Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
Міжнародныя апазнавальныя знакі на аўтамабілях
Аргенціна RA ЗША
Аўстрыя A Ізраіль
Балгарыя BG Індыя
Беларусь BY Іспанія
Бельпя В Італія
Бразілія BR Канада
Венгрыя Н Кітай
Вялікабрытанія GB Латвія
Германія D Нарвегія
Данія DK Партугалія
Егіпет ЕТ Польшча
макр. партыя Беларусі, Бел. сац.дэмакр. ірамада і інш. Прадстаўнікі А. прымаюць удзел у заканатворчым працэсе, прапануюць шляхі ўмацавання суверэнітэту, незалежнасці дзяржавы, паглыблення рыначных адносін, духоўнага адраджэння і кансалідацыі нацыі і інш. ВЛ.Семянкоу. АІІАЗІЦЫЯ ў мовазнаўстве, фармальнае адрозненне моўных адзінак. якому адпавядае адрозненне ў семантыцы. Так, бел. словы «лес» і «лёс» адрозніваюцца гукамі [э] і [о], што сігналізуе пра розніцу ў значэнні. У граматыцы семантычнае адрозненне рэалізуецца ў супрацьпастаўленні формаў (напр.: ’цяперашні час’ і ’прошлы час’ — «будуе» і «будаваў»); наяўнасць А. — абавязковая ўмова існавання граматычнага значэння. У лексіцы А. семантычных кампанентаў рэалізуецца ў лексемах (напр.: «прыйсці» — ’пачаць знаходзіцца’ і «пайсці» — ’перастаць знаходзіцца’ ў пэўным месцы). Упершыню паняцце А. распрацавана М.С.Трубяцкім. А.А.Кожынава.
АІІАЗНАВАЛЬНЫЯ ЗНАКІ, адзнакі на транспартных сродках, ваен. тэхніцы і ўзбраенні. Вызначаюць іх дзярж. прыналежнасць, прызначэнне, дачыненне да аб’яднанняў, відаў і родаў войскаў і інш. Складаюцца з сімвалаў, літар, лічбаў, спец. знакаў і іх камбінацый.
Аз. лягальных апаратаў (ЛА) вызначаюцца Міжнар. aprцыяй грамадз. авіяцыі (ІКАО). Звычайна складаюцца з пач. літар назвы дзяржавы і лічбавага знака, які прысвойваецца ЛА пры занясенні ў рэестр грамадз. паветр. суднаў дзяржавы. Наносяцца на крылы, бакавыя паверхні фюзеляжа, кіль. Ваен. самалёты і верталёты маюць Аз. ў выглядзе геам. фігур (крутоў, квадратаў, палос, зорак, крыжоў і інш.). Напр.. А.з. ЛА Германіі — чорны крыж і выява дзярж. сцяга; Японіі — чырвоны круг; ЗША — белая пяціканцовая зорка. Аз. караблёў і суднаў (у т.л. ваен.) — выява дзярж. сцяга і бартавы нумар (вялікія караблі маюць таксама ўласную назву). Аз. ўзбраення і ваеннай тэхнікі, іх прыналежнасці да віду ўзбр. сіл, роду войскаў (службы) маюць большасць дзяржаў. Аз. прыналежнасці да аб’яднання, злучэння і інш. ўключаюць іх эмблемы і групу лічбаў, іншыя А.з. — спец. каляровыя знакі ў выглядзе палос, рысункаў, геам. фігур і г.д. На грамадз. трансп. сродках наносяцца міжнар. Аз. (гл. табл.).
Ва Узбр. Сілах Рэспублікі Беларусь А.з. — круг, падзелены гарызантальнай лініяй. У верхняй палове круга літары
USA Расія ROS
IL Румынія RO
IND Турцыя TR
Е Украіна UA
I Фінляндыя SF
CON Францыя F
TJ Чэхія CZ
LR Швейцарыя СН
N Швецыя S
P Югаславія YU
PL Японія J
АПАКРЫННЫЯ 413
МА, знізу — выява дзярж. сцяга. На аўтамабілі, матацыклы, прычэпы таксама наносяцца: чырвоны крыж — на са
нітарныя машыны; Т — на машыны трансп. групы; ВАІ — на аўтамабілі і матацыклы ваен. аўтаінспекцыі і інш.
3
Апазнавальныя знакі на ваенных самалётах: 1 5 _ Фінляндыі; 6 — Францыі; 7 — ФРГ; 8 —
— Італіі; 4 — Кітая;
— Вялікабрытаніі; 2 — ЗША; Японіі.
4
Апазнавальныя знакі (эмблемы) на трубах гандлёвых суднаў: 1 Вялікабрытаніі (кампанія «Рабінзон энд Сан»); 2 Галандыі («Конінклійке»); 3 ЗША («Мобіл Ойл»); 4 Італй («Адрыятыка Сасьетэ»); 5 — Канады («Уэстэрн Канада Стымшып’>); 6 — Турцыі («Дэнезчылык Банкасы*); 7 — ФРГ («Ханза»); 8 Японіі («Таё Каюн Сангуо»).
