КНІГІ ОНЛАЙН

Беларуская энцыклапедыя Т. 1

Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі

Памер: 552с.

Мінск 1996

661.36 МБ

меры ўвядзення ў Каралеўстве адм. нормаў Рас. імерыі былі лжвідаваны (напр., Дзярж. савет у 1841).
АРГАНІЧНЫЯ ЗЛУЧЭННІ, вуглевадародныя злучэнні і іх вытворныя. Падзяляюцца на ацыклічныя злучэнні, карбацыклічныя (гл. Аліцыклічныя злучэнні, Араматычныя злучэнні) і гетэрацыклічныя злучэнні. Уласцівасці А.з. вызначаюцца прыродай замяшчальнікаў у ву
Аргентыт.
АРГАНОІДЫ (ад грэч. organon прылада, інструмент + eidos від), пастаянныя спецыялізаваныя цыташіазматычныя струкгуры жывёльнай ці расліннай клеткі, пгто выконваюць пэўную функцыю. Да іх адносяцца мітахондрыі, комплекс Гольджы, рыбасомы, эндаплазматычная сетка, клетачны цэнтр, мікратрубачкі, філаменты, лізасомы і інш., у раслінных клетках — пластыды. Спецыяльныя А. — цытаплазматычныя струкгуры, што выконваюць спецыфічную функцыю пэўнага тыпу клетак (міяфібрылы, тонафібрылы, базафільнае рэчыва нейрона). Іх часта наз. арганеламі.
АРГАС, А р г у с, у грэчаскай міфалогіі велікан, сын Геі. Цела А. пакрьгга мноствам вачэй (паводле інш. міфаў, 100 ці 4 вокі), прычым спалі адначасова толькі 2. Гера даручыла А лільнаваць каханку Зеўса Іо, якую ператварыла ў карову. Паводле загаду Зеўса А. быў забіты Гермесам.
АРГАС (Argos), горад у Грэцыі на пве Пелапанес. Засн. ў пач. 2га тыс. да н.э.
У 15—14 ст. да н.э. адзін з цэнтраў ахейскага аб’яднання. Пасля захопу яго ў 12—11 ст. да н.э. дарыйцамі гал. сапернік Спарты. Дасягнуў росквіту ў час праўлення тырана Федона (7 ст. да н.э.), які першы ў Грэцыі пачаў чаканіць сярэбраную манету. У час грэкаперсідскіх войнаў 500—449 да н.э. захоўваў нейтралігэт. У 4 ст. да н.э. трапіў у залежнасць ад Македоніі. У 229 да н.э. ўвайшоў у Ахейскі саюз. 3 146 да н.э. пад уладай Рыма. У 297 і 395 н.э. разбураны готамі. У ант. часы з мастацкай школы А. выйшлі грэч. скулыпары Агелад, Паліклет, Палімед. Археал. раскопкі вядуцца з 1902.
АРГАТЬІЗМ (франц. argotisma), умоўнае або штучнае слова, якое выкарыстоўваецца ў мове замест агульнавядомага. А. маюць вузкаспец. характар і знаходзяцца паза межамі літ. мовы: напр., «філон» — гультай, «стукач» — даносчык, «хіляць» — ісці, «хвост» — акадэмічная запазычанасць і інш. Эмацьгянальнаэкспрэсіўная афарбоўка, выразнае адценне зніжанасці або грубаватасці, уласцівае А., дазваляе карыстацца імі ў маст. творах для стварэння каларыту адпаведнага сац. асяроддзя, вобраза ці своеасаблівага камічнага эфекгу. І.Л.Бурак.
гляродным ланцугу ці цыкле, функцыянальных груп і наяўнасцю кратных сувязяў. .
Аз., якія адрозніваюцца колькасцю СНзгруп, утвараюць гамалагічныя шэрагі, напр. метан (СШ), этан (СгНб), прапан (СзШ) і інш.; злучэнні з аднолькавым лікам атамаў вугляроду, але з рознымі функцыян. групамі — генетычныя шэрагі, напр. этан (СзНе), этылхларыд (С2Н5СІ), этанол (С2Н5ОН), ацэтальдэгід (СНзСНО), воцатная кта (СНзСООН) і інш. Паводле характару элементаў, якія ўтвараюць сувязь з атамам вугляроду, адрозніваюць галаген, кісларод, сера і азотзмяшчальныя вьггворныя вуглевадародаў, шэраг элементаарганічных злучэнняў, у т.л. металаарганічных злучэнняў. Аз. даследуюцца арганічнай хіміяй.
