КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АРАВІЙСКААФРЫКАНСКАЯ ФАС ФАРЫТАНОСНАЯ ПРАВШЦЫЯ, на Аравійскім пве, на Пн Афрыкі, адна з найбуйнейшых у свеце. Пл. больш за 9 млн. км . Вылучаюцца 8 бас. з запасамі фасфарытаў 75 млрд. т, найбольшыя запасы ў Марока, Зах. Сахары, Егілце, Тунісе. Прамысл. распрацоўка з пач. 20 ст. Здабыча адкрытым і падземным спосабамі, абагачэнне. Экспарт пераважна ў краіны Зах. Еўропы. Буйнейшыя краіныэкспарцёры Марока, Іарданія, Туніс, Ізраіль, Сенегал, Сірыя, Алжыр. АРАВІЙСКАЕ МОРА паўзамкнёнае мора Індыйскага ак. паміж паўастравамі Індастан на У і Аравійскім на ЗьАбмывае берагі Самалі, Джыбуці, Йемена, Амана, ААЭ, Саудаўскай Аравц, Кувейта, Ірака, Ірана, Пакістана, Індыі. Пл. 4832 тыс. км . Сярэдняя глыб. 2734 м, найб. 5803 м. Берагі высокія, скалістыя, месцамі нізінныя дэльтавыя, парэзаныя залівамі і бухтамі. Найб. залівы: Адэнскі на 3 (злучаецца БабэльМандэбскім пралівам з Чырвоным м.), Аманскі на ПнЗ (злучаецца Армузскім пралівам з Персідскім залівам), Кач і Камбейскі на ПнУ. Найб. авы: Сакотра і Лакадыўскія. У А.м. ўпадае р. Інд. Рэльеф дна выраўнаваны, агульны нахіл з Пн на Пд; на 3 падводны хр. Мары. Клімаі трапічны мусонны. Частыя тайфуны. Сярэдняя тра вады на паверхні зімой 22—27 °С^ летам 23—28 °C. Салёнасць 35,8—36,5 /оо Прылівы паўсутачныя (да 5,1 м). Фауна: дзюгонь, лятучыя рыбы, тунец, мечрыба, паўд. селядзец, рыфавыя рыбЫ, паруснікі і інш. Гал. парты: Бамбей (Індыя), Карачы (Пакістан), Адэн (Йемен). З.А.Андрыеўская. АРАВІЙСКАЯ КАТЛАВІНА, падводная катлавіна на ПнЗ Індыйскага ак. паміж АравійскаІндыйскім хрыбтом і паўн. часткай Цэнтр. Індыйскага хрыбта. Даўж. 2500 км, шыр. да 1500 км. Пераважная глыб. 4000 м, найб. — 5803 м (упадзіна на Пд). Значная частка А.к. — конус вынасу р. Інд; у зах. частцы — падводная гара МДУ (глыб. над ёй — 2758 м). Грунт — фарамініферавы глей і чырв. гліна. АРАВІЙСКАЯ ПУСТЬІНЯ. на ПнУ Афрыкі (частка Сахары), у Егіпце, паміж далінай р.Ніл і Чырвоным морам. На Пд (22° паўн. ш.) злучаецца з Нубійскай пустыняй. У рэльефе пераважаюць друзаватыя, пясчанікавыя і вапняковыя плато выш. да 500 м, якія паступова ўздымаюцца з 3 на У. Уздоўж Чырвонага м. цягнецца крышт. хр. Этбай (выш. да 2184 м, ШаібэльБанат). Карысныя выкапні: нафта, волава, фасфарыты, буд. камень. Клімат трапічны пустынны, гарачы. Сярэдняя тра студз. 15 °C, ліп. 30 °C, ападкаў да 100 мм за год. Дажджы не выпадаюць многія гады. Харакгэрны сухія рэчышчы (вадзі). Падземны сцёк, які захоўваецца круглы год, падтрымлівае ў далінах разрэджаную ксерафітавую і злакавахмызняковую расліннасць; трапляюцца асобныя дрэвы (акацыі, тамарыскі, фінікавая пальма і інш.). Жывёльны свет: шматлікія грызуны, антылопы, гіены, шакалы, паўзуны. Насельніцтва рэдкае. Качавая жывёлагадоўля (козы, авечкі, вярблюды). У аазісах — земляробства. М.В.Лаўрыновіч. АРАВІЙСКІ АРТЭЗІЯНСКІ БАСЁЙН, размешчаны на аднайм. паўвостраве, займае б. ч. тэр. Саудаўскай Аравіі. Пл. каля 1500 тыс. км . Прымеркаваны да Аравійскай пліты з дакембрыйскім фундаментам. Асн. ваданосныя комплексы звязаны з палеазойскімі, мезазойскімі, палеагенавымі і неагенавымі адкладамі. Дэбіты свідравін 0,1—79 л/с і больш (у аазісе ЭльХаса 227 л/с), крыніц 0,5—528 л/с (некаторыя фантануюць). Мінералізацыя вады 1—5,5 г/л. Рэсурсы падземных водаў папаўняюцца пераважна ад інфільтрацыі атм. ападкаў і кандэнсацыі вільгаці. Воды басейна выкарыстоўваюць на забеспячэнне нас. пунктаў, прамысловасці, на арашэнне. АРАВІЙСКІ ПАЎВОСТРАЎ, A р а в і я (ад стараж.