Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
А.с. шырока бытавалі на Беларусі, a многія з іх у 15—17 ст. перакладаліся на бел. мову, перапрацоўваліся, уваходзілі ў буйныя творы інш. жанраў. Так, у 15—16 ст. з’явіліся бел. апрацоўка апокрыфа «Хаджэнне Багародзіцы па пакутах» — «Аб дванаццаці пакутах», бел. рэдакцыя «Сказання пра Мамаева пабоішча» — «Мамаева пабоішча»; «Аповесць пра разбурэнне Батыем Разані» была ўключана ў Беларускалітоўскі летапіс 1446.
Літ.: Нсторня белорусской дооктябрьской лнтературы. Мн., 1977: Нсторня русской лнтературы X—XVII веков. М., 1980; Старннная русская повесть: Статьн н нсслед. М.; Л., 1941. Л.Л.Кароткая.
АГІОКА, лёгкая, цвёрдая, танкапорыстая крамяністая асадкавая горная парода, складзеная з аморфнага крэменязёму (апалу да 98%) з прымесямі гліністых часцінак, шкілетных ч. арганізмаў (дыятамей, радыялярый і інш.) і пяску. Колер ад шэрагу розных адценняў да амаль чорнага. Трапляецца пераважна сярод мелавых і ніжнепалеагенавых адкладаў. Выкарыстоўваецца ў будаўнішве (для цеплаізаляцыі). Чыстыя гатункі А. — моцныя адсарбенты.
АПОКА ў ліцейнай в ы т в о р ч а с ц і , прыстасаванне ў выглядзе жорсткай рамы (адкрытай скрынкі),
якое запаўняецца фармовачнай сумессю для атрымання ліцейнай формы. А. бы ваюць: прамавугольныя, круглыя і фасонныя; суцэльналітыя і зварныя; ручныя, кранавыя і камбінаваныя (з ручным і кранавым пад’ёмам). Вырабляюцца са сталі, чыгуну, алюмініевых і інш. сплаваў. 3 А. фармовачную сумесь выбіваюць на вібрацыйных машынах.
АПОКАЎ Яўген Уладзіміравіч (1.2.1869, в. Шамраеўка Сквірскага рна Кіеўскай вобл. — 1.9.1938), украінскі гідролаг, гідрагеолаг; адзін з заснавальнікаў гідралогіі. Акад. АН Украіны (1929). Правадз. чл. УАСГНІЛ (1935). Праф. (1917). Скончыў Пецярбургскі тэхнал. інт (1892). У канцы 19 — пач. 20 ст. працаваў на Беларусі ў складзе Заходняй экспедыцыі па асушэнні балотаў Палесся. 3 1913 узначаліў работы па вывучэнні балотаў Палесся, інжынергідратэхнік Мінскай губ. Займаўся гідрагеал. вышуканнямі для водазабеспячэння Мінска. Выказаў меркаванне пра сувязь геал. структур Пд Беларусі з Дняпроўскай упадзінай на Украіне і інш. 3 1926 дырэктар НДІ воднай гаспадаркі Украіны.
Апока ў ліцейнай вытворчасці: a — круглая; б — прамавугольная.
Тв.: Режнм речного стока в бассейне Верхнего Днепра [до г. Кнева] .. Ч. 1—2. Спб., 1904—13; Режнм грунтовых вод в районе Полесья. Спб., 1914; Праблема Вялікага Дняпра і асушэнне Палесся Мн.. 1935.
АЛОКРЫФЫ (ад грэч. apokryphos таемны, запаветны), мастацкія аповесці ў сярэдневяковых лрах, сюжэтна звяза
ныя з Бібліяй. жыціямі святых, легендамі пра рай, пекла, канец свету. Забараняліся царквой як некананічныя. У дахрысц. і раннехрысц. часы А. лічылі кнігамі вял. мудрасці, глыбокі і патаемны сэнс якіх бьгў даступны не кожнаму. 3 пашырэннем ерасяў А. сталі называць творы з ерэтычным ухілам. Царк. цэнзура складала індэксы «фальшывых» кніг, якія падлягалі знішчэнню. У перыяд Кіеўскай Русі на ўсх.слав. землях шырокую вядомасць набылі А. пра стварэнне Богам Адама, пра цара Саламона, «Хаджэнне Багародзіцы па пйкутах» (у бел. апрацоўцы 15—16 ст. — «Аб дванаццаці пакутах»), «Страцімптушка», апакрыфічныя евангеллі Іакава, Фамы, Нікадзіма. У А. адлюстраваліся нар. ўяўленні эпохі феадалізму пра светаўладкаванне, пошукі праўды і дабра. А. паўплывалі на некаторыя жанры бел. фальклору (казкі, духоўныя вершы). Матывы А. выкарыстоўваў М. Багдановіч («Апокрыф», «Страцімлебедзь»), ЛЛ.Кароткая. АПОЛАК. піламатэрыял, атрыманы з бакавой часткі бервяна. Калі пукаты бок А. не прапілаваны ці прапілаваны менш як на 72 даўжыні, А. наз. гарбельным, прапілаваны больш як на 72 — дашчаным. А. ідуць на выраб буд. рыштаванняў, апалубкі, мацавання горных выпрацовак і г.д.