Апазнавальныя знакі авіяэскадрылляў. Тактычных знішчальных: 1 2 ЗША; знішчальных: 34 Вялікабрытаніі; 58 Францыі («Эльзас»,
Вялікабрытаніі; 9 — 12 — «Іль дэ Франс», «Нарман
дыя —Нёман», «Ларэн»).
АПАКАЛШСІС (грэч. apokalypsis літар. адкрыццё), 1) адна з кніг Новага Запавета (Адкрыццё святога Іаана Багаслова). Напісана ў 68 — пач. 69 н.э. Іаанам Багасловам. У ёй у форме бачанняў, пасланых Богам, апісаны будучы лёс свету і чалавецгва. Гал. ідэя А. — чаканне страшнага Божага суда, калі на грэшнае чалавецтва абрынуцца сусв. катастрофы. Рэлігійна арыентаваныя тлумачальнікі разглядаюць А. як прарочую кнігу пра апошнія часы свету і здарэнні, што павінны адбыцца напярэдадні 2га прышэсця Хрыста на зямлю. Праз увесь яго тэкст праходзіць сакральная лічба 7 (7 цэркваў, 7 зорак у руцэ Брга, 7 анёлаў, што выліваюць на грэшнікаў 7 чашаў Божага гневу, і г.д.). Сямікратнае памнажэнне бедстваў і катастрофаў прызначана выклікаць у чытача свяшчэнны жах перад непазбежным сканчэннем свету. Пасля Чарнобыльскай катастрофы шматлікія тлумачальнікі апакаліптычных прароцтваў, у т.л. на Беларусі, пачалі звязваць трубныя гукі трэцяга анёла, што апавяшчае аб падзенні на зямлю вялікай зоркі пад назвай «палын» (паўкраінску «чарнобыль»), з біблейскім прадказаннем гэтай самай згубнай у гісторыі чалавецтва катастрофы — нац. трагедыі бел. народа. Акрамя інтэрпрэтацыі А. як страшнага суда і канца свету яго яшчэ тлумачаць як абяцанне тысячагадовага шчасця пасля такога суда. 2) У шырокім сэнсе А. — буйнамаштабнае бедства, пагроза пагібелі чалавецгва, культуры, навакольнага асяроддзя. А. часта асацыіруецца з крызісам або канцом цывілізацыі, эканам. катастрофамі, ядз. вайной.
Літ.: Бабосов Е.М. Катастрофы: соцнол. аналнз. Мн., 1995. Я.М.Бабосаў.
АПАКРЫННЫЯ ЗАЛОЗЫ (ад грэч. apokruio аддзяляю), залозы, у якіх пры ўтварэнні і выдзяленні сакрэту адрываюцца верхавінкавыя часткі залозістых клетак. Утвараюцца з эпітэліяльных зачаткаў, з якіх узнікаюць тлушчавыя залозы і валасы. У большасці млекакормячых размешчаны ў абваласелай скуры і некаторых інш. месцах. У чалавека і вышэйшых лакалізаваны ў падпахавых упадзінах, вонкавым слыхавым канале, каля грудных саскоў, лабка, ануса, палавых органаў; разам з узбуйненымі тлушчавымі залозамі ўтвараюць пахучыя залозы. Спецыялізаваныя д з — малочныя залозы. Канчатковае развіццё і пачатак сакраторнай дзейнасці А.з. у чалавека супадаюць з палавым выспяваннем. Існуе цесная сувязь паміж А.з. і перыядамі палавога развіцця (менструацыя, цяжарнасць, клімактэрый); фізіялагічная дзейнасць згасае ў старэчы перыяд. Сакрэт А.з. мае рэчывы, што абумоўліваюць пах, спецыфічны роду, віду, індывідууму. У жывёл з’яўляецца сродкам абароны, пошуку, пазначэння тэрыторыі, прываблівання
414 «АГІАКРЫСІС»
асобін процілеглага полу, а таксама ідэнтыфікацыі асобін. А.С.Леанцюк.
«АПАКРЫСІС», Апокрысіс, «Апокрнснс, албо о т п о ведь на кннжкы о сьборе Б е р е с т е й с к о м ...», помнік стараж, бел. пісьменства; твор царкоўнапалемічнай літаратуры. Апубл. ў 1597 у Вільні на польск. мове, перавыд. у 1598 у Астрозе ў перакладзе на старабел. мову. Аўтар (мяркуюць — валынскі пратэстант Марцін Бранеўскі) па даручэнні кн. Канстанціна Астрожскага выступіў у абарону нац.рэліг. незалежнасці праваслаўных Украіны і Беларусі пасля Брэсцкай уніі 1596 і ў адказ на кнігі яе апалагетаў П.Скаргі і І.Пацея, схаваўшыся пад псеўданімам Хрыстафор Філалет. Аўтар паказаў, што царк. саюз уніяцкіх і каталіцкіх епіскапаў абумоўлены не праблемамі багаслоўскай ісціны і маралі, а шкненнем да гарантаваных матэрыяльных выгод, высокіх дзярж. пасад, рэліг. прывілеяў і паліт. правоў. У «А.» выкарыстаны шырокі арсенал літ. і фалькл. мастацкіх сродкаў: анекдатычныя гісторыі, байкі, сатыр. бытавыя замалёўкі, трапныя прыказкі і прымаўкі, каларьггныя эпітэты і параўнанні. «А.» — яркая старонка антыуніяцкай публіцыстыкі. Ён адыграў значную ролю ў кансалідацыі ўкр. і бел. народаў у іх барацьбе за нац,культ. самабытнасць. Раскрыўшы вострую супярэчнасць паміж феад. вярхамі двух асн. веравызнанняў Рэчы Паспалітай, аўтар змагаўся за традыцыі і веру народа з пазіцый мясц. знаці, якая баялася, каб палітыка уніяцкака
Апал.
талшкага духавенства не прывяла дзяржаву да ўнутр. сац. і нац.вызв. вайны. Таму ён заклікаў знаць да салідарнасці і сумесных дзеянняў.
Літ.. Яременко П.К. Украінськлй пнсьменннкполемнст Хрнстофор Філалет і його «Апокрнснс». Львів, 1964. А.Ф.Коршунаў. АПАЛ (лац. opalus), мінерал падкласа гідраксідаў, SiChnHiO. Mae 1—34% вады, 65—92% S1O2. Нрымесі аксідаў Al, Fe, Mn, Mg і інш. Разнавіднасці: каштоўны А., паўапал, гейзерыт, гідрафан і інш. Аморфны. Утварае нацечныя агрэгаты — ааліты, скарынкі, ныркападобныя масы. Бясколерны, белы, жоўты, буры, чырвоны, зялёны. Для паўпразрыстых рознасцяў харакгэрна апалесцэнцыя. Бляск шкляны, радзей перламутравы, васковы. Цв. 5—6,5: вельмі крохкі. Шчылыі. 1,9—2,3 г/см3. Асадкавы, гідратэрмальны. На Беларусі трапляецца ў выглядзе цэменту, шкарлупін дыятамей, у мелавых адкладах (сцяжэнні) і інш. Каляровыя (з ірызацыяй)
А. — вырабныя камяні. Высакародны А. (вогненны) — капгтоўны камень. 3 А. складаюцца дыятаміт, трэпел і anoKa — сыравіна для цэменту, напаўняльнікі і інш.
АПАЛАГЕТЫКА (ад грэч. apologetikos абараняльны), 1) раздзел хрысц. багаслоўя, які пры дапамозе аргументаў, звернутых да розуму і свядомасці чалавека, адстойвае веравучэнне; у вузкім сэнсе — гал. багаслоўе, грунтоўная тэалогія. Асновы А. закладзены ў 2—3 ст. Юсцінам, Тацыянам, Арыгенам, Тэртуліянам і інш. для абароны хрысціянства ад іудзейства, «язычніцтва» (пад ім разумелася ант. філасофія), дзярж. улад, ерасяў. Пашырана гал. чынам у праваслаўі і каталіцызме. Змест А. — інтэрпрэтацыя сутнасці рэлігіі, абвяржэнне накіраваных супраць яе абвінавачванняў, абірунтаванне перавагі той ці інш. канфесіі. Апелюючы да розуму, А. ўсё ж лічыць, што нават лагічна абгрунтаваная сістэма догматаў павінна прымацца на веру, бо апошняя ў тэалогіі вышэйшая за розум. 2) У пераносным сэнсе А. — прадузятая абарона, тэндэнцыйнае ўсхваленне чагонебудзь, кагонебудзь. А.А.Цітавец. АГІАЛАДОР (Apollodoros) з Д а м а с к a , старажытнарымскі архітэктар і інжынер пач. 2 ст. Пабудаваў грандыёзны ансамбль форума Траяна ў Рыме (111—114), будынкі бібліятэк і знакамітую калону Траяна, абвітую стужкай рэльефаў на тэму паходу Траяна ў Дакію. А. прыпісваюць аркі Траяна ў гарадах Анкона (пасля 115) і Беневента. Сярод работ, якія не захаваліся, — мост цераз Дунай каля г. Дробета (цяпер у Румыніі), адэон, цырк і тэрмы Траяна ў Рыме.
АПАЛАЧСКАЕ ПЛАТО, заходняе перадгорнае плато ў сістэме Паўд. Апалачаў, у ЗША (на Пд наз. плато Камберленд). Даўж. каля 1500 км. Выш. ад 500 м на 3 да 1500 м на ПнУ, дзе А.п. набывае харакіар гор (Алеганы). Складзена пераважна з вапнякоў. Глыбока расчлянёнае рэкамі сістэмы Аіайо. Пашыраны карставыя формы рэльефу (славугая Мамантава пячора). Буйныя радовішчы каменнага вугалю. Шыракалістыя лясы.
КНІГІ ОНЛАЙН
