КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
450 АРАГОНСКАЯ ных гадоў склалі зб. «Салгаць — праўду сказаць» (1980). У кн. «Савецкія літаратуры» (1955) А. уключыў раздзел пра бел. лру. Пераклаў на франц. мову вершы «А хто там ідзе?», «Я не паэта», урыўкі з паэмы «Над ракою Арэсай» Я.Купалы, верш П.Броўкі. Творы А. на бел. мову перакладалі Э.Агняцвет, Р.Барадулін, З.Колас, С.Ліхадзіеўскі, Н.Мацяш. Тв.: Choix de pofemes. Moscou, 1959; Бел. nep. — Базельскія званы. Мн., 1937; Рус. пер. —1 Собр. соч. Т. 1—11. М., 1957—61; Поэзня. М., 1980. Літ.: Балашова Т.В. Творчество Арагона. М., 1964. АРАГОНСКАЯ РАЎНІНА, міжгорная раўніна на ПнУ Пірэнейскага пва, у Іспаніі, паміж Пірэнеямі, Іберыйскімі і Каталонскімі гарамі. Даўж. каля 300 км, шыр. да 120 км. Паверхня — узгорыстая раўніна вьпп. да 250 м, паблізу гор да 500—700 м. 3 ПнЗ на ПдУ па А.р. цячэ р. Эбра. Клімат субтрапічны кантынентальны. Сярэдняя тра студз. 8 °C, ліп. 24 °C. Ападкаў 300—500 мм за год. Пераважае сухі стэп (расліннасць тыпу гарыга). месцамі паўпустыня. Даліна р. Эбра шчыльна заселена. На А.р. — г. Сарагоса. АРАГРАФТЯ (ад грэч. oros гара + ...графія), раздзел геамарфалогіі, які вывучае ўзаемнае размяшчэнне хрыбтоў, узвышшаў, рачных далін, катлавін і інш. формаў рэльефу, займаецца таксама іх класіфікацыяй па знешніх прыкметах (памеры, вышыня, напрамак) незалежна ад паходжання. АРАГУАЯ (Araguaia, Araguaya), рака ў Бразіліі, левы прыток р. Такантынс (сістэма р. Амазонка). Даўж. ■ 2630 км, пл. бас. каля 370 тыс. км . Пачынаецца на паўд.зах. ускраіне Бразільскага пласкагор’я, цячэ па ім з Пд на Пн, у сярэднім цячэнні разгаліноўваецца на 2 рукавы, утварае самы буйны рачны ваў Бананал (даўж. больш за 300 км, шыр. 75 км). У нізоўі — парогі. Паўнаводная ў перыяд дажджоў (з ліст. да сакавіка). Сярэдні расход вады каля 8,5 тыс. м /с. Суднаходная (у сярэднім цячэнні) на працягу 1300 км. АРАД (Arad), горад на 3 Румыніі. Адм. ц. жудэца Арад. 191 тыс. ж. (1989). На р. Мурэш. Трансп. вузел. Машынабудаванне (вагона і станкабудаванне), хім. (вытвсць азотных угнаенняў), Дрэваапр., тэкст., швейная, гарбарнаабугковая, харч. прамсць. У час рэвалюцыі 1848—49 у А. часова знаходзіўся ўрад Л.Кошута. АРАДЗЯ (Oradea), горад на ПнЗ Румыніі. Адм. ц. жудэца Біхар. На Сярэднедунайскай нізіне, у даліне р. КрышулРэпедэ, 214 тыс. ж. (1986). Чыг. вузел. Машынабудаванне (у т.л. станкабудаванне), хім.фармацэўтычная, мэблевая, тэкст., швейная, гарбарнаабуг ковая, харч., паліграф. прамсць. Вытворчасць гліназёму, буд. матэрыялаў. АРАДЎРСЮРГЛАН (OradoursurGlane), пасёлак у Францыі ў дэпартаменце Верхняя В’ена. У 2ю сусв. вайну 10.6.1944 поўнасцю знішчаны гітлераўцамі разам з яго жыхарамі (каля 1 тыс. чал.). Руіны А.с.Г. захаваны як гіст. сведчанне фаш. варварства, пасля вайны недалёка ад А.с.Г. пабудаваны новы пасёлак. АРАКАЖУ (Aracaju), горад на У Бразіліі. Адм. ц. ііггата Сержыпі. Засн. ў 1855. 418 тыс. ж. (1990). Міжнар. аэрапорт, чыг. станцыя. Цукр., тэкст., гарбарная прамсць. Порт у вусці р. Сержыпі (вываз цукру, бавоўны, драўніны, сырых скур). Унт. АРАКАНСКІЯ ГОРЫ, Р а к х а й н , АраканЙома, горы на 3 пва Індакітай, у М’янме. Працягласць каля 800 км. Выш. да 3053 м (г. Вікгорыя). Сярэдневышынныя складкаваглыбавыя горы, утвораныя ў альпійскую складкавасць. Паралельныя мерыдыя нальныя хрыбты з вострымі і стромкімі схіламі, падзеленыя эразійнатэктанічнымі далінамі на Пн, пераходзяць на Пд у нізкагорныя ланцугі пакатых узвышшаў выш. 150—200 м. Складзены са сланцаў, кварцытаў, пясчанікаў, па перыферыі — з асадкавых парод. Карысныя выкапні; волава, вальфрам, свінец, золата, серабро, каштоўныя камяні. Наветраныя зах. схілы ўкрыты вільготнымі трапічнымі вечназялёнымі лясамі, падветраныя ўсх. — мусоннымі лістападнымі, на выш. 1000 м і больш — вечназялёнымі дубовымі і хваёвымі лясамі. АРАКІ Садао (26.5.1877—2.11.1966), японскі дзярж. і паліт. дзеяч, генерал (1933). У 1931—34 ваен. міністр, у 1938—39 міністр асветы. Адзін з гал. кіраўнікоў 1 ідэолагаў яп. імперыял. агрэсіі і фашызацыі краіны ў 1920—40я г. У 1948 прыгавораны Міжнар. ваен. трыбуналам у Токіо да пажыццёвага турэмнага зняволення. Вызвалены ў 1955. АРАКІШВІЛІ (А р а к ч ы е ў ) Дзмітрый Ігнатавіч (23.2.1873, Уладзікаўказ — 13.8.1953), грузінскі кампазітар, музыказнавец. Нар. арт. Грузіі (1929). Акад. АН Грузіі (1950). Скончыў Маскоўскае муз.драм. вучылішча (1901), apxeaji. інт (1917). Адзін з арганізатараў нар. кансерваторыі ў Маскве (1906). Праф. і дырэкгар Тбіліскай кансерваторыі (з 1921). Адзін з заснавальнікаў груз. нац. муз. школы і фалькларыстыкі, стваральнік жанру груз. класічнага раманса. Сярод твораў: адна з першых груз. опер «Паданне пра Шата Руставелі» (1919), 3 сімфоніі, хары і інш. Сабраў і апублікаваў больш за 500 груз. нар. песень і інстр. мелодый. Аўтар прац аб груз. музыцы. Дзярж. прэмія СССР 1950. АРАКС, рака ў Закаўказзі (вярхоўі ў Турцыі, ніжняе цячэнне ў Азербайджане); правы прыток Куры. На значным працягу па А. праходзіць мяжа Арменіі і Азербайджана з Турцыяй і Іранам. Даўж. 1072 км, гоі. бас. 102 тыс. км . Пачынаецца на схілах хрыбта Бініёль, у вярхоўях цячэ ў вузкай глыбокай даліне, у сярэднім цячэнні (на Арарацкай раўніне) даліна расшыраецца, рака падзяляецца на рукавы, нізоўі на КураАраксінскай нізіне. Жыўленне мяшанае. Разводдзе з сак. да чэрв., дажджавыя паводкі ў ліст. — снежні. Сярэдні расход вады 285 м /с. Штогод выносіць 16 млн. т наносаў. Выкарыстоўваецца на арашэнне. Ha А. азерб.