яўр. араба пустыня), на ПдЗ Азіі, самы вялікі на зямным шары. Пл. каля 2730 тыс. км2. Працягласць з ПнЗ на ПдУ 2700 км. Абмываецца на 3 Чырвоным м., на Пд Адэнскім залівам і Аравійскім м., на У Аманскім іПерсідскім залівамі. Мяжу на Пн звычайна праводзяць па 30° паўн. шыраты. Паверхня А.п. — плато з узвышанымі зах. і паўд. ўскраінамі (пераважныя выш. 1000—2000 м), размешчанае на Аравійскім шчыце. Найб. высокія горныя вобласці на ПдЗ — горы Хіджаз і Йе АРАГОН 449 менскія (выш. 3600 м, г. ЭнНабіШаіб) і на ПдУ Асманскія горы (выш. 3353 м, г. Шаме). Уздоўж зах. берага нізіна Тыхама, уздоўж усх. — ЭльХаса. На Пн пясчаныя пустыні Вял. Нефуд, М. Нефуд, на Пд пустыня РубЭльХалі. Фундамент А.п. складзены са стараж. крышт. парод (архейскія сланцы і граніты) і ўкрыты на Пн і У мезазойскімі, палеагенавымі і неагенавымі вапнякамі і пясчанікамі. Карысныя выкапні: буйныя радовішчы нафты (гл. Персідскага заліва нафтагазаносны басейн'), золата, жал. і поліметалічныя руды, кухонная соль, буд. матэрыялы. Клімат на Пн субтрапічны, на Пд трапічны, сухі. Сярэднія тры студз. ад 7 °C на Пн да 24 °C на Пд, ліп. адпаведна 25 і 30 °C (самы цёплы — чэрв., максімум да 55 °C). Ападкаў на раўнінах каля 100 мм, у гарах Йемена 500 мм за год (індыйскі мусон). Малы сцёк, рэдкая сетка рэк і азёраў, сухія рэчышчы — вадзі. Вял. роля належыць падземным водам і карставым крыніцам. Пастаянныя вадасцёкі на Пд і ПдЗ — рэкі Масіла, Тыбан і інш. Большая ч. дэрыторыі — зона пустыняў і паўпустыняў. На прымітыўных шэразёмах жорсткая падушкападобная паўхмызняковая расліннасць (вярблюджая калючка, палын, салянкі, ахіла), шматгадовыя травы (арыстыда, астрагал), пашыраны перакаціполе, іерыхонская ружа, лішайнік манна; па схілах гор лістападобныя лясы з дробным лісцем (акацыі, мімозы, друрджуп, трапляюцца какгусападобныя малачаі); на ПдУ — саванны. У рэдкіх аазісах — фінікавая пальма, садавіна, бавоўнік. Жывёльны свет: антылопы. газелі, дзікі кот, шакалы, гіены, ліс фянёк, бабуіны, гамадрылы, сабакападобныя малпы; з птушак — арлы, ястрабы, сокалы, на ўзбярэжжах — фламінга, пеліканы, чаплі; паўзуны — рагатая гадзюка, гюрза, кобра, хамелеоны. На тэр. А.п. дзяржавы Саудаўская Аравія, Йемен, Аман, Аб’яднаныя Арабскія Эміраты, Кувейт, частка Ірака і Іарданіі. М.В.Лаўрыновіч. АРАВІЙСКІ ШЧЫТ, гл. НубійскаАравійскі шчыт. АРАГАНІТ [ад назвы гіст. вобл. Арагон у Іспаніі), мінерал класа карбанатаў, Са[СОз]. Крыпгталізуецца ў рамбічнай сінганіі. Крышталі ігольчастыя, агрэгаты валакністыя, слупкаватыя, каралападобныя («жалезныя кветкі») і інш. Бясколерны, белы, шэры, сіні, фіялетавы да чорнага. Празрысты да паўпразрыстага. Бляск шкляны. Цв. 3,5—4. Шчыльн. каля 3,0 г/см3. Разнавіднасць: канхіт — частка перламутравага слоя ракавін малюскаў і жэмчугу. Паходжанне гідратэрмальнае і гіпергеннае. Адкладваецца гарачымі крыніцамі і гейзерамі, у міндалінах базальтаў і інш. Афарбаваныя, прасвечвальныя разнавіднасці А. (мармуровы онікс) — вырабныя камяні. АРАГАЦ (арм.), Алагёз (цюрк.), найвышэйшая вяршыня Армянскага нагор’я, у Арменіі. Выш. 4090 м. Патухлы вулкан, кратэр якога стаў ледавіковым цыркам. Складзены з лаваў і туфаў. Ёсць невял. ледавікі. На схілах стэпы з нагорнымі ксерафітамі. Горныя пашы. Па паўд. схіле Бюраканская астрафіз. абсерваторыя; рэшткі сярэдневяковай крэпасці Анберд. АРАГЁН (ад грэч. oros гара + genos паходжанне), геалагічны тэрмін, уведзены аўстр. геолагам Л.