КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
«антэй» 405 н.э. (падзенне Зах. Рым. імперыі). Тэрмін «А.» сфарміраваўся ў эпоху Адраджэння, калі разам з абуджэннем цікавасці да грэкарымскай культуры ўзніклі паняцці антычнае мастацтва, ант. лра, антычная філасофія, ант. гісторыя і інш. У ант. грамадстве нарадзіліся агульначалавечыя каштоўнасці, якія пазней вызначаны як гуманізм, дэмакратыя, патрыятызм. Тыповай формай ант. дэмакратыі сталі дзяржаваполгс у грэкаў і цывітас (гарадская абшчына) у рымлян (адсюль паходжаннё слоў «цывільны», «цывілізацыя»), У А. расквітнелі розныя філас. сістэмы, развіваліся этыка, эстэтыка, гісторыя, тэатр, архітэктура і скульптура, асновай заканадаўства многіх краін стала антычнае права. Гуманіст. ідэі ант. культуры паўплывалі на развіццё культуры ўсіх еўрап. народаў, асаблівае месца ў навуцы заняла лац. мова. Больш падрабязныя і канкрэтныя звесткі пра А. гл. ў арт. Грэцыя Старажытная, Рым Старажьгтны, Рабаўладальніцкі лад, Элінізм і інш. Літ:. Антнчная цнвнлнзацня. М., 1973; Штаерман Е.М. Роль антнчного наследня в европейской культуре // Мсторня Европы. М., 1988. Т. 1. К.А.Равяка. АНТЬІЧНАЯ ФІЛАСОФІЯ, сукупнасць філасофскіх вучэнняў старажытнагрэчаскага і старажытнарымскага грамадстваў у 7 ст. да н.э. — 6 ст. н.э. У сваім развіцці прайшла 4 перыяды: узнікненне і фарміраванне (канец 7—6 ст. да н.э.), росквіт (5—4 ст. да н.э.), пачатак заняпаду (3—1 ст. да н.э.), заняпад (1— 5 ст. н.э.). Узнікла ў іанійскіх калоніях Стараж. Грэцыі ў выглядзе натурфіласофіі і адлюстроўвала светапогляд прамысловагандлёвага класа. Адной з першых філас. школ была мілецкая (Фалес, Анаксімандр, Анаксімен), для якой характэрны стыхійны матэрыялізм, наіўная дыялепыка, наяўнасць элементаў міфалогіі, антрапамарфізму і пантэізму. Са стараж.грэч. філосафам Гераклітам звязваюць першыя спробы выявіць адзіную аб’екгыўналагічную заканамернасць (дыялектыку) у любым працэсе. У перыяд яе росквіту сфарміраваліся Акадэмія Платона, Лікей Арыстоцеля. Філасофія стала навукова арыеніаванай дысцыплінай са строга акрэсленымі прадметамі, логікагнасеалагічнымі прынцыпамі, катэгарыяльным апаратам, мэтамі і задачамі. Усебакова распрацаваны найважнейшыя часткі філасофіі — анталогія, гнасеалогія, вучэнне пра грамадства і дзяржаву, логіка, этыка, эстэтыка, псіхалогія, a таксама касмалогія, матэматыка і інш. прыродазнаўчыя дысцыпліны. У філасофіі аформіліся 2 асн. кірункі — матэрыялістычная лінія Дэмакрыта і ідэалістычная лінія Платона, дыялектычны (Геракліт) і метафізічны (элеяты) падыходы ў трактоўцы быцця. Страта грэч. іарадамі самастойнасці негатыўна паўплывала на культуру і філасофію. У 3—1 ст. да н.э. ў філасофіі прасочваюцца 3 гал. плыні — скептыцызм, эпікурэізм і апаіцызм. 3 агульнатэарэт. пы танняў (праблем быцця, гнасеалогіі, дзярж. ладу) акцэнт у іх перамясціўся ў бок пошукаў канкрэтных прынцыпаў асабістых паводзін, якія дазволілі б дасягнуць шчасця асобнаму чалавеку. Сац.эканам. і пдліт. супярэчнасці Рымскай імперыі на пач. н.э. садзейнічалі пашырэнню рэліг. вучэнняў, пад уплыў якіх трапіла і філасофія. Рэліг. скіраванасцю характарызаваліся школы неапіфагарэізму і неаплатанізму, хоць у цэлым яны не прытрымліваліся афіц. ідэалогіі хрысціянства. У пач. 6 ст. н.э. дэкрэтам імператара Юсцініяна філас. школа платанізму ў Афінах закрыта. А.ф. — адзін з важнейшых этапаў развіцця філасофіі і філас. культуры. Яе заслуга ва ўсеабдымным і сістэматычньш абгрунтаванні філасофіі як навук. тэорыі, развіцці сістэмы паняццяў, у распрацоўцы ці пастаноўцы ўсіх асн. філас. праблем. Літ:. Антологня ммровой фнлософнн. Т. 1, ч. 1. М., 1969; Асмус В.