КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
сняры ідэальнай любові. Пазней складаюцца рамант. аповесці пра пары закаханых (Джаміл і Бусайна, Меджнун і Лейла і інш.). Пры Абасідах араб. лра зазнала моцны ўплыў культуры народаў Пярэдняй Азіі, асабліва персаў. Пачынальнік «новага стылю» — паэт Башар ібн Бурд, тэарэзык — Ібн альМутаз. Вьшучаюцца геданістычная і вальнадумная лірыка Абу Нуваса і аскетычныя вершы АбульАтахія. У 9 ст. ў творчасці іх пераемнікаў, багдадскіх паэтаў, на першы план выступіла паліт. сатыра; у 10 ст. — грамадз. і філас. лірыка панегірыста альМутанабі і сірыйскага паэта альМаары. Касыдную традыцыю падтрымлівалі паэты 9 ст. Абу Тамам і альБухтуры. У прозе 8—9 ст. вядучае месца займалі альДжахіз і Ібн Кутайба. Празаікі 10 ст. — атТаўхідзі і атТанухі, стваральнік жанру авантурнай навелы (макамы) — Бадзі азЗаман альХамадані. 3 8 ст. развіваецца араб. лра Магрыба, якая дасягнула найвышэйшага росквіту ў 11—12 ст. у гарадах арабамусульм. Іспаніі. У 11 ст. ў творчасці севільскіх паэтаў (Ібн Зайдун, альМутамід ібн Абад, Ібн Хамдзіс і інш.) сцвердзіўся ідэал асвечанага рыцара; у андалузскай паэзіі пашырыліся новыя, страфічныя формы араб. верша — мувашах, заджал (Ібн Кузман). Пасля мангольскага нашэсця (13 ст.) цэнтр араб. лры перамяшчаецца ў Егіпет і Сірыю. У 13—15 ст. і пазней з’яўляюцца нар. творы ў жанры сіра — цыклы вусных апавяданняў на гераічныя і любоўныя тэмы, своеасаблівыя рыцарскія раманы. Кн. казак «Тысяча і адна ноч» канчаткова склалася ў Егілце (14—15 ст.). Мастацтва. Арабская архітэкт у р а ўвабрала ў сябе традыцыі Рыма, Візантыі, сасанідскага Ірана. Араб. архігэкгары стварылі новыя тыпы і комплексы будынкаў: мячэці з мінарэтамі, маўзалеі«дзюрбэ», медрэсэ, каравансараі, палацы правіцеляў і інш., пашырьші купальныя канструкцыі і АРАБЫ 447 арнаментыку. Сярод выдатных арх. помнікаў мячэці Амеядаў у Дамаску (гл. Амеядаў мячэць) і Кубат асСахра ў Іерусаліме (687—691), палацавыя комплексы ў Мшаце, КусейрАмра (абодва 8 ст., Іарданія). У перыяд праўлення Абасідаў у Самары пабудавана мячэць Мугавакіля (9 ст.) з конусным спіральным мінарэтам альМальвія. Сярод выдатных помнікаў араб. дойлідства ў Каіры мячэці Ібн Тулуна (876—879), альАзхар (969—972), ансамблі султанаў Калауна (1284—85) і Хасана (1356—63). Своеасаблівая, т. зв маўрытанская, архітэкгура склалася ў Іспаніі (Вял. мячэць у Кордаве, 8—9 ст.; палацавы комплекс Апьгамбра ў Гранадзе, 13—14 ст.). Выяўленчае мастацтва развівалася пераважна ў насценных размалёўках, арх. пластыцы, разьбе, мініяцюры (Егіпет 10—11 ст., багдадская школа мініяцюры 13—14 ст.). Дэкар.прыкладное мастаіпва вызначалася дэкаратыўнасцю. Складанымі арнаментальнымі кампазіцыямі ўпрыгожвалі кнііі («Макамем» альХарыры, 11 ст.). Арабы стварылі і распаўсюдзілі арабескі і эпіграфічны арнамент — каліграфічна выкананыя надпісы. Шырока вядомыя вырабы маст. рамёстваў: кераміка і шкло Сірыі, Ірака, Егіпта, дамаская зброя, маўрьгтанская кераміка, маст. бронза (ліццё і чаканка), разьба па дрэве і камені, дэкар. шаўковыя і парчовыя тканіны. У м у з ы ц ы развіваліся старадаўнія песенныя жанры хіда (караванныя песні), хіджа (сатыр. песня) і інш. Існавалі араб. прафес. спевакіпаэты (шаіры). Сярод традыц. інструментаў мізхар, кісара, барбат (тыпы лютні), джанк (арфа), касаба (тып флейгы), кус (літаўра). 