КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Аргенціна. Пейзаж аргенцінскай Пуны. ’&£’$£*.—s»«4> Аргснціна. Статак авечак у Патагоніі. Правінцыя СантаКрус. Аргенціна. Нацыянальны парк НаўэльУапі. глааргенцінскім канфлікце 1982 за Фалклендскія (Мальвінскія) авы. У выніку выбараў 1983 прэзідэнтам А стаў Р. Альфансін ад партыі ГРС. Пагаршэнне эканам. сітуацыі ў краіне вылілася ў сац. хваляванні. На выбарах 1989 перамог кандыдат ад Хустысіялісцкай партыі К. Менем. Ён аднавіў дыпламат. адносіны з Вялікабрьгганіяй, умацаваў сувязі з дзяржавамі ЕЭС; А выйшла з Руху недалучэння і арыентуецца на пазіцыю ЗША і інш. развітых краін. У 1991 падшсана пагадненне з Бразіліяй, Парагваем і Уругваем пра ўтварэнне паўд.амер. агульнага рынку. На выбарах у 1995 прэзідэнтам краіны зноў выбраны К.Менем. A — адна з краінзаснавальніц ААН, чл. Аргцыі амер. дзяржаў, Лацінаамерыканскай асадыяцыі інтэградыі і інш. Дыпламат. адаосіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 6.11.1992. Палітычныя партыі і прафсаюзы. Хустысіялісцкая партыя. Грамадз. радыкальны саюз, Саюз дэмакр. цэнтра, Хрысц.дэмакр. партыя. Адзіны праф. цэнтр краіны — Усеагульная канфедэрацыя працы. Гаспадарка. А. — адна з найб. развітых у эканам. адносінах краін Лац. Амерыкі. Валодае разнастайнымі прыроднаэканам. рэсурсамі, урадлівымі землямі, энерганосьбітамі (нафта, газ, гідраэнергія, найб. ў Лац. Амерыцы запасы уранавых рудаў) і ініп. Валавы ўнутр. прадукг (ВУП) складае 112 млрд. дол. (1992), 3,4 тыс. дол. на душу насельніцтва, uno прыкладна ўдвая перавышае сярэдні ўзровень па рэгіёне. Прамысловасць. Аснова эканомікі — высокаразвітая апрацоўчая прамсць, дае каля 24% ВУП і амаль цалкам забяспечвае патрэбы краіны. Каля 50% копггу прамысл. прадукцыі дае чорная металургія (выплаўка чыгуну і сталі, пераважна на лрывазной сыравіне), каляровая металургія (вышіаўка свінцу, цынку, алюмінію), маш.буд. (аўта, трактара, судна і станкабудаванне, с.г. машыны), нафтаперапр., нафтахім. і хім. прамсць. Развіта вытворчасць трубаў, электратэхн., цэлюлознапапяровая, цэментная прамсць. У А. раней, чым у інш. краінах Лац. Амерыкі, узніклі галіны, звязаныя з высокімі тэхналогіямі (электронная, атамная). Удзельная вага традыц. галін прамсці — харчасмакавай (тытунёвая, вытвсць парагвайскага чаю матэ) і тэкстыльнай — знізілася. Вельмі развіта харч. прамсць (мясная, цукровая, маслабойная, кансервавая, мукамольная, вінаробчая і інш.). Значная гарбарнаабутковая прамсць. У горназдабыўной прамсці вылучаецца здабыча нафты і прыроднага газу, поліметалічных, уранавых, жалезных, марганцавых, медных, берыліевых і вальфрамавых рудаў, а таксама вугалю. У 1992 выпрацавана 51,4 млрд. кВт.гадз элекграэнергіі (каля 48% на ЦЭС, 46% на ГЭС, 5% на АЭС). Буйныя прамысл. цэнтры: БуэнасАйрэс (каля паловы прамысл. прадукцыі), Кордава, ЛаПлата, Расарыо, СантаФэ, Мендоса, БаіяБланка, Саратэ і інш. Сельская гаспадарка.Разам з рыбалоўствам дае 15% ВУП і за АРГЕНЦІНА 471 бяспечвае краіну харч. прадуктамі і большай ч. сыравіны. Спецыялізацыя — таварная вытвсць мяса і збожжа. Каля 75% зямельнага фонду належыць буйным латыфундыям (больш за 1000 га). Плошча с.г. угоддзяў каля 180 млн. га, з іх 20% — ворныя землі. Асн. галіна — жывёлагадоўля: буйн. par. жывёла мяснога кірунку і мясавоўнавая авечкагадоўля. Развіта птушкагадоўля. Земляробства канцэнтруецца ў Пампе. Асн. с.г. культуры: пшаніца, кукуруза, ячмень, авёс, сланечнік. Вырошчваюць лён, жыта, цукр. трыснёг, цукр. буракі, сою, рыс, чай, бавоўнік, люцэрну, бульбу, тытунь, арахіс, вінаград, аліўкавыя і тунгавыя дрэвы, цытрусавыя. Вакол вял. гарадоў — агародніцтва, садаводства, малочйая жывёлагадоўля і свінагадоўля. Транспарт. У знешніх перавозках гал. роля належыць марскому транспарту, ва ўнутраных — аўгамабільнаму. Найб. марскія парты: БуэнасАйрэс, ЛаІІлата, Расарыо, БаіяБланка, СанНікалас, КамадораРывадавія, СантаФэ, МардэльГІлата. Даўж. аўтадарог 575 тыс. км, 55 тыс. км асфальтаваныя, чыгунак 37 тыс. км. У А. 10 міжнар. аэрапортаў, найбольшы ў БуэнасАйрэсе. Каля 80% экспарту складае с.г. прадукцыя: мяса, мясапрадукгы, воўна, скуры, збожжа, маслічныя, малочныя лрадукгы, дубільны экстракг з кебрача, чай. Экспартуюць таксама абсталяванне, вальфрам. Імпарт: машыны, прамысл. абсталяванне, сыравіна, нафтапрадукты, паліва. Ганда. партнёры: ЗША, Бразілія, Балівія, Германія, Італія, Японія, Нідэрланды і інш. Беларусь у 1993 экспартавала ў А. грузавыя аўтамабілі, трактары, з А. прывозіла с.г. прадукгы. Грашовая адзінка — песа. Узброеныя сілы А. ўключаюць рэгулярныя ўзбр. сілы і ваенізаваныя фарміраванні. Рэгулярныя ўзбр. сілы налічваюць 83 тыс. чал. (1991) і складаюцца з сухап. войскаў, ВПС і BMC. Вярх. галоўнакамандуючы — прэзідэнт. Сухап. войскі (45 тыс. чал.) зведзены ў 4 армейскія корпусы, маюць на ўзбраенні танкі і інш. бранятэ.хніку, артылерыю, ракеты і інш. У складзе ВПС (13 тыс. чал.) 10 авіяц. брыгад (143 баявыя, 164 дапаможныя самалёты, 45 верталётаў). BMC (25 тыс. чал.) уключаюць флот, авіяцыю BMC і падраздзяленне марской пяхоты (3 тыс. чал.); 36 баявых караблёў (1 авіяносец, 6 эсмінцаў, 7 фрэгатаў, 4 падводныя лодкі, 12 патрульных караблёў і 6 тральшчыкаў), 67 катэраў, 38 дапаможных суднаў, 33 самалёты і 24 верталёты марской авіяцыі. Камплектуюцца ўзбр. сілы паводле закону аб усеагульнай воінскай павіннасці, прызыўны ўзрост — 18 гадоў, тэрмін абавязковай ваен. службы ў сухапутных войсках і ВПС — 1 год, у BMC — 14 месяцаў. Афіцэрскія кадры рыхтуюць у акадэміях, ваен. вучылішчах, а таксама за мяжой. Ваенізаваныя фарміраванні складаюіша з жан дармерыі (ваен. паліцыя, 13 тыс. чал.) і берагавой аховы (9 тыс. чал.). Агульная колькасць рэзерву — 377 тыс. чал. (1987). Асвета, навуковыя ўстановы. Паводле закону аб адукацыі 1976 сістэма адукацыі ў А. ўключае ўстановы дашкольнага выхавання для дзяцей 3—5 гадоў, абавязковую (пачатковую) школу (7 гадоў навучання) для дзяцей 6—12 гадоў, сярэднюю (5—7 гадоў навучання) з двума цыкламі: 3гадовым базавым (8—10 кл.) і 2—4гадовым агульнаадук. або спец. навучаннем (у залежнасці ад тыпу сярэдняй навуч. установы ці ВНУ). У 1989/90 навуч. г. дашкольныя дзіцячыя ўстановы (існуюць пры пач. школах) наведвала 720 тыс. дзяцей, у пач. школах займаліся 4,9 млн. вучняў, працавалі 252 тыс. настаўнікаў, у сярэдніх — каля 2 млн. вучняў і 262 тыс. выкладчыкаў. Вышэйшую адукацыю ў А. даюць у асноўным унты (больш за 50), а таксама інты і вышэйшыя каледжы. Каля паловы прыватных ВНУ кантралюе каталіцкая царква. У 1989/90 навуч. г. ў ВНУ займалася каля 903 тыс. студэнтаў, працавала каля 70 тыс. выкладчыкаў. Найбольшыя унты: у БуэнасАйрэсе (з 1821), Кордаве (з 1613), ЛаПлаце (з 1884), СантаФэ (з 1919), Мароне (з 1960) і інш. Найбольшыя бкі: Нац. бка (з 1810), бка унта ў БуэнасАйрэсе, Нац. кангрэса (з 1859). Музеі: прыродазнаўчых навук (з 1823), Нац. гістарычны (з 1889), Нац. музей прыгожых мастаіпваў (з 1895), школьны імя Сарм’ента (з 1910, усе ў БуэнасАйрэсе), прыродазнаўчагістарычны ў Мендосе (з 1911) і інш. Навуковыя даследаванні вядуцца ў галіновых акадэміях навук, НДІ пры унтах і інтах, у навук. твах. Друк, радыё, тэлебачанне У А. выходзіць 227 перыяд. выданняў агульным тыражом 2,75 млн. экз. (1990). Найбуйнейшыя газетныя выданні: «Сіагіп» («Гарніст», з 1945), «Сгопіса» («Хроніка», з 1963). Агенцтвы друку: Тэленатысіёса Амерыкана (з 1945), Дзыстрыбуідора Аргенціна дэ Натыскас (прыватнае інфарм. агенцтва, з 1964), Дыярыас і Натысіяс (з 1982). Дзейнічаюць 37 дзярж., 3 прыватныя і 72 мясц. радыёстанцыі. Галоўныя: Радыё Эль Мунда, Радыё дэль Плата, Радыё Насьёналь. 14 дзярж. тэлестанцый, 28 прыватных тэлеканалаў. Літаратура. Літ. помнікі карэннага індзейскага насельнііггва А. не захаваліся. Творы калан. перыяду (пач. 16 — пач. 19 ст.) — гіст. хронікі Р. Дыяса дэ Гусмана, М. дэль Барка Сентынеры (лры ЛаПлаты). У гады нац.вызв. руху (1810—16) панаваў рэв.патрыят. класіцызм (X. Крус Варэла, Б. дэ Мантэагуда). Пасля абвяшчэння незалежнасці А. ідэйнамаст. кірункам у лры стаў рамантызм (Х.М. Гуцьерэс, Э.Эчыверыя, Х.Мармаль). Маст.філас. твор «Факунда» (1845) Д.Ф.Сарм’ента лічыцца шэдэўрам арг. рамант. школы. Гіст. раман «Амалія» (1855) Х.Мармаля — першы нац. раман. Да канца 18 ст. склаліся традыцыі фальклору гауча (жыхароў Пампы). На іх аснове развіваецца ўласнаарг. «лра гауча» (І.Аскасубі. Э. дэль Кампа, Р. Аблігада). Яе вяршыня — эпічная паэма X. Эрнандаса «Марцін Ф'ера» (ч. 1—2, 1872—79), адметная рысамі кастумбрызму (апісанне побыту і нораваў). Імкненне да рэаліст. адлюстравання рэчаіснасці харакгэрна для твораў прадстаўнікоў кастумбрысцкай лры (2я пал. 19 ет.) Л.В.Лопеса, Л.Кане, Э.Вільдэ, К.ГідаіСпана. 3 пач. 20 ст. ўзмацніліся пазіцыі рэалізму [Х.Мартэль, Э.Камбасерас, Ф.Моча (Х.С.Альварэс), Р.Х.Пайра, Ф.Санчэс, Б.Лінч, М.Гальвес], мадэрнізму і постмадэрнізму (Л.Лугонес, Э.Лаэрта, Б.Фернандэс Марэна, Э.Карыега, А.Сторні, Э.Банчс, Р.ААрыета, Э.Марцінес Эстрада і інш.). Вялікі ўплыў на развіццё літ. жыцця 1920х г. зрабілі літ. аб’яднанні «Фларыда» (адстойвала «чыстае» мастацтва: Х.Л.Борхес, Э.Мальеа, Л.Марычаль) і «Баэда» (выступала за «мастацтва для жыцця»: А.Юнке, Р.Арльт, Р.Гансалес Туньён). У апошнія дзесяцігоддзі ўюіад у развіццё арг. і сусв. лры зрабілі Х.Картасар, Х.Л.Борхес, Э.Сабата і інш. Архітэктура. У калан. перыяд архітэктура развівалася ў гарадах, што ўзніклі 472 АРГЕНЦІНА на шляхах пранікнення ў краіну іспанцаў. Выраслі гарады БуэнасАйрэс, Кордава, СантаФэ і інш. з прамавугольнай сеткай вуліц, на гал. плошчы якіх узводзіліся сабор, ратуша, палац губернатара, арсенал. Архітэкгура 17 ст. вызначалася прастатой і манументальнасцю (арх. Х.Краус, А.Бланкі, Х.Б.ПрыМалі). Найб. характэрны помнік гэтага перыяду царква Кампанья ў Кордаве (праекг інж. Ф.Лемера, 1649— 90). 3 18 ст. панавалі барока і класіцызм (царква СанІгнасіо ў правінцыі Місьёнес), у канцы 19 — пач. 20 ст, — эклектызм і стылізацыя. У 1920я г. склаліся рацыяналістычныя тэндэнцыі (арх. А.Вірасора, В.Акоста, Х.Віванка, А.Банет, А.Вільямс). 3 1940—50х г. архітэкгары звяртаюцца да арган. архітэктуры, развітых прасторавых і структурных кампазіцый, выкарыстання новых канструкцый і матэрыялаў (А.Агасціні, Х.Сальсон, К.Тэст, А.Гайда, Э.Лестан, Э.Амбаш і інш.).