Коберам (1921) для азначэння заключнай стадыі развіцця тэктанічна рухомых зон зямной кары — геасінкліналяў; складкавае горнае ўтварэнне, птто ўзнікае на месцы геасінклінальнай сістэмы на позніх стадыях яе эвалюцыі. АРАГЕНЁЗ у б і я л о г і і, тое, што Арамарфоз. АРАГЕНЕЗ (ад грэч. oros гара + ...генез} у геалогіі, тое, іпто Гораўтварэнне. АРАГО (Arago) Дамінік Франсуа (26.2.1786—2.10.1853), французскі Аравійскі паувостра}. Падушкавыя формы раслін у камяністай пустыні. Араганіт. астраном, фізік і паліт. дзеяч. Чл. ІІарыжскай АН (1809). Скончыў Політэхн. школу ў Парыжы, дзе ў 1809—31 праф., з 1830 неадменны сакратар Парыжскай АН і дырэктар Парыжскай астр. абсерваторыі. Пасля Лют. рэвалюцыі 1848 у складзе Часовага ўрада. Навук. працы па астраноміі, оптыцы, эл.магнетызму, метэаралогіі, фіз. геаграфіі. Ініцыятар даследаванняў, якія прывялі да адкрыцця Нептуна, атрымання першых фатаграфій Сонца. АРАГОН (Aragon), аўтаномная вобласць на ПнУ Іспаніі, н^ мяжы з Францыяй. Пл. 47,7 тыс. км , нас. 1,2 млн. чал. (1991). Адм. ц. — г. Сарагоса. Буйныя гарады Уэска і Тэруэль. Уключае правінцыі Сарагоса, Тэруэль і Уэска. Займае Арагонскую раўніну ў бас. р. Эбра. Акаймавана Пірэнейскімі (пік Анета, 3404 м), Іберыйскімі, Кантабрыйскімі і Каталонскімі гарамі. Клімат міжземнаморскі, засушлівы. Сярэднія тры студз. 4—8 °C, ліп. 20—24 °C. Ападкаў 350 мм за год. Эканоміка агр.прамысловая. Земляробства пераважна арашальнае ў даліне р. Эбра. Вырошчваюць пшаніцу, ячмень, кукурузу, цукр. буракі, шафран, садавіну, агародніну, вінаград, міндаль, масліны, на паліўных землях — рыс, тытунь, траву альфа. Гадуюць авечак, козаў. Здабыча бурага вугалю, жал. руды. На горных рэках некалькі ГЭС, працуюць ЦЭС на бурым вугалі. Прамысловасць: чорная і каляровая металургія, маш.буд. (трансп. і с.г. машыны), металаапр., электратэхн., хім., цэментная, шкляная, папяровая, тэкст., харч., гарбарнаабутковая. Чыг. і аўтамаб. транспарт, нафта і газаправоды', у Сарагосе міжнар. аэрапорт. У 9 ст. ў ходзе Рэканкісты засн. графства A На пач. 11 ст. тэр. А далучана да каралеўства Навара, у 1035 самастойнае каралеўства, якое на аснове асабістай уніі аб’ядналася ў 1137 з Барселонскім графствам. У 1164 графы Барселоны сталі каралямі і ўключылі ў А. усе землі Каталоніі. У 13—15 ст. А. адваяваў у маўраў Балеарскія авы, Валенсію, Сіцылію, Сардзінію, Неапалітанскае каралеўства. У 1479 каралеўства А. з Кастыліяй аб'ядналіся ў адзіную дзяржаву — Іспанію. У 1978 А атрымаў аўтаномію. Ф.С.Фешчанка. АРАГОН (Aragon) Луі (3.10.1897, Парыж — 24.12.1982), французскі пісьменнік, паліт. дзеяч. Чл. Ганкураўскай акадэміі. Ганаровы др Маскоўскага і Пражскага унтаў (1966). 3 1915 вучыўся на мед. фце ў Парыжы. Удзельнік 1й сусв. вайны, грамадзянскай вайны ў Іспаніі 1936—39, у 2ю сусв. вайну — франц. Руху Супраціўлення. Раннія творы напісаны ў духу дадаізму (зб. вершаў «Феерверк», 1920; раман «Анісе, ці Панарама», 1921) і сюррэалізму (раман «Парыжскі селянін», 1926). На пачатку 1930х г. перайшоў на пазіцыі рэалізму: збкі вершаў «Ура, Урал!» (1934), «Нож у сэрца» (1941), «Вочы Эльзы» (1942), цыкл раманаў «Рэальны свет» (1934—51), раманэпапея «Камуністы» (т. 1—6, 1949—51, апошняя рэд. 1967—68), гіст. раман «Перадвелікодны тыдзень» (1958). Эпічны размах у спалучэнні з лірычнасцю і філас. роздумам характэрныя для раманаў «Пагібель усур’ёз» (1965), «Бланш, ці Забыццё» (1967), «Тэатрраман» (1974). Апавяданні роз