АРГАНІЧНЫЯ ЎГНАЕННІ, угнаенні, у якіх ёсць пажыўныя для раслін хім. элементы пераважна ў форме арган. злучэнняў расліннага ці жывёльнага паходжання. Да А.у. адносяцца гной, гнойная жыжка і птушыны памёт, таксама кампосты (сумесі на аснове гною з торфам, фасфатнай мукой), торф, глей (сапрапель), зялёныя ўгнаенні, сцёкавыя воды і інш. адходы прамсці і камунальнай гаспадаркі. Забяспечваюць расліны азотам, фосфарам, каліем, неабходнымі мікраэлементамі, паляпшаюць фіз. і фіз.хім. ўласцівасці глебы, яе во
АРГЕНЦІНА	469
АРГЕДАС (Arguedas) Хасе Марыя (18.1.1911, г. Андаўайлас, Перу — 2.12.1969), перуанскі пісьменнік, прадстаўнік т. зв. індыянісцкага кірунку ў лры Лац. Амерыкі. Аўтар зб. апавяданняў «Вада» (1935), аповесці «Свята Явар» (1941), раманаў «Брыльянты і крамяні» (1954), «Глыбокія рэкі» (1958), «Кроў усіх расаў» (1964), «Ліса ўнізе, ліса ўверсе» (1971), у якіх адлюстраваў жыццё індзейцаў і метысаў. Імкнуўся вырашыць праблему пераадолення іспанаіндзейскага культурнага дуалізму ў працэсе фарміравання нац. культуры, карані якой бачыў у стараж. традыцыях карэннага насельніцтва.
Тв:. Los rios profundos. La Habana, 1965.
АРГЕЗІ [Arghezi; сапр. Іон T э a д a p э c к y (Teodorescu)] Тудор (21.5.1880, г. Бухарэст — 14.7.1967), румынскі пісьменнік. Акадэмік Румынскай АН (з 1955). За антыўрадавыя памфлеты ў 1930я г. зняволены, за выступленні супраць фашызму ў 1943 кінуты ў канцлагер. Аўтар збкаў лірыкі «Патрэбныя слбвы» (1927), «Сем песень з закрытым ротам» (1939), «Новыя вершы» (1963), «Ноч» (1967), раманаў «Вочы Божай маці» (1934), «Могілкі Дабравешчання» (1936) і інш. Пісаў таксама сатыр. прозу, нарысы, эсэ, апавяданні для дзяцей. Паэтгуманіст, схільны да філас. абаіульненняў. Рэфарматар рум. верша. На бел. мову вершы А. перакладалі А.Бачыла і П.ГІрыходзька.
Тв:. Рус. пер. — Нзбранное. М., 1984.
АРГЕНТЬІТ (ад лац. argentum серабро), сярэбраны бляск, мінерал класа сульфідаў, кубічная паліморфная мадыфікацыя Ag2S. Прымесі медзі, свінцу, жалеза і інш. Утварае масіўныя агрэгаты, плёнкі, пражылкі, украпанні. Колер свінцовашэры да чорнага. Бляск металічны. Цв. 2—2,5. Шчыльн. 7,3 г/см . Трапляецца ў нізкатэмпературных гідратэрмальных радовішчах сярэбраных рудаў. У прыродзе рэдкі, назва «А.» часта выкарыстоўваецца да псеўдамарфозаў акантыту па аргентыце.
АРГЕНЦІНА (Argentina), Аргенцінская Рэспубліка (Republiса Argentina), дзяржава ў Паўд. Амерыцы. Абмываецца водамі Атлантычнага ак. Займае паўд.ўсх. ч. мацерыка, усх. палову вва Вогненная Зямля і суседнія з ёй астравы. Мяжуе на 3 з Чылі, на Пн з Балівіяй і Парагваем, на ПнУ з Бразіліяй і Уругваем. Падзяляецца на 22 правінцыі, адну федэральную (сталічную) акругу і нац. тэрыторыю Вогненная Зямля; Фалклендскія, або Мальвінскія, авы — слрэчная з Вялікабрытаніяй тэрыторыя. Пл. 2,8 млн. км (8я па велічыні краіна свету), нас. 33,9 млн. чал. (1994). Сталіца — г. БуэнасАйрэс. Афіц. мова іспанская, пашыраны італьян., ням., французская, англ. Нац. святы — гадавіна Майскай рэвалюцыі (25 мая), Дзень незалежнасці (9 ліп.).
Дзяржаўны лад. А. — федэратыўная рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 16а. Бел. энц., т. 1.
1853 (са зменамі). Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, які выбіраецца на 6 гадоў. Вышэйшы заканадаўчы орган — Нац. кангрэс, які складаецца з сената (46 чал.) і палаты дэпутатаў (254 чл.).