іранскі гідратэхн. комплекс. АРАКЧЭЕЎ Аляксей Андрэевіч (4.10.1769—3.5.1834), расійскі дзярж. і ваенны дзеяч. Генерал (1807), граф, давераная асоба пры дварах Паўла I і Аляксандра I. 3 1808 ваен. міністр, з 1810 старшыня ваен. дэпартамента Дзярж. савета. Ролю вышэйшай дзярж. установы набыла ўласная яго імператарскай вялікасці канцылярыя, якой у АРАМАТЫЗАЦЫЯ 451 1812—25 кіраваў A. 3 1815 меў вызначальны ўшіыў на Аляксандра I. Праводзіў рэакц. палітыку паліцэйскага дэспатызму і грубай ваен. сілы (гл. Аракчэеўшчына). АРАКЧЭЕЎ Барыс Уладзіміравіч (н. 19.4.1926, в. Турбанава Брэйіаўскага рна Яраслаўскай вобл.), бел. жывапісец, педагог. Скончыў Бел. тэатр.маст. інт (1959). 3 1971 выкладае ў Бел. акадэміі мастаіітваў. Працуе ў станковым жывапісе. Яго творчасці ўласцівы жыццесцвярджальнасць, экспрэсіўная жывапіснапластычная мова, кампазіцыйная завершанасць. Асн. работы: «Этапы вялікага шляху» (1959), серыя «Брэсцкая крэпасць» (1961—70), «Хлеб» (1969), «Гродзенскія гусары каля Полацка» (1995) і інш. Аўтар пейзажных кампазіцый: «Сакавік» (1964), «На сплаве» (1973), «Стары млын у Манькавічах» (1981), «Народныя песні» (1982), «Зямля заслаўская» (1985), «Ф.Скарына» (1990), «3 думкай аб родных нівах. М.Багдановіч» (1991), «Вечар у Жыровічах» (1993). Адзін з аўтараў дыярамы «Мінскі кацёл» (1971, Бел. дзярж. музей гісторыі Вял. Айч. вайны). Г.А.Фатыхава. АРАКЧЭЕЎШЧЫНА, палітычны рэжым у Расіі ў 1815—25 (назва ад прозвішча \Л.Аракчэева). Устаноўлены для ўмацавання абсалютызму ва ўмовах пашырэння грамадскага руху пасля вайны 1812. У дзяржаве панавалі самавольства, паліцэйскі дэспатызм і дэспатычны парадак у арміі, жорстка каралася любая праява незадаволенасці. Для прадухілення рэв. руху ў гарадах размяшчаліся вайсковыя каманды. Узмацнілася памешчыцкая эксплуатацыя сялян, жорстка душыліся выступленні сялян, у т.л. ў Брэсцкім і Пружанскім пав., Мазырскім старостве. Узмацнілася рэакцыя ў галіне асветы і культуры: праследаваліся прагрэс, матэрыяліст. думка, прагрэс. навукоўцы, забаронена дзейнасць масонаў (1822), пачаліся ганенні на твы філаматаў і філарэтаў (1823). Метады А. захаваліся і ў перыяд царавання Мікалая I. Слова «А.» стала сінонімам самавольства і паліцэйскіх метадаў кіравання. АРАЛІЯ (Агаііа). род кветкавых раслін сям. араліевых. 