантынентальнага. Ападкаў на зах. схілах 1000—2000 мм за год (у Лігурыйскіх А. да 3000 мм), на ўсх. схілах і ў замкнутых катлавінах 600—800 мм. Сярэдняя тра студз. каля падножжа гор на Пн 0 °C, на Пд да 11 °C. Сярэдняя тра ліп. на Пн 24 °C, на Пд да 28 °C. У гарах вышэй за 2000 м 180—190 сут за год ляжыць снег. Рэкі мнагаводныя восенню і зімой, найб. Тыбр, Арна. Да выш. 300—500 м на Пн і 600—800 м на Пд на схілах гор палі, сады, вінаграднікі, аліўкавыя насаджэнні, месцамі гаі каменнага і коркавага дубу, алепскай хвоі, пініі, вечназялёныя хмызнякі (маквіс, гарыга); глебы пераважна карычневыя. Да выш. 900 м на Пн і 1000—1200 м на Пд — мяшаныя лясы з дубу, хвоі, капгтану і інш., хмызнякі, ггусткі; глебы горныя буразёмы і перагнойнакарбанатныя. Вышэй за 900 м на Пн, 1000—1200 м на Пд — букавыя і хвойныя (піхта, хвоя) лясы на горных буразёмах і горных падзолістых глебах. На найб, высокіх хрыбтах (вышэй за 2000—2500 м) участкі субальпійскіх і альпійскіх лутоў. Жывёльны свет збяднелы ў сувязі з дзейнасцю чалавека. Трапляюцца воўк, буры мядзведзь, сарна, лань, дзікабраз, шмат паўзуноў і ігтушак (беркут і інш.). Земляробства ў горных далінах і катлавінах, каля падножжа гор. Рэкі выкарыстоўваюцца для арашэння і выпрацоўкі электраэнергіі. Турызм. А.М.Баско.