Прырода. Тэр. А. выцягнута з Пн на Пд на 3700 км (ад 22° да 55° паўд. ш.), з 3 на У да 1577 км. Берагі слаба парэзаны залівамі ЛаПлата, ЭльРынкон, СанМатыяс, СанХорхе, БаіяГрандэ і інш. У рэльефе вылучаюцца раўніны і нізіны: на Пн і У ГранЧака, Пампа, Аргенцінскае Міжрэчча; у цэнтр. ч. Лаплацкая нізіна; на Пд Патагонскае пласкагор’е (да 2000 м) з плоскімі столападобнымі паверхнямі — мясетамі; на 3 Анды з найвыш. пунктам Паўд. Амерыкі гарой Аканкагуа (6960 м), на ПнЗ заходзіць ч. высакагорнага плато Пуна з шматлікімі вулканамі, на ПнУ — Бразільскае пласкагор’е. Клімат раўніннай ч. трапічны і субтрапічны, на Пд — умераны. Сярэднія тры самага цёплага месяца (студз.) на
Герб і сцяг Аргенціны.
АРГЕНЦІНА
Маштаб 1:35 000 000
100 тыс. чал.; кечуа, тупігуарані і інш. Жывуць каля мяжы з Балівіяй і Парагваем, араўканы, тэхуэльча (патагонЦы) — У Патагоніі. Метысаў, што гавораць на мове кечуа, каля 200 тыс. чал. Большасць вернікаў — католікі. Сярэдняя річыльн. насельніцтва 12,1 чал. на 1 км (19941 Большасць сканцэнтра
Пн 28 °C, на Пд 10 °C, самага халоднага (ліп.) адпаведна 18 °C і 1 °C. У гарах клімат умерана халодны. Ападкаў за год ад 100—300 мм у Патагоніі да 140°—І600 мм на ПнУ, на ўсх. схілах Андаў да 5000 мм. Рачная сетка найб. развітая ў нізіннай і вільготнай паўн,ўсх. ч. краіны. Буйныя паўнаводныя і суднаходныя ў нізоўях рэкі Парана (з прытокам Парагвай) і Уругвай зліваюцца ў агульнае вусце — эстуарый ЛаПлата. Да іх басейна належаць рэкі Пількамайо. РыоБермеха, РыоСалада Рэкі Патагоніі (РыоКаларада, РыоНегра, Чубут з РыоЧыко і інш.) багатыя гідраэнергарэсурсамі. Каля падножжа Андаў шматлікія, пераважна ледавіко
выя, азёры НаўэльУапі, БуэнасАйрэс, В’едма, ЛагаАрхенціна, Фаньена (на Вогненнай Зямлі). Каля 20% тэр. А. пад вечназялёны.мі і лістападнымі лясамі, пераважна ў гарах. На ГранЧака сухое рэдкалессе на чырвоных глебах, ва Усх. Пампе луіавыя стэпы на чарназёмах (разараныя), у Патагоніі паўпустыні. У фауне шмат відаў, якія невядомы ў краінах Старога Свету: браняносцы, скунсы, магелапаў сабака, пампаскі кот і інш. Шмат птушак і паўзуноў. Найб. нац. паркі: Ігуасу, ЛосГласьярэс, Ланін, ЛосАлерсес, НаўэльУапі і інш.
Насеіьніцтва Больш за 90% насельніцтва — аргенцінцы, нашчадкі эмігрантаў з Іспаніі, Італіі, Францыі і інш. краін Еўропы. Жывуць таксама італьянцы, украінцы, беларусы, іспанцы, палякі. немцы, яўрэі і інш. Карэнных жыхароў — індзейцаў — засталося каля
470	АРГЕНЦІНА
ныя ўрады Д. Сарам'ента (1868—74), Н.Авельянеды (1874—80) правялі шэраг рэформаў. Паступова А стала буйным экспарцёрам збожжа. Да пач. 20 ст. ў асн. склалася аргенцінская нацыя. Выразнікам патрабаванняў далейшых пераўтварэнняў стала партыя Грамадз. радыкальны саюз (ГРС), створаная ў 1891. У 1916 яна перамагла на прэзідэнцкіх выбарах і яе ўрады, што кіравалі краінай да 1930, ажыдцявілі шэраг рэформаў, нацыяналізавалі нафтавую прамсць, умацавалі дзярж. сектар, увялі 8гадзінны рабочы дзень. 3 1930 да 1946 краінай правілі ваен. рэжымы. На прэзідэнцкіх выбарах 1946 перамог лідэр хустысіялісцкага руху (гл. Хустысіялізм) ХЛ.Перон, які правёў новыя рэформы. У выніку ваен. деравароту ў вер. 1955 Перон скінуты, і да 1983 А правілі пераважна ўрады ваенных. Гады праўлення апошняга ваен. рэжыму пазначаны абвастрэннем унутр. і знешняга становішча, што найб. выявілася ў ан
вана ў Пампе, менш населеная тэр. на Пд А. Гар. насельніцтва 86%, трэцяя частка яго ў Вял. БуэнасАйрэсе. Іншыя вял. гарады: Кордава, Мендоса, Расарыо, ЛаПлата, Марон, МардэльПлата, Тукуман, СантаФэ.