АПОЛЕ (Ороіе), горад на Пд Польшчы. Адм. ц. Апольскага ваяводства. 130 тыс. ж. (1993). Маш.буд., металаапр.. лёгкая (швейная, трыкат., мэблевая), харч., буд. матэрыялаў (шкляная, 2 цэментныя зды), паліграф. прамсць. Порт на р. Одра, вузел чыгунак і аўтадарог. 2 ВНУ, 2 тэатры, музей, заапарк.
Упершыню згадваецца каля 1000 як слав. паселішча. 3 1202 рэзідэнцыя Пястаў. Перад 1254 атрымаў гарадскія правы. 3 1532 А. (ням. Опельн) у складзе Аўстрыі, з 1740 — Прусіі, пасля 1871 — Германіі. 3 1945 зноў у Польшчы. Захаваліся кафедральны сабор 15 ст., францысканскі (засн. ў 1287) і дамініканскі (засн. ў 1295) кляштары, камяніцы 15—18 ст., вежа (1300) б. замка Пястаў і інш.
АПОЛЛІ, узвышаныя слабахвалістыя раўніны (звычайна зандравыя) з урадлівымі цемнаколернымі карбанатнымі і шэрымі ляснымі глебамі на Пд тайгі і ў зонах мяшаных і шыракалістых лясоў Усх.Еўрапейскай раўнімы. Амаль цалкам узараны і густа заселены (напр., Уладзімірскае А. ў Рас. Федэрацыі). На Прыкарпацкай Украіне А. — ландшафты лясістай пагорыстасці.
АПОЛЬСКАЕ ВАЯВОДСТВА (Wojewodztwo Opplskie), на Пд Полынчы. Пл. 8,5 тыс. км , нас. 1023 тыс. чал., гарадскога каля 52% (1987). Адм. ц. — г. Аполе. Найб. гарады: КендзежынКозля, Аполе, Бжэг, Ныса, Крапкавіцы і інш. Размешчана ў Ніжнім Шлёнску, на Апольскай раўніне, Глубчыцкім плато, на Пд заходзяць Судэты (выш. да 889
432 АПОРНАЕ
м), на У — частка Шлёнскага ўзв. (выш. да 400 м). Клімат умераны кантынентальны. Сярэдняя тра студз. 1,5 °C, ліп. 18,6 °C, ападкаў 650 мм за год. Гал. рака — Одра з прьпокамі. Прамсць: горназдабыўная, электратэхн., хім., лёгкая, харчовая. Вырошчваюць ячмень, кармавыя культуры, цукр. буракі, бульбу, pane. Гадуюць буйн. par. жывёлу, свіней. Турызм.
АПОРНАЕ СВІДРАВАННЕ. праходка глыбокіх свідравін з мэтай вывучэння геал. будовы пэўнай тэрьгторыі і вызначэння напрамку пошукаваразведвальных работ. Выконваецца з адборам керну да глыб. ад некалькіх дзесяткаў метраў да некалькіх кіламетраў (у найб. спрыяльных структурных і стратыграфічных умовах). Адрозніваецца дэталёвым паслойным вывучэннем геал. разрэзу комплексам метадаў: геафіз., літолагапетраграфічных, геахім., гідрагеал., палеанталагічных, геахраналагічных і інш. Да А.с. таксама належыць евідраванне звышглыбокіх свідравін (да 10— 15 км) для вывучэння будовы зямной кары і верхняй мантыі Зямлі. На Беларусі планамерна праводзіцца з 1960х г. з мэтай вывучэння стрататыпаў геал. падраздзяленняў, тэктанічных структур і адкладаў, перспекгыўных на карысныя выкапні (нафта, солі, жал. руды, алмазы і інш ).
АПОРНАЯ ГЕАДЭЗІЧНАЯ СЕТКА, сістэма замацаваных на мясцовасці арыенціраў, якія служаць апорнымі пунктамі пры здымках і геад. вымярэннях. Вылучаюць А.г.с. планавую і вышынную. Планавая складаецца пераважна метадамі трыянгуляцыі і паліганаметрыі, узаемнае размяшчэнне яе пункіаў вызначаецца прамавугольнымі каардынатамі (X і У); вышынная — метадам геам. нівеліравання. Выкарыстоўваецца пры вывучэнні формы Зямлі,
складанні тапаграфічных картаў, інж. пошуках, у будве і г.д., дзе неабходны дакладныя разлікі на мясцовасці.
А.В.Саломка.
АІІОРНЫ ГАРЫЗОНТ, гл. Маркіроўны гарызонт.
АПОРНЫ ПУНКТ 1) у ваеннай с п р а в е — найбольш умацаваная і насычаная агнявымі сродкамі частка абарончага раёна (участка, пазіцыі), прыстасаваная для працяглай кругавой абароны ўзвода або роты. Ствараецца на ўчастках мясцовасці, зручных для назірання і вядзення эфекгыўнага агню па праціўніку. А.п. мае акопы, траншэі, укрыцці, загароды, хады зносін, пазіцыі для агнявых сродкаў штатных (узвода, роты) і прыдадзеных падраздзяленняў. Прамежкі паміж Ап. прыкрываюцца інж. збудаваннямі і агнём з усіх відаў зброі. 2) У геадэзіі і т a п a г р а ф і і — замацаваны на мясцовасці пункт у адзінай сістэме каардынат з
Схемы апораў плоскіх стрыжнёвых сістэм: a — шарнірная рухомая; б — шарнірная нерухомая; в — зашчэмленая рухомая; г — зашчэмленая нерухомая. Стрэлкамі паказаны апорныя рэакцыі.
планавым размяшчэннем і вышынёй, якая выкарыстоўваецца ў час правядзення геад. і тапагр. здымак (гл. Апорная геадэзічная сетка).
АПОРТА (Oporto), горад у Партугаліі, гл. Порту.
АПОРТЫ, маёмасць, што паступіла акцыянернаму таварыству ў лік аплаты акцый. Могуць быць тавары, гандл. і прамысл. прадпрыемствы на поўную суму грашовага капіталу. Часта заснавальнікі акц. тваў як А. перадаюць гэтым твам свае тавары і прадпрыемствы па завышанай цане, каб атрымаць акцый больш, чым каштуе здадзеная маёмасць.
АПОРЫ, 1) канструкцыі (часткі збудаванняў), якія прымаюць нагрузку ад адных элементаў (дэталяў) і перадаюць яе на інш. элементы ці асновы збудаванняў. У будынках А. бэлек і фермаў служаць калоны, нясучыя сцены, верт. стойкі, арак і рам — пераважна фундаменты, мастоў — быкі і ўстоі (крайнія А.). Спец. слупы і мачты, замацаваныя на фундаменце ці непасрэдна ў грунце, з’яўляюцца апорамі ліній электраперадачы і кантактавай сеткі.
Ha А кантактавай сеткі замацоўваюць правады і нясучыя тросы гарадскога элекгратранспарту, правады паветр. ліній электрыфікаваных чыгунак. Гэтыя А падзяляюцца на падгрымныя (прамежкавыя, пераходныя), анкерныя (прымаюць нацяжэнне правадоў), фіксавалвныя (падтрымліваюць правады ў пэўным становішчы адносна токаздымальніка) і фідэрныя (сілкавальных ліній). Бываюць саманясучыя, з адцяжкамі, кансольныя і інш. Робяцца з жалезабетону, сталі, драўніны (часовыя).
2) У будаўнічай механіцы пры разліку канструкцый разглядаюцца не сапраўдныя А. збудаванняў, а іх разліковыя схемы. У найб. пашыраных стрыжнё'вых сістэмах адрозніваюць А. шарнірныя, зашчэмленыя, рухомыя і нерухомыя.
АІІОРЫ ЛІНІЙ ЭЛЕКТРАПЕРАДАЧЫ, канструкцыі (збудаванні) для падвешвання правадоў і маланкаахоўнкх тросаў паветр. ліній электраперадачы. Бываюць прамежкавыя (пераважна на прамых участках трасы ЛЭП) і анкерныя (у пачатку і канцы прамых участкаў ЛЭП, на паваротах, пры пераходах праз водныя і інш. перашкоды). Анкерныя А.л.э. прымаюць нацяжэнне правадоў і тросаў, маюць больш жорсткую і трывалую канструкцыю. У залежнасці ад колькасці падвешаных правадоў (ланцугоў) А.л.э. падзяляюцца на адна і многаланцуговыя; ад канструкцыі — на аднастоечныя, А, П і АПпадобныя, свабоднастаячыя, з адцяжкамі. Робяцца з жалезабетону і металу, пераважна са сталі (у асн. для ЛЭП напружаннем 220 кВ і болей), a таксама з дрэва (да 110 кВ у лясных мясцовасцях).
АПОСТАЛ Даніла Паўлавіч (14.12.1654—28.1.1734), апошні выбарны гетман Левабярэжнай Украіны ў 1727—34. Ваенны.дзеяч, удзельнік паходаў супраць Турцыі і Крыма, Паўн. вайны 1700—21. У 1708 прымкнуў да \.Мазепы, аднак у хуткім часе пакінуў яго. У 1722 удзельнічаў у Персідскім паходзе рус. войскаў. Садзейнічаў росту буйнога феад. землеўладання на Украіне, праводзіў палітыку запрыгоньвання левабярэжнага сялянства і часткі казацтва. Пасля смерці А. выбары гетмана на Украіне забаронены.
КНІГІ ОНЛАЙН