3 7 ст. развівалася класічная араб. музыка (пераважна вакальная), муз. навука (тракгаты альКіцдзі, альФарабі, Ібн Сіны, Сафі адДзіна, альІсфахані). Літ:. йсторня фллософнн. Т. 1. М., 1957. С. 222—236; йсторня фнлософнм в кратком пзложеннн: Пер. с чеш. М., 1991. С. 342— 349; Основы релнгноведення. М., 1994. С. 222—232; Веймарн Б., Каптерева Т., Подольскмй А йскусство арабскмх народов. М., 1960; Е о л я н й. Очеркн арабской музыкн. М., 1977. С.Ф.Дубянецкі (філасофія). АРАБСКАЯ ЛІГА, гл. Ліга арабскіх дзяржаў. АРАБСКАЯ МОВА, адна з семіцкіх моў. Афіц. мова ўсіх араб. краін. Адна з афіц. і рабочых моў ААН. Mae 5 іруп дыялектаў (іракская, сірыйская, аравійская, егіпецкая, маі'рыбская). Фанетыка багатая сістэмай зычных (28 фанем). Носьбітамі лексічнага значэння ў слове з’яўляюцца 3 зычныя, з якіх складаецца корань. 3 галосныя ў розных камбінацыях афармляюць граматычную харакіарыстыку слова; час, лад, трыванне і інш. Назоўнік і прыметнік адрозніваюцца ў залежнасці ад іх пазіцыі ў сказе. Дзеяслоў багаты формамі. У ролі службовых слоў — назоўнікі. Літ. А.м. па чала складвацца ў 4—6 ст. у даісламскай паэзіі і ў 7 ст. ў мове Карана. Росквіту дасягнула ў эпоху арабскага халіфата (9—11 ст.). 3 6 ст. А.м. карыстаецца арабскім пісьмом. Літ:. Юшманов Н.В. Грамматнка лнтературного арабского языка. 3 нзд. М., 1985. В.У.Мартынаў. АРАБСКАЯ ПАРОДА верхавых к о н е й . Выведзена арабамі ў 4—8 ст. на Аравійскім пве шматвяковым адборам. Выкарыстоўвалася ў розных краінах свету пры стварэнні і ўдасканаленні арлоўскай рысістай, чыстакроўнай верхавой, тракененскай і інш. парод. А.п. гадуюць у Індыі, Пакістане, Егілце, Турцыі, ЗША, Канадзе, краінах Еўропы. На Беларусі перспектыўная ў спорце, турызме. Коні невялікія (выш. ў карку жарабцоў 151, кабыл 148 см), вельмі прыгожыя і грацыёзныя. Маюць высокую пладавітасць, непераборлівыя, трывалыя. Масць шэрая, гнядая, рыжая. Рэзвасць на 1000 м — 1 мін Жарабец арабскай пароды. 8 с; 1600 м — 1 мін 48,8 с; 2700 м — 2 мін 41 с. АРАБСКАЯ РЭСПЎБЛІКА ЕГІІІЕТ. гл. Егіпет. АРАБСКІ ВАЛЮТНЫ ФОНД (Arab Monetary Fund; АВФ). Засн. ў 1976. Члены — 21 краіна араб. рэгіёна. Штабкватэра ў г. АбуДабі (Аб’яднаныя Арабскія Эміраты). Мэты: выраўноўванне плацежных балансаў краінудзельніц; садзейнічанне стабілізацыі курсаў валют; развіццё эканам. інгэграцыі; стварэнне арабскага фін. рынку і ўкараненне арабскага дынара ва ўзаема разліках араб. краін. Павінен таксама крэдытаваць краіныўдзельніцы. АРАБСКІ ФОНД ЭКАНАМІЧНАІА I САЦЫЯЛЬНАГА РАЗВІЦЦЯ (Arab Fund for Economicand Social Development; АФЭСР), міжнародная фінансавакрэдытная аргцыя. Засн. ў 1968. Члены — 21 краіна Блізкага Усходу і Паўн. Афрыкі. Штабкватэра ў Кувейце. Мэта: садзейнічаць эканам. і сац. прагрэсу арабскіх краін, даючы ім крэдыты. АРАБСКІ ХАЛІФАТ, гл. ў арт. Халіфат. АРАБСКІЯ ЗАВАЯВАННІ, ваенныя паходы арабаў у 30я г. 7 — пач. 9 ст., у ходзе якіх створана феад.тэакратычная дзяржава — Арабскі халіфат. На працягу 7 ст. заваяваны Сірыя, Палесціна, Месапатамія, Егіпет, амаль уся Паўн. Афрыка, Іран; на пач. 8 ст. — Закаўказзе і міжрэчча Амудар’і і Сырдар’і ў Сярэдняй Азіі; у 712 — Сінд (тэр. ў ніжнім цячэнні Інда), у 711—714 — б. ч. Пірэнейскага пва, пазней — Сіцылія, Мальта, Крыт. На заваяваных тэрыторыях распаўсюджваўся іслам, адбывалася арабізацыя мясц. насельніцтва (акрамя Ірана і Сярэдняй Азіі). У выніку ўзаемадзеяння арабаў з заваяванымі народамі ўзнікла сярэдневяковая арабская культура. 