35 відаў. Пашыраны ў Паўн. паўшар’і. На Беларусі ў Цэнтр. бат. садзе АН інтрадукавана А. маньчжурская, або чортава дрэва (A. mandshurica), разводзіцца ў садах і парках. Невялікія дрэвы або кусты і высокія травы. Сцябло густа ўкрытае вострымі калючкамі. Лісце няпарнаперыстае, на доўгіх чаранках. Кветкі дробныя, жоўтабелыя, сабраныя ў мяцёлчатыя суквецці. Плод — ягадападобная касцянка. Дэкар., харч. расліна. У каранях ёсць эфірны алей, смолы, сапаніны, вітаміны С, В, Вц настой з іх ужываецца як танізоўны сродак (сурагат жэньшэню). АРАЛПАЙГАМБАР, запаведнік ва Узбекістане. Размешчаны на аднайм. пясчаным востраве (даўж. каля 8 км, шыр. каля 5 км) у рэчышчы Амудар’і каля г. Тэрмез у Сурхандар’інскай вобл. Пл. больш за 3 тыс. га, у т.л. 964 га пад лесам, 6 га — вадаёмы. Засн. ў 1960 з мэтай аховы і вывучэння прыродных комплексаў тугайных лясоў (туранга, лох, тамарыск) і чарацяных зараснікаў, a таксама для аднаўлення папуляцыі бухарскага аленя. Пашыраны індыйскі пласціністазубы пацук, заяцпясчанік, дзік, шакал, у паўд. пустыннай частцы вва — сярэднеазіяцкая чарапаха, шэры варан, туранская гюрза, стэпавая агама, з ітгушак — чаплі, крыжанка, шэрая гусь, змеяед, чорны грыф, валасянкі, звычайны ляляк і інш. АРАЛСОР. бяссцёкавае горкасалёнае возера ў Казахстане, на Прыкаспійскай нізіне. Пл. 101 км2. Паклады саляноснай гразі — хакі. Здабыча солі. АРАЛЬСКАЕ МОРА, Арал (цюрк. арал — востраў), бяссцёкавае салёнае возерамора ў Туранскай нізіне, на тэр. Казахстана і Узбекістана. Чацвёртае ў свепе возера па велічыні. Пл. 40 тыс. км2 (у т.л. т. зв. Вялікага м. 37 тыс. км2). Пераважныя глыб. 20—25 м, найб. 61 м. Паўн. бераг у асн. стромкі, зах. — высокі (да 250 м), абрывісты, паўд. і ўсх. берагі нізінныя. Больш як 300 авоў (найб. Кокарал, Барсакельмес, Адраджэння). Упадаюць рэкі Амудар’я і Сырдар’я. Тра вады на паверхні летам 26—30 °C, зімой ад 2 да +2 °C. Ледастаў 4—5 мес, у суровыя зімы мора цалкам замярзае. 3 1960х г. узровень А.м. інтэнсіўна паніжаецца зза ўзмоцненага расходу водаў Амудар’і і Сырдар’і на ірыгацыю. У 1980я г. рачны сцёк складаў некалькі кубічных кіламетраў у год (пры 65 км3/год да 1960х г.), воды Сырдар’і, у асобныя гады і Амудар’і, не даходзяць да мора. Узровень А.м. да 1987 панізіўся амаль на 13 м, акваторыя скарацілася на 1/3. Адбылося аддзяленне меншай паўн.ўсх. часткі А.м. (Малое м.) пл. 3 тыс. км . Салё насць павялічылася з 10°/оо да 27— 30°/оо, воды моцна забруджаны с.г. хімікатамі. На сухіх абшарах б. марскога дна ўзнікла пустыня Аралкум пл. 2,6 млн. га. Уздоўж марскога ўзбярэжжа працягнуліся ўзгоркі соды і сульфату магнію, якія разносяцца вятрамі і забруджваюць вял. плошчы. Рыбны промысел і марскія трансп. перавозкі спынены. Адбываюцца разбурэнне сацыяльнаэканам. структуры гасп. комплексу Прыаралля, збядненне прыродных рэсурсаў, пагаршаюцца ўмовы жыцця і здароўя насельніцтва. А.м. ператварылася ў зону экалагічнага бедства. В.П.Кісель.