Ф. Антнчная фм Да арт. Антычнасць. Сход багоў. Размалёўка старажытнагрэчаскага келіха. Каля 510 да н.э. лософня. 2 нзд. М., 1976; Вернан Ж.П. Пронсхожденме древнегреческой мыслн: Пер. с фр. М., 1988. Т.І.Адула. АНТЫЧНЫ ТЭАТР, паняцце, якое аб’ядноўвае тэатр Грэцыі Старажытнай і краін Б. Усходу, што развіваўся пад яго ўплывам, і тэатр Рыма Старажытнага. У перыяд развіцця А.т. (6 ст. да н.э. — 4—5 ст. н.э.) у Еўропе ўпершыню створана сапраўднае тэатр. мастаіггва, узніклі першыя ўзоры пастаянных тэатр. збудаванняў (тэатр у Эпідаўры), тэатр. машын і дэкарацыйнага афармлення спектакляў. Вопыт і традыцыі А.т. маюць моцны ўплыў на тэорыю і практыку еўрап. тра новага часу. Да арт. Антычны тэатр. Старажытна* грэчаскі таатр у Эпідаўры. Арх. Паліклет Малодшы. 350 — 330 да на. АНТЫЧНЫЯ ЛІТАРАТЎРЫ, гл. раздзел Літаратура ў арт. Грэцыя Старажытная, Рым Старажытны. АНТЭЙ, у грэчаскай міфалогіі волат, уладар Лівіі, сын Пасейдона і Геі. Быў непераможны, пакуль дакранаўся да зямлі, якая давала яму новыя сілы. Загінуў у паядынку з Гераклам. які адарваў А. ад зямлі і задушыў. Гэты сюжэт адлюстраваны на франтоне храма Геракла ў Фівах, у шматлікіх жывапісных творах Л.Кранаха Старэйшага, I Бальдунга (Грына), Я.Тынтарэта, Дж.Цьепала і інш. «АНТЭЙ», А н 2 2 , транспартны (грузавы) самалёт. Створаны ў 1964 у КБ сав. авіяканструктара А.К.Антонава. Mae 4 турбавінтавыя рухавікі магутнасцю 11 МВт кожны. Узлётная маса 250 Геракл і Антэй. Скульптурная група АПалаёла. Каля 1475. т, скорасць 740 км/гадз, далёкасць палётаў 5—11 тыс. км. Перавозіць груз да 406 АНТЭЙ 80 т на адлегласць 5 тыс. км. На «А.» ўстаноўлена 15 сусв. рэкордаў. АНТЭЙ, позназімовы сорт яблыні селекцыі Бел. НДІ пладаводства. Раянаваны ў Беларусі. Дрэва сярэднярослае, пладаносіць на 6— 7ы год пасля пасадкі. Крона круглаватаконусападобная, рэдкая. Лісце яйцападобпае, маршчьшістае, даволі вялікае. Сорт скараплодны, ураджайны. Плады сярэднія і вялікія, круглаватаканічныя, крыху пляскатыя, часам шырокарабрыстыя, захоўваюцца да сярэдзіны красавіка. Скурка светлазялёная з цёмнабардовым адценнем. Мякаць белая з зеленаватым адценнем, сакаўная, кісласалодкая. Сорт сярэднеўстойлівы да паршы, зімаўстойлівы. АНТЭКЛІЗА (ад анты... + грэч. klisis нахіл), вялікае скляпеннепадобнае падняцце паверхні крынгг. фуцдамента ў межах платформаў (пліт); процілегласць сінеклізы. Mae круглаваты або выцягнуты контур, памеры ў папярочніку да некалькіх соцень кіламетраў. Фарміруецца на працягу некалькіх геатэктанічных этапаў як зона павольнага падняцця зямной кары на фоне апускання сумежных структур. Таму на А магугнасць платформавага чахла памяншаецца ад перыферыі да цэптра, месцамі на зямную паверхню выходзяць пароды фундамента. На Рускай пліце УсходнеЕўрапейскай платформы вядомы Беларуская антэкліза (у цэнтр. і паўд,зах. частках тэр. рэспублікі) і Варонежская антэкліза (зах. крыло — на У Беларусі). М.Н.Нагорны. АНТЭМІС. род кветкавых раслін, гл. Пупок. АНТЭНА (ад лац. antenna рэя), прыстасаванне для выпрамянення і прыёму электрамагнітных хваляў адзін з асн. элеменгаў ліній радыёсувязі. Перадавальная А. пераўгварае энергію эл.магн. ваганняў, засяроджаную ў выхадных вагальных ланцугах радыёперадатчыка, у энергію радыёхваляў. Прыёмная А. выконвае адваротнае пераўтварэнне энергіі радыёхваляў у энергію ВЧваганняў і аддзяляе карысны сігнал дд перашкод. У большасці перадавальных А. інтэнсіўнасць выпрамянення залежыць ад напрамку (накіраванасць выпрамянення), што павышае напружанасць эл.