3 1й чвэрці 9 ст. пачаўся паліт. распад халіфата на адасобленыя часткі. Барацьбу за вызваленне ад араб. экспансіі карэннае насельнштва Пірэнейскага пва вяло некалькі стагоддзяў (гл. Рэканкіста). У.С.Кошалеў. АРАБСКІЯ ЛІЧБЫ, назва дзесяці матэм. знакаў: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, з дапамогай якіх па дзесятковай сістэме лічэння запісваюцца любыя лікі. Узніклі ў Індыі (не пазней як у 5 ст.), у Еўропе вядомыя з 10—13 ст. з араб. крыніц (адкуль і назва). АРАБЫ (саманазва альараб), група народаў, асн. насельніцтва араб. краін Зах. Азіі і Паўн. Афрыкі. Жывуць таксама ў Іране, Турцыі, Ізраілі, Самалі, Эфіопіі і інш., значныя групы А.эмігрантаў жывуць у Паўд. і Паўн. Амерыцы, Францыі і інш. Агульная колькасць больш за 175 млн. чал. (1987). Гавораць на арабскай мове. Большасць вернікаў — мусульманесуніты, частка — шыіты, абадзіты, друзы, ёсць і хрысціяне. Гл. таксама Алжырскія арабы, Егіпецкія арабы, Іракскія арабы, Йеменскія арабы, Ліванскія арабы, Лівійскія арабы, Мараканскія арабы, Суданскія арабы. Мяркуеіша, іпто семіцкія плямёны, якія далі пачатак араб. народам, аўтахтонныя жыхары Аравійскага пва. У 1м тыс. да н.э. ўзніклі першыя араб. дзяржавы Пальміра, Набатэя і Ліх’ян (на Пн Аравіі), у 5—6 ст. н. э. — Гасан і Лахм (на Пд Аравіі), Кінда (Цэнтр. Аравія). У гэты час пачаўся працэс фарміравання араб. народа. Тагачасныя A знаходзіліся на стадыі разлажэння племяннога ладу, хоць патрыярхальнарадавыя адносіны і племянныя сувязі захоўваліся яшчэ вельмі доўта. 3 1й пал. 7 ст. ўзмацнілася пранікненне А у суседнія краіны. У выніку арабскіх заваяванняў угварыўся велізарны Арабск.1 халіфат (гл. Халіфат). які ахопліваў тэр. ад Індыі да Атлантьгчнага ак. і ад Сярэдняй Азіі да Цэнтр. Афрыкі. Заваяванае насельніцтва, асабліва ў Паўн. Афрыцы, прыняло мову, рэлігію (іслам), элементы матэр. і духоўнай культуры А і было хутка арабізавана. Разам з гым і А многае ўзялі з культуры заваяваных народаў. У выніку склалася своеасаблівая арабская культура, якая зрабіла вял. ўплыў на сусв. культуру. Створаны сілай 448 АРАВА зброі Арабскі халіфат у 9—10 ст. распаўся на Багдадскі (гл. Абасідаў халіфат), Каірскі (гл. Фатымідаў халіфат), Кардоўскі халіфат, a пазней на больш дробныя халіфаты, эміраты, княствы. У 16 ст. араб. краіны Пярэдняй Азіі (акрамя значнай ч. Аравійскага лва) і Паўн. Афрыкі (за выключэннем Марока) увайшлі ў Асманскую імперыю. 3 19 ст. араб. землі — арэна барацьбы паміж калан. дзяржавамі, а ч. тэр. Марока захоплена Партугаліяй яшчэ ў 15—16 ст. Вызваленчая барацьба А., якая не спынялася і ў 19 — 20 ст., прынесла араб. краінам дзярж. незалежнасць. АРАВА (раней А р э в a ), вёска на Беларусі, у Круглянскім пасялковым Савеце Круглянскага рна Магілёўскай вобл. За 11 км на Пн ад Круглага. 73 ж., 41 двор (1995). Узнікла не пазней як у 1й трэці 16 ст. на землях Друцкага княства як маёнтак князёў ДруцкіхГорскіх. Упершыню згадваецца ў дакументах Метрыкі ВКЛ у 1541 і 1544. У Лівонскую вайну 1558—83 спалена рус. вой скамі (1566). Пасля 1772 у Шклоўскім пав. Магілёўскай губ. У 1835 заснавана вінакурня, у канцы 19 ст. — кардонная мануфактура, млын, у пач. 20 ст. паселішча ў Круглянскай вол. Магілёўскага пав., складалаея з маёнткаў Вялікая А і Малая А. У складзе калгаса «Свабода». Пач. школа, клуб, магазін. Каля вёскі курганны могільнік. АРАВАКІ, група індзейскіх плямёнаў (гуахіра, кампа, мачычэнга, баніва, уласна А. і інш.) у Паўд. Амерыцы. 400 тыс. чал. (1987). Гавораць на аравакскіх мовах.