КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АВАДНІ 57 Айне, ЭльФуджайры. Рэгулярныя і чартэрныя рэйсы звязваюць ААЭ з многімі краінамі свету, у тл. з Беларуссю. Свабодная эканам. зона ў аэрапорце ДжэбельАлі (эмірат Дубай). Горад Дубай — цэнтр рээкспарту і турызму. ААЭ — буйны фінансавы цэнтр Б.Усходу. Агульныя дэпазіты 63 дзеючых у краіне камерц. банкаў на пач. 1992 склалі 43 млрд. дол. ЗІПА. Праз ААЭ (асабліва эмірат Дубай) штогод праходзіць да 170 т золата, з якіх прыкладна 40 т застаецца ў эміратах. ААЭ вывозіць нафту і нафтапрадукгы (18,4 млрд. дол. ЗША; 1991), звадкаваны газ, алюміній, цэмент, рыбу, фінікі, жэмчуг. Увозяць машыны і абсталяванне, трансп. сродкі, быт. тэхніку, гатовыя вырабы, харч. прадукты. Гандаль вядзецца ў асн. з Японіяй, ЗША. зах.еўрап. і араб. краінамі. Дзякуючы паскоранаму развіццю нафтагазавай прамсці і прыбыткам ад яе ў эміратах дасягнуты высокія тэмпы эканам. росту, забяспечаны адзін з самых высокіх сярэдніх гадавых даходаў у свеце ў разліку на душу насельніцтва, створаны сучасныя гарады і інфраструктура. ААЭ аказваюць значную фінансавую дапамогу краінам, якія развіваюцца. Грашовая адзінка — федэральны дырхам. Літ:. Абдалла Я.Ю. Обьеднненные Арабскне Эмнраты. М., 1978; Географнческнй справочннк: новые цнфры, факты, названня. М., 1993; Н с а е в В.А., О з о л н н г В.В. Катар; Обьеднненные Арабскне Эмнраты. М., 1984; Клековскнй Р.В., Луц к е в н ч В.А Обьеднненные Арабскне Эмнраты. М., 1979; Information please: Almanac, 1995. Boston; New Jork, 1995. М.С.Вайтовіч (прырода, гаспадарка), Кошалеў У.С. (гісторыя). «АБ’ЯДНАНЫЯ ІРЛАНДЦЫ» (United Irishmen), ірландская паліт. аргцыя ў 1791—98. Створана ў г. Белфаст Т. У.Тонам, Э.Фіцджэралдам, Т.Раселам і інш. з мэтай дасягнення свабоды каталіцкага веравызнання, правядзення (разам з пратэстантамі) парламенцкай рэформы. 3 1794 ператварылася ў падп. рух за незалежнасць Ірландыі. Вяла перамовы з рэв. Францыяй аб ваен. дапамозе. Напярэдадні запланаванага на 1798 паўстання лідэры «А.і» былі арыштаваны, што пазбавіла паўстанцаў цэнтралізаванага кіраўннггва. Толькі ў графстве Уэксфард яны захапілі частку тэр., але не ўтрымалі яе. Паўстанне пацярпела крах. АБ’ЯДНАНЫЯ НАЦЫІ, тэрмін, прынягы для назвы дзяржаў, якія ў час 2й сусв. вайны 1939—45 уваходзілі ў антыгітлераўскую кааліцыю і стварьші ў 1945 Арганізацыю Аб’яднаных Нацый (ААН). У літаратуры і афіц. публікацыях выкарыстоўваецца і як скарочаная назва ААН. АБ’ЯДНАНЫЯ САЦЫЯЛДЭМАКРАТЬІЧНЫЯ АРГАНІЗАЦЫІ («аб’я д н а н к і»), агульныя арганізацыі балынавікоў і меншавікоў, якія існавалі ў 1917 на тэр. Расіі. На Беларусі ў іх уваходзілі таксама бундаўцы. Да сак. 1917 такія аргцыі сфарміраваліся ва ўсіх бел. гарадах і многіх злучэннях Зах. фронту. Адзінства ў «аб’яднанках» не было з моманту іх стварэння, хоць не было і выразнага фракцыйнага падзелу. Пасля VII (Красавіцкай) канферэнцыі РСДРП (1917) акрэслілася тэндэнцыя на размежаванне бальшавіцкіх аргцый з інш. партыямі і групамі ў прамысл. цэнтрах Расіі. Пасля VI з’езда РСДРП(б), які вызначыў курс на ўзбр. паўстанне, бальшавікі фарсіравалі разрыў з меншавікамі. У ліп. 1917 пачалі афармляцца раздзельныя аргцыі ў Бабруйску, Рэчыцы, многіх вайск. часцях Зах. фронту і тылавых гарнізонах. Да жн. — вер. 1917 працэс размежавання ў «аб’яднанках» на Беларусі цалкам завяршыўся. Утварыліся Паўн.