магн. хвалі ў бок найб. выпрамянення (раўназначная эфекту, выкліканаму павышэннем выпрамяняльнай маіутнасці); вызначаецца каэфіцыентам накіраванага дзеяння (КНДз). Залежнасць напружанасці эл. поля ад напрамку назірання графічна адаюстроўваецца дыяграмай накіраванасці (ДН). Звычайна ДН мае многапялёсткавы харакгар (вынік інтэрферэнцыі выпрамянеяня ад асобных элемен Самалёт «Антэй* (Ан22). таў А); адрозніваюць гал. пялёстак і бакавыя. Чым большыя памеры А. ў параўнанні з даўжынёй хв;ілі, тым вузейшы гал. пялёстак, большы яго КНДз і большая колькасць бакавых пялёсткаў. Асн. характарыстыкі А. (ДН, КНДз і ўваходнае супраціўленне, што харакгарызуе ўзгадненне А. з лініяй перадачы) аднолькавыя ў рэжымах перадачы і прыёму. Паводле канструкцыі і прынцыпу работы А. бываюць: бягучай хвалі антэна, дыяпазонная антэна, рамачная антэна, хваляводнарупарная антэна, Антэна лінзавая і яе дыяграмы накіраванасці (ДН). люстраная антэна, вібратарная, шчылінная, лінзавая, антэнная рашотка і інш. Вібратарная A — праваднік даўжынёй L = 0,51, дзе 1 — даўж. хвалі; КНДз=1,64, для яго павелічэння звычайна выкарыстоўваюць многавібратарныя А (гл. Тэлевізійная антэнаў выкарыстоўваюць ва ўсіх дыяпазонах радыёхваляў. Ш ч ы л і н н а я A — метал. экран з прамавугольнымі адгулінамі; выкарыстоўваюць у дыяпазоне ЗВЧ. Лінзавая А складаецца з абпрамяняльніка (вібратарная, шчылінная або інш. А) і дыэлектрычнай лінзы, якая факусіруе хвалю ў вузкі прамень; КНДз да 104; выкарыстоўваецца ў радыёлакацыйных і вымяральных устаноўках. Антэнная р а ш о т к a — сістэма слабанакіраваных A, якія ў рэжыме перадачы далучаюцца да агульнага генератара праз сістэму размеркавання магутнасці, у рэжыме прыёму — да агульнага прыёмніка; КНДз прыблізна роўны здабытку КНДз асобнага выпрамяняльніка і іх колькасці. Асаблівасць — магчымасць павароту ДН адносна самой рашоткі (эл. сканіраванне), што дасягаецца зменай рознасці фазаў паміж суседнімі выпрамяняльнікамі з дапамогай спец. фазавярчальнікаў па камандах ЭВМ. А.А.Юрцаў. АНТЭНУЛЫ, першая пара рухомых членістых прыдаткаў галавы ў ракападобных. Зыходна простыя, у некаторых вышэйшых другасна разгалінаваныя на 2—3. Звычайна з’яўляюцца органамі дотыку і хемарэцэпцыі; у некаторых ніжэйшых ракаў ператвораны ў прыстасаванні для плавання (весланогія) або прымацавання да субстрату (вусаногія). АНТЭНЫ, сяжкі, в у с і к і, парныя шматчленістыя прыдаткі галавы членістаногіх (акрамя павукападобных). У насякомых А. розныя па форме (жгуцікападобныя, грабеньчатыя, пласціністыя, булавападобныя) і памерах; у ракападобных А. — другая за антэнуламі пара галаўных прыдаткаў. А. выконваюць функцыі органаў нюху, дотыку, смаку, слыху, успрымання тры, вільготнасці і нават святла (у тлі), зрэдку служаць для захопу здабычы, угрымлівання самкі (у самцоў весланогіх), пухіркоў паветра (у жукоўсерабранак), для руху (у галінаставусых) і інш. АНТЭРЫДЫЙ (ад грэч. antheros квітнеючы), мужчынскі орган палавога размнажэння (мужчынскі гаметафіт) споравых раслін (моха і папарацепадобных, некаторых водарасцяў) і грыбоў (ааміцэтаў і аскаміцэтаў). У вышэйшых раслін — невял. авальнае або шарападобнае цельца з покрывам з аднаго або некалькіх радоў бясплодных клетак. Унутры А. ўтвараюцца сперматагенныя клеткі, з іх потым узнікаюць мужчынскія гаметы — сперматазоіды, або спермацыі. У грыбоў змесціва А. не падзелена на асобныя гаметы.