КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АПАЛАЧСКАЯ СКЛАДКАВАЯ ВОБЛАСЦЬ, зона палеазойскай складкавасці ўздоўж паўд.ўсх. ускраіны ПаўночнаАмерыканскай платформы. Сфарміравалася ў выніку праяўлення таконскай (сярэдні ардовік — сілур), акадскай (ранні — сярэдні дэвон) і алеганскай (карбон — ранняя перм) фазаў складкавасці. 3 канца палеазою і ў мезазоі падвяргалася моцнай эрозіі, у позняй юры перакрывалася морам, на працягу мелавога перыяду і кайназойскай эры паўторна спадзіста прыўзнята. Складзена з магугных тоўшчаў вапнякоў, кварцавых пяскоў, гліністых сланцаў, граўвакаў, з вулканічных і вывергнутых парод. Болыпая частка А.с.в. прымеркавана да Апалачаў, другая АПАЛОГ 415 апушчана пад прыбярэжныя раўніны і шэльф Аглантычнага ак., трэцяя выходзіць на паверхню ў гарах Уошыта на тэр. Арканзаса і Аклахомы і на невял. участках у Тэхасе (Маратон) і ў Мексіцы. 3 ПнУ на ПдЗ падзяляецца на 3 сегменты з рознай арагенічнай гісторыяй: НьюфаўндлендКвебекскі, ПенсільванскаТэнесійскі і УошытаМаратонскі. У межах сегментаў вылучаны правінцыі: Алалачскае плато, правінцыя Далін і Хрыбтоў, правінцыя Блакітнага хрыбта, Підмант і інш. Амаль усе структурныя элементы А.с.в. паралельна выцягнуты па дузе, павернутай выпукласцю да цэнтра мацерыка. Г.У.Зінавенка. АПАЛАЧСКІ ВУГАЛЬНЫ БАСЕЙН, на У ЗША, уздоўж паўд. схілаў Апалачаў, у Перадапалачскім перадавым прагіне; адзін з буйнейшых у свеце. Працяглаць больш за 1200 км. Пл. каля 180 тыс. км . Вугляносныя адклады пермі і карбону. Аіульныя запасы да глыб. 900 м _ 1600 млрд. т. Каля 300 вуглездабыўных раёнаў. Прамысл. распрацоўка з 1800. Вугалі ў асноўным бітумінозныя. Цеплыня згарання 28,9—35,4 МДж/кг. Здабыча адкрытым і падземным спосабамі. Каля 65% вугалю выкарыстоўваецца эл. станцыямі, значная ч. каксавальнага вугалю экспартуецца ў Канаду, Японію, Зах. Еўропу. АПАЛАЧЫ (Appalachian Mountains), горы на У Паўн. Амерыкі, у ЗША і Канадзе. Працягнуліся з ПдЗ на ПнУ на 2600 км; асн. хрыбты: БлуРыдж, УайгМаўнтынс, масіў Адырондак, I рынМаўнтынс. Сярэдневышынныя. Пераважаюць выш. 1300—1600 м, найб. 2037 м, г. Мітчэл (БлуРыдж). Падзяляюцца А. на Паўночныя і Паўднёвыя (мяжа па рэках Мохак і Гудзон). Паўночныя А. — хвалістае пласкагор’е выш. 400— 600 м, над якім узвышаюцца асобныя масівы і хрыбты, вяршыні згладжаны. ператвораны ледавіком у трогі. Паўднёвыя А. складаюцца з восевай зоны хр. БлуРыдж, з У да якога прымыкае шіато Підмант, з 3 — Апалачскае плато. Утварыліся А. ў перыяд каледонскай складкавасці і герцынскага арагенезу, амалоджаны неатэкганічнымі падняццямі. Паўночная і паўд.ўсх. ч. А. складзена з крыіпт. парод, зах. і паўд.зах. — пераважна з асадкавых (пясчанікі, даламіты, вапнякі). Карысныя выкапні: каменны вугаль (гл. Апалачскі вугальны басейн), нафта, прыродны газ, жал. руда, тытан, азбест. Клімат на Пн умераны, на Пд субтрапічны, фарміруецца пад уплывам Атлантычнага ак. і асабліва Мексіканскага заліва. Сярэднія тры студз. вагаюцца ад 12 на Пн да 8 °C на Пд, ліп. адпаведна ад 18 да 26 °C. Ападкаў 1000—1300 мм за год. Рэкі цякуць у глыбокіх далінах, найбольшыя — Канектыкут, Гудзон, Саскуэхана і Тэнесі. Расліннасць паўн. ч. — хвойныя і мяшаныя лясы (елка, піхта, туя, гемлока, клён, вяз, гікоры), на Пд ад 41° паўд. ш. ў ніжнім поясе горныя шыракалістыя лясы (каштан, дуб, клён і эндэмікі — цюльпаннае дрэва, платан, магноліі), вышэй за 1000 м — мяшаныя і хвойныя лясы, затым субальпійскія луті. Жывёльны свет — пераважна эндэмікі: віргінскі алень і віргінскі апосум, дрэвавы дзікабраз, мядзведзь барыбал, рысь, янот, скунс, выдра. А. — раён турызму. лыжнага і воднага спорту, лалявання. У А. нац. паркі ГрэйтСмокіМаўнтынс (Тэнесі), Шэнандоа (Віргінія), Апалачская дарога ўздоўж хрыбта БлуРыдж. М.В.Лаўрыновіч. АІІАЛЕСЦЭНЦЫЯ 1) рассеянне святла калоіднай сістэмай. Інтэнсіўнасць рассеяння залежыць ад суадносін паміж памерамі часцінак і даўжынёй светлавой хвалі. А. назіраецца ў выглядзе конуса, які свеціцца на цёмным фоне, пры праходжанні святла праз калоідную сістэму, напр. табачны дым; крытычная А. — у аптычна аднародных асяродцзях ва ўмовах фазавых пераходаў (памутненне раствораў палімераў каля крытычных тр змешвання). 2) У мінералогіі аггтычны эфект, найб, выразны ў паўпразрыс Апалачы. Хрыбет БлуРыдж. тай разнавіднасці мінералу апал. Выяўляецца як малочнабелае ці перламутравае святло, якое адлюстроўваецца ад апалу, месяцовага каменю і некаторых інш. мінералаў. АПАЛІНАБАСІНА, вёска ў Беларусі, у Вензавецкім с/с Дзятлаўскага рна Гродзенскай вобл. Цэнтр калгаса. За 3 км на 3 ад Дзятлава, 168 км ад Гродна, 16 км ад чыг. ст. Наваельня. 240 ж., 82 двары (1995). Аддз. сувязі. АПАЛІНЫ (Opalinatea), клас паразітычных прасцейшых жывёл атр. эўглена вых. Жывуць у кішэчніку земнаводных, радзей рыб і паўзуноў. Больш за 100 відаў. Найб. вядома A. ranarum. Даўж. да 1 мм. Цела лістападобнае, плоскае, несіметрычнае, укрытае тысячамі кароткіх жгуцікаў. Стрававальнай сістэмы няма, жывяцца ўсёй паверхняй цела. Ядзер ад 2 да некалькіх соцень. Размнажаюцца бясполым спосабам (дзяленнем) і палавым — парным зліццём аднаядравых мікра і макрагамет з ГАпалінэр. утварэннем цысты, што трапляе ў ваду і праглынаецца апалонікамі. 3 шясты выходзіць маленькая А, якая вырастае ў шмат'ядзерную. АПАЛІНЭР (Apollinaire) Гіём (сапр. Вільгельм Апалінарый Кастравіцкі; 26.8.1880. Рым —9.11.1918), французскі паэт. Кастравіцкія паходзілі з Беларусі (з гэтага роду К.Каганец). Іх маёнтак Дарашковічы (каля Навагрудка) канфіскаваны пасля паўстання 1863— 64. Дзед А. эмігрыраваў у Італію, там прайшло дзяцінства і юнантва паэта. 3 1899 А. у Парыжы. Удзельнік 1й сусв. вайны. Літ. дзейнасць пачаў у 1901. У многіх творах адчуваецца духоўная сувязь з Расіяй, Польшчай, інш. слав. краінамі (верш «Адказ запарожскіх казакоў канстанцінопальскаму султану», раман «Жанчына ў крэсле», апавяданне «Сустрэча ў Празе»). Большасць твораў апублікавана пасмяротна. ГІры жыцці выйшлі цыкл афарыстычных чатырохрадкоўяў «Бестыярый, ці Картэж Арфея» (1911), збкі «Алкаголь. Вершы 1898—1913» (1913), «Каліграмы. Вершы Вайны і Міру» (1918). Творчасць А. не пазбаўлена фармаліст. эксперыменгаў (паасобныя вершы; буфонная п’еса «Грудзі Тырэзія», 1918; раман «Жанчына», 1920), ііадхопленых дадаістамі і сюррэалістамі. На бел. мову творы А. перакладала Э.Агняцвет (зб. «Зямны акіян», 1973). Тв.: Рус. пер. — Нзбранная лнрнка. М., 1985. АПАЛОГ (грэч. apologos літар. апавяданне), у старажытнагрэчаскай і ўсх. лры кароткі павучальны апавядальны твор, пабудаваны на алегарычным паказе жывёл і раслін. Блізкі да байкі, але вобразы ў А. менш канкрэтныя, большае месца займае дыдактычны элемент. Найб. вядомы збор А. — у стараж.інд. кпізе на санскрыце «Панчатантра» (3— 4 ст.; у араб. і перс. перапрацоўках «Kanina і Дзімна», каля 750). А. ўключаліся 416 АПАЛОН ў рэліг. і дыдакгычныя аповесці («Гісторыя пра Варлаама і Іасафа»), Традыцыі гэтага жанру выкарыстаў Я.Колас у паэме «Сымонмузыка». АПАЛОН, Ф е б , у грэчаскай міфалогіі бог сонца, святла, мудрасці, апякун мастацтваў. Сын Зеўса і Леты, братблізня Артэміды. У выяўл. мастацтве А. паказваўся прыгожым юнаком з лукам і стрэламі ці з кіфарай у руках. Валодаў дарам прадбачання і надзяляў ім людзей. У гонар перамогі А. над драконампачварай Піфонам каля Дэльфаў пабудаваны Дэльфійскі храм, дзе адбываліся святкаванні ў гонар А. (Піфійскія гульні). Былі шматлікія свяцілішчы А., найб. вядомыя ў Дэльфах і на вве Дэлас. Міф аб А. натхняў ант. скульптараў, жывапісцаў А.Мантэнья, Рафаэля, Да арт. Апалон. Апалон Бельведэрскі. Скулытг. Леахар. 350 — 330 да н.э. Рымская копія. Джарджоне, кампазітараў І.С.Баха, В.А.Моцарта, І.Стравінскага і інш. АПАЛОН, малая планета. Дыяметр каля 1 км. Абарачаецца вакол Сонца па элілтычнай арбіце з перыядам 1,81 г. Адлегласць ад Сонца ў перыгеліі 0,645, у афеліі 2,327 а.а. Найменшая адлегласць ад Зямлі 15 млн. км. Адкрыта К.Рэйнмугам (Германія, 1932). «АПАЛОН», амерыканская праграма падрыхтоўкі і ажыццяўлення пілатуемых палётаў на Месяц, а таксама серыя касм. караблёў для яе выканання. Асн. прызначэнне — дастаўка касманаўтаў на Месяц; здзейснены таксама беспілотныя палёты і палёты касманаўтаў вакол Зямлі. У 1968—75 запушчана 15 «А.» з экіпажамі, усяго 38 касманаўтаў. На «А.П» здзейснена першая ў свеце пасадка на Месяц (Н.Армстранг, Э.Олдрын, 1969). Па праграме «А.» даследавалі Месяц і калямесяцавую прастору, на Зямлю дастаўлены ўзоры месяцавага грунту. Карабель «А» мае асн. блок (для дастаўкі 3 касманаўтаў на селенацэнтрычную арбіту і вяртання іх на Зямлю) і месяцавую кабіну (для дастаўкі 2 касманаўгаў напаверхню Месяца, забеспячэння іх знаходжання на ім і вяртання на селенацэнтрычную арбіту). Маса «А» да 47 т. Асн. блок уключае адсек экіпажа (спускальны апарат для пасадкі на ваду і на сушу) і рухальны адсек. Месяцавая кабіна Касмічны карабель «Апалон»: 1 — рухавіковы адсек; 2 — адсек экіпажа; 3 — пасадачная ступень месяцавай кабіны; 4 — узлётная ступень месяцавай кабіны. мае пасадачную (застаецца на Месяцы) і ўзлётную ступені. «А» забяспечаны стыковачным прыстасаваннем для пераходу касманаўтаў з адсека экіпажа ў месяцавую кабіну. Запуск і вывядзенне «А» на арбіту ШСЗ ажыццяўляліся ракетаміносьбітамі тыпу «Сатурн». Мадыфікацыі «А.» выкарыстоўваліся для дастаўкі экіпажаў на арбітальную станцыю «Скайлэб» і стыкоўкі з караблём «Саюз19» па праграме ЭПАС. АПАЛОНІЙ (Apollonios) з А ф і н , старажытнагрэчаскі скульптар 1 ст. да н.э. Паслядоўнік Лісіпа. Прадстаўнік натуралістычнага кірунку ў элінскім мастацтве. Аўтар скульптур «Бельведэрскі торс» і «Кулачны баец». АПАЛОШКІ, лічынкі бясхвостых земнаводных. Развіваюцца з яйца. Жывуць у вадзе. У адрозненне ад дарослых асобін маюць прыкметы, уласцівыя рыбам (2—3 пары шчэлепаў, двухкамернае сэрца, доўгі хвост для перамяшчэння, органы прымацавання і бакавую лінію). Корм пераважна раслінны. Пасля 3—4 месяцаў развіцця гэтыя прыкметы знікаюць пры метамарфозе: сэрца робіцца трохкамерным, дыханне лёгачным, хвост знікае, вырастаюць заднія ногі і на сушу выходзіць маладое земнаводнае (напр., жабяня). Пажыва для рыб, птушак. «АПАЛОН» — «САЮЗ», эксперыментальны касм. палёт «Апалон» — «Саюз», гл. ЭПАС. АПАЛОНЫ (Parnassius), род дзённых матылёў сям. паруснікаў, або кавалераў, атр. лускакрылых. Сустракаюцца пераважна ў горных раёнах Еўразіі, лакальна на раўнінах. На Беларусі трапляюцца А. чорны (Р. mnemosyne) і A. (Р. ароЛо) — рэдкія віды, занесеныя ў Чырв. кнігу.