Ахова здароўя. Сярэдняя працягласць жыцця ў мужчын 66, у жанчын 73 гады. Узровень нараджальнасці 21 на 1 тыс. чал. Дзіцячая смяротнасць 25,6 дзяцей на 1 тыс. нованароджаных (1994).
Гісторыя. Тэр. А заселена чалавекам у 8— 7м тыс. да н.э. Напярэдадні еўрап. заваявання яс насялялі шматлікія індзейскія плямёны, якія знаходзіліся на розных ступенях першабьггнага ладу. На ПнЗ жылі дыягіты (кальчакі), што вялі аселы лад жыцця, займаліся земляробсгвам, будавалі ірыгацыйныя сістэмы. ведалі ткацгва, алрацоўвалі золата і серабро. На ПнУ і ў цэнтры А жылі паляўнічыя плямёны. Пазней сюды прыйшлі гуарані, чыёй мовай да гэтага часу карыстаедда сельскае насельніцгва A На тэр. сучасных правінцый БуэнасАйрэс і Мендоса жылі плямёны пампа; з Паўн. Патагоніі сюды прыходзілі для менавага гандлю качавыя плямёны араўканаў. У 16 ст. тэр. А каланізавалі іспанцы. Новыя землі яны назвалі ЛаПлата і ўключылі іх у віцэкаралеўства Пгру. У 1536 канкістадор Педра Мендоса заснаваў пасёлак Пуэрта Санта Марыя дэ БуэнасАйрэс — будучую сталіду краіны. У 1617 на тэр. А і Уругвая ўтворана губернатарства ЛаПлата. У 1776 б.ч. А, Парагвая і Верхняга Перу аб’яднаны ў віцэкаралеўства РыадэлаПлата. Аселыя на гэтых землях ісп. каланісты (пераважна андалузцы і баскі) асімілявалі мясц. індзейскае насельніцтаа, угварыўшы паўд,амер. тып метысаў. Нашчадкаў ісп. каланістаў і дзяцей ад змешаных шлюбаў са светлай скурай сталі называць крэоламі. ісп. заваяванне перапыніла самаст. развіццё індзейскіх плямёнаў. Жорсткая іх эксплуатацыя ў рудніках, адцясненне ў больш халодныя раёны і перадгор’і Андаў рэзка зменшылі колькасць мясц. насельніцтва. У абарону яго выступіла каталіцкая царква. У 1610 ордэн езуітаў стварыў для івдзейцаў А, Парагвая і Уругвая 30 пасяленняўрэдукцый, дзе яны займаліся земляробствам, знаёміліся з еўрап. культурай. У 17 ст. ў сувязі з недахопам рабочых рук іспанцы пачалі завозіць неграўрабоў з Афрыкі. Палітыка каланізатараў неаднойчы выклікала нар. хваляванні (1580, 1630, 1657, 1712, 1720, 1770). Шматлікія абмежаванні, якімі метраполія тармазіла сац.эканам. развіццё ЛаПлаты, выклікалі супраціўленне крэолаў. Вайна паўн.амер. калоній за незалежнасць, франц. рэвалюцыя канца 18 ст., буйныя паўстанні індзейцаў Перу і Чылі стымулявалі вызв. барацьбу і ў А Крызіс ісп. калан. сістэмы спрабавала выкарыстаць Вялікабрьпанія. Аднак 2 яе інтэрвенцыі ў 1806—07 пацярпелі паражэнне. У выніку антыісп. паўстання 1810 у БуэнасАйрэсе скінугы віцэкароль і ўлада лерайшла да Патрыят. тва, якое сфарміравала часовы ўрад ЛаПлаты. Гэта паўстанне стала састаўной ч. Вайны за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26. 9.7.1816 Нац. кангрэс у Тукумане абвясціў незалежнасць Аб’яднаных правінцый ЛаПлаты, у 1826 яны пераўгвораны ў Федэратыўную Рэспубліку А Першым прэзідэнтам А стаў Б. Рывадавія. У 1829 у А ўстаноўлены дыкгатарскі рэжым ХМ.Росаса, які ў выніку нар. руху ў 1858 быў скінуты. Канстьпуцыя 1853 паскорыла працэс аб’яднання краіны. Прагрэсіўналібераль