Зах. абласныя аргцыі РКП(б) і РСДРП (меншавікоў), абласны кт Бунда. Літ:. йгнатенко й М. Февральская буржуазнодемократнческая революцня в Белорусснн. Мн., 1986; Большевнкн Белорусснн в борьбе за победу Октября. Мн., 1987. А. С.Кароль. АБ’ЯДНАЎЧЫ З’ЕЗД КАМПАРТЫЙ БЕЛАРЎСІ, ЛІТВЬІ I ЗАХОДНЯЙ БЕЛАРУСІ, гл. Другі з 'езд КП(б)Б. АБЯЗБОЛЬВАННЕ. штучнае адключэнне ўспрымання болю пры хірург. аперацыях, інш. лячэбных і дыягнастычных працэдурах, траўмах і некаторых захворваннях. Пастаяннае А. практыкуецца пры нясцерпных працяглых болях, пакутах (напр., у анкалагічнай практыцы). Часовае А. з’яўляецца звычайнай працэдурай у лячэбнай, асабліва хірург., практыцы; ажыццяўляецца без парушэння свядомасці (мясцовае А., або мясцовая анестэзія), а таксама з яе парушэннем (агульнае А., або наркоз). Сродкі і метады А. розныя, прадугледжваюць выкарыстанне хім. (наркотыкі і інш. анестэзіруючыя прэпараты), фіз. (элекграток, холад) і нейрапсіхічных (штучная блакада або хірург. адключэнне пэўных участкаў нерв. сістэмы, гіпнатычнае ўздзеянне) факгараў. Ад правільнасці іх выбару залежыць зыход цяжкіх хірург. аперацый (памылкі ў выбары могуць прывесці да пасляаперацыйнага шоку). Вывучэннем праблем А. займаецца анестэзіялогія. І.І.Канус. АВАГАДРА (Avogadro) Амедэо (9.8.1776, г. Турын — 9.7.1856), італьянскі фізік і хімік. Атрымаў юрыд. адукацыю, самастойна вывучаў хімію, фізіку і матэматыку. Чл.кар. (1804), ардынарны акад. (1819) АН у Турыне. У 1820—22 і 1834—50 праф. фізікі Гурынскага унта. Прапанаваў гіпотэзу (1811), паводле якой малекулы газаў складаюцца з аднаго або некалькіх атамаў (гэтая думка выказана на 70 гадоў раней М.В.Ламаносавым). Сфармуляваў адзін з асн. законаў ідэальных газаў (гл. Авагадра закон), прапанаваў метад вызначэння атамных і малекулярных масаў. Імем А. наз. Авагадра пастаянная. Літ.: Быков Г.В. Амедео Авогадро. М., 1970. АВАГАДРА ЗАКОН, адзін з асноўных законаў малекулярнай фізікі, паводле якога ў роўных аб’ёмах ідэальных газаў пры аднолькавых тры і ціску змяіпчаецца аднолькавая колькасць малекул. Адкрыты А.Авагадра ў 1811. 3 А. з. вынікае, што пры аднолькавых тры і ціску 1 моль кожнага ідэальпага газу займае аднолькавы аб’ём, роўны пры ААвагадра. нармальных умовах 22,4Л0’г м1, ці 22,4 л, а шчыльнасці газаў прама прапарцыянальныя іх малекулярным масам. АВАГАДРА ПАСТАЯННАЯ, адна з асноўных фіз. пастаянньгх; колькасць часціц (атамаў, малекул і інш.) у адзінцы колькасці рэчыва. Пазначаецца Na. Назва ў гонар А. Авагадра. А.п. істотная для вызначэння інш. фіз. пастаянных. Na = 6,022169 (40) 1023 моль 4. АВАДАНА (санскр., літар. апавяданне), апавяданні пра рэліг. і маральнаэтычныя подзвігі будыйскіх прапаведнікаў; жанр лры будызму ў Індыі. Паводле традыц. уяўленняў, А. расказваліся Будай. Найб. цікавыя з іх «Збор ста авадан» («Аваданашатака») і «Божая авадана» («Дзіўявадана»), «АВАДЗЕНЬ», часопіс гумару і сатыры. Выдаваўся ў Вільні ў 1924—25 на бел. мове раз у 2 тыдні. У 1929 зроблена спроба аднавіць выданне (выйшлі 2 нумары: апошні, 13ы, у лют. 1933). Рэдактарвыдавец А.Васілеўскі. У «А.» пераважаў бытавы гумар. 3 ростам нац.вызв. руху закранаў і надзённыя пытