Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
АНЭЛІНА. вёска ў Беларусі, у Серкавіцкім с/с Талачынскага рна Віцебскай вобл. Цэнтр каап. прадпрыемства «Радзіма». За 18 км на ПнУ ад г. Талачын, 122 км ад Віцебска, 23 км ад чыг. ст. Талачын. 270 ж., 114 двароў (1995). Базавая школа, клуб, бка, аддз. сувязі.
АОМАРЫ, горад у Японіі, на Пн вва Хонсю. Адм. ц. прэфектуры Аомары. 288 тыс. ж. (1990). Порт у аднайм. бухце (праліў Цугару). Падводным тунэлем і чыг. паромам злучаны з ввам Хакайда. Лесапрамысл. і гандл. цэнтр. Дрэваапр., цэлюлознапапяровая, рыбаперапр. прамсць. Рамёствы (лакавыя і бамбукавыя вырабы).
АОРТА (грэч. aorte), у чалавека галоўная артэрыя вялікага круга кровазвароту, што выносіць кроў з левага жалудачка сэрца. Каля выхаду з яго А. наз. ўзыходнай (даўж. яе каля 6 см), потым утварае дугу А., пераходзіць у сыходную А., праходзіць уздоўж пазваночніка праз грудную і брушную поласці. У млекакормячых жывёл і чалавека існуе левая дуга А., у птушак — правая. У рыб ад брушной А. адыходзяць шчэлепныя артэрыі. Яны падзяляюцца на капіляры, з якіх кроў цячэ ў 2 прадаўгаватыя ствалы — карані спінной А.; абедзве зліваюцца ў няпарную спінную А.
АОРЫСТ (грэч. aoristos), простая дзеяслоўная форма, уласцівая многім стараж. і некаторым сучасным індаеўрап. мовам. Абазначае адзінкавае мінулае дзеянне (стан) без паказу яго працягласці. У старабел. літ. мове А. ужываўся рэдка. Утвараўся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксаў х, с, ш(«быхть, бы, бы, быхомь, бысте, быша» — «я, ты, ён быў; мы, вы, яны былі»), У сучаснай бел. мове не захаваўся,
АПАДКІ 411
але форма 2й і 3й асобы адз. л. А. дзеяслова «бытн» ператварылася ў нязменную часціцу «бы» («6») і служыць сродкам перадачы мадальнасці («меў бы», «калі 6»),
A1IA.. (ад грэч. аро з, ад, без), першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае адмаўленне, страту, адсутнасць чагон., паходжанне з чагон., выдаленне, напр., апагамія, апаміксіс.
АГІА (Аро), дзеючы вулкан на вве Мінданао, у Азіі. Выш. 2954 м (самы высокі на Філіпінах). Складзены з андэзітаў, знаходзіцца ў сальфатарнай стадыі (гл. Самфатары'). Укрыты трапічнымі, мяшанымі лясамі, хмызнякамі; каньёны, вадаспады, тэрмальныя крыніцы. Нац. парк МаўнтАпа (пл. 72,9 тыс. га, засн. ў 1936).
АПАЫЯСФЁРА (ад апа... + біясфера), слаі атмасферы (вышэй за 60—80 км), у якія ніколі, нават выпадкова, натуральным шляхам не падымаюцца жывыя арганізмы і куды біягенныя рэчывы заносяцца толькі ў вельмі невял. колькасці. Структурная частка мегабіясферы. АПАВЯДАЛЬНЫ СКАЗ, камунікатыўнасінтаксічная адзінка мовы, у якой рэчаіснасць адлюстроўваецца ў выглядзе паведамлення. Асн. прызначэнне А.с. — несці інфармацыю (гэтым ён проціпастаўляецца пытальнаму сказу і пабуджальнаму сказу). А.с. ўласціва складаная сістэма сродкаў перадачы паведамляльнага значэння: інтанацыя, фразавы (лагічны) націск, парадак слоў, марфм. катэгорыі (асабліва катэгорыі часу і абвеснага ладу дзеяслова), службовыя словы і інш. Струкгурньія схемы А.с. разнастайныя: ад аднаслоўных сказаў да канструкцый самай складанай пабудовы. А.Я.Міхневіч.
АІІАВЯДАННЕ, невялікі празаічны (часам вершаваны) твор; жанр эпічнай лры (гл. Эпас). Звычайна ў яго аснове адна жыццёвая сітуацыя, падзея, эпізод, творам гэтага жанру харакгэрны адна сюжэтная лінія, невял. колькасць дзейных асоб. Генетычна А. звязана з жанрамі вуснай паэт. творчасці: казкай, анекдотам, паданнем і інш. Паводле характару адлюстравання рэчаіснасці і выяўлення асобы аўгара вылучаюць А. бьггавое, сатыр., псіхал., лірычнае і г.д.
Шырока вядомы А: Дж.Бакачыо ў італьянскай лры, М.Сервантэса ў іспанскай. Гі дэ Мапасана, П.Мерымэ, Стэндаля ў франдузскай, О.Генры, У.Фолкнера, Э.Хемінгуэя ў амерыканскай, С.Моэма ў англійскай, Р.Акутагавы ў японскай. АПушкіна, М.Гогаля, І.Тургенева, Л.Талстога, АЧэхава, М.Горкага, І.Бабеля, М.Зошчанкі, М.Прышвіна, Ю.Напбіна, В.Шукшына ў рускай. Першыя ўзоры бел. А стварылі АПлуг («Кручаная баба», нап. 1849), Ф.Багушэвіч («Тралялёначка», апубл. 1892). Напачатку А мела рысы жанравай замалёўкі, быг. жарту, анекдота (Ядаігін Ш.). Паступова яно пазбаўлялася бытавізму, набывала моцнае сац. гучанне («Прысяга над крывавымі разорамі» Цеткі). Я.Колас стварыў першыя ў бел. лры алегарычнафілас. A («Казкі жыцця»). У жанры А паспяхова працавалі Ц.Гартны, М.Зарэцкі, К.Чорны, З.Бядуля, П.Галавач, Э.Самуйлёнак. Сучаснае A
звязана з імёнамі М.Лынькова. Я.Брыля, В.Быкава, І.Мележа. Я.Скрыгана. У.Караткевіча, АКулакоўскага, І.Шамякіна, А.Чарнышэвіча, М.Стральцова, І.Пташнікава, В.Адамчыка, Б.Сачанкі, І.Чыгрынава і iuiu.
Літ:. Беларуская савецкая проза: Апавяданне і нарыс. Мн., 1971. С.А.Андраюк.
АПАГАМІЯ (ад апа... + ...гамія), апаг а м е т ы я , адна з формаў бясполага размнажэння (апаміксісу) у вышэйшых раслін. Пры А. зародак утвараецца з клетак зарастка (у папарацяў) або зародкавага мяшка (у кветкавых раслін). Трапляецца рэдка (напр., у трыпутніка ланцэталістага).
АПАГЁЙ (ад апа... + грэч. ge Зямля), 1) пункт арбіты Месяца ці штучнага спадарожніка Зямлі, найб. адцалены ад цэнтра Зямлі; процілеглы перыгею). У астраноміі тэрмін «А.» адносіцца толькі да целаў, што рухаюцца па замкнёных арбітах вакол Зямлі. 2) У пераносным сэнсе А. — найвышэйшая ступень, найб. ўздым, росквіт дзейнасці, творчасці, славы.
АПАДКАМЁР, прылада для вымярэння колькасці і інтэнсіўнасці ападкаў. Уяўляе сабой дажджамернае вядро прыёмнай плошчай 200 см2 з ахоўнай планкавай агароджай. Устанаўліваецца на выш. 2 м над зямлёй. Назіранні вядуцца 2 разы ў суткі і пасля ападкаў. Выкарыстоўваюцца таксама сумарны А. — цыліндр, у якім вада пакрываецца плёнкай тэхн. масла, каб пазбегнуць выпарэння, і А. з тэрмастатамі (цвёрдыя ападкі пераводзіць у вадкія).
АІІАДКІ АТМАСФЁРНЫЯ. Выпадаюць з воблакаў (дождж, імжа, снег, крупы снежныя і ледзяныя, снежныя зерні, ледзяны дождж і град) або асядаюць на зямной паверхні ў выніку кандэнсацыі вадзяной пары ці замярзання пераахалоджаных кропляў вады (раса, шэрань, галалёд, іней). Адрозніваюць паводле характару выпадзення. Абложныя выпадаюць са слаістадажджавых і высокаслаістых воблакаў, звычайна звязаны з цёплым фронтам, працяглыя. ахопліваюць вял. плошчу. Ліўневыя выпадаюць з кучавадажджавых воблакаў, прымеркаваны да халоднага фронту, непрацяглыя, з раптоўным пачаткам і канцом, зменлівай інтэнсіўнасці. Імжыстыя выпадаюць са слаістых і маламагутных слаістадажджавых воблакаў.
Аа. — адно са звёнаў крутавароту вады ў атмасферы. Колькасць ападкаў вымяраецца вышынёй слоя вады ў міліметрах, які ўтварыўся на гарыз. паверхні пры адсугнасці выпарэння і інш. страт. Гадавая сума Аа. на Зямлі ў сярэднім 1130 мм (больш за 500 тыс. ш вады). Размеркаванне ападкаў на Зямлі вельмі нераўнамернае, яно залежыць ад агульнай цыркуляцыі атмасферы і асаблівасцяў подсцільнай паверхні. Асаблівы ўплыў на размеркаванне Аа. мае рэльеф. Пэўная за
Ападкамер Траццякова.
412 АПАЗІЦЫЯ
нальнасць размеркавання парушаецца мясц. фактарамі. Найбольш вільготная на Зямлі экватарыяльная зона, дзе вьпіадае ад 3000 мм на Амазонскай нізіне ў Паўд. Амерыцы да 9655 мм на наветраных схілах масіву Камерун у Афрыцы. У тропіках выпадае ў сярэднім 1000—2000 мм за год (на суіпы больш, чым у моры). Максімальная колькасць Аа. назіраецца ў зоне трапічных мусонаў на плато Шылонг у Індыі, дзе на выш. 1300 м у Чэрапунджы выпадае 10 902 мм А.а. за год. Прыкладна столькі ж (у асобныя гады) на наветраных схілах гор у зоне пасатаў на Гавайскіх авах. Мінімум Аа. у пустынях, дзе выпадае 50— 250 мм і менш (у некаторых пунктах на сярэднім Ніле і ў пустыні Атакама ў Чылі Аа. не бывае па некалькі гадоў).
На тэр. Беларусі А.а. прыносяць цыклоны з Атлантычнага ак. і Міжземнага м., частка іх фарміруецца як мясцовыя ў вьшіку канвекцыі. За год вьшадае ад 540 мм і менш (на Палессі) да 769 мм (на Навагрудскім узвышшы). Максі
менш за 600
600
650
700
750
больш за 750
Максімальная і
f ^Верхнядзвінск^
815 (І945г.)
456 (І959г.)
МІНСК
' 998 (І903г.)
390 (І953г.)
^ГрЬднаЧ6Оо
Гадавая колькасць ападнаў у мм (за перыяд назіранняў 18911990 гг.)
. 898 (І990г.)
Ч 407 (І959г
1115 (І906г) мінімальная кольнасць
355 (І963г.) ападкаў за год
Шаркоўшчына
НІ5 (І%6г.)
■7/730 (І980г).
^99ДІ963г.)Д
>Брэст ?У868 (І897г/) Ц 379 (І97Ц_
850 (І9І2г )
310 (І96ІГ
521 (І96ІГ.))
Ьаранавічьг>
мальная колькасць 1115 мм назіралася ў 1906 (Васілевічы), мінімальная 299 мм — у 1963 (Брагін). У сярэднім за год бывае ад 145 дзён з ападкамі (на ПдУ) да 195 дзён (на 3 і ўзвышшах Беларускай грады). Працягласць А.а. за год у сярэднім складае ад 1000—1200 гадзін (на Пд і 3) да 1300—1500 гадз (на ПнУ рэспублікі). Максімальная працягласць за год 2034 гадз адзначана ў 1980 у Мінску.
Літ.\ Швер Ц.А Закономерноста распределення колнчества осадков на контанентах. Л., 1984; Атмосфера: Справ. Л., 1991; Клнматнческне характернстнкм земного шара. Л., 1977; Клнмат Мннска. Мн., 1976.
В.Р.Жумар.
АПАЗІЦЫЯ (ад лац. oppositio проціпастаўленне, пярэчанне), 1) супраціўленне, нязгода, процідзеянне, проціпастаўленне адных поглядаў, палітыкі інш.
поглядам, палітыцы. 2) Агульная назва партый, аргцый, грамадскіх рухаў і аб’яднанняў, дзейнасць і погляды якіх проціпастаўлены поглядам большасці або пануючай думцы. Існуе ў парламентах, партыях. Парламенцкая А. складаецца з партый і паліт. груп, якія не маюць большасці месцаў у парламенце і не ўдзельнічаюць у фарміраванні ўрада. Па шэрагу пытанняў выступае супраць палітыкі ўрада, з крытыкай яго дзеянняў. Можа фарміраваць ценявы кабінет міністраў на выпадак прыходу да ўлады. Унутрыпартыйная А. — парт. групоўкі, якія па некаторых прынцыповых пытаннях палітыкі партыі выступаюць са сваім пунктам гледжання і праграмай дзеяння, супрацьстаяць прынятаму большасцю курсу партыі, яе кіраўніцтву. Можа разглядацца як аснова для ўтварэння новай партыі. А. — неабходная ўмова мірнага, здаровага развіцця грамадства. У бел. парламенце ўпершыню пра ства
АТМАСФЕРНЫЯ
АПАДКІ
Ў БЕЛАРУСІ
931 (І9$3г^
398 (І900г)
351 (І953г.)
1001 (І9І2г.)
427 (І959г.)/^
928 (І933г\ ^365 (І946г.
Ксісцюкоіічы
Гомель'езз (Й58г, 2.374 (Н59г.)
рэнне А. абвешчана ў 1990 на 1й сесіі Вярх. Савета Беларусі, дзе ў А. да палітыкі ўрада выступілі Бел. нар. фронт «Адраджэньне», Аб’яднаная дэ
КНІГІ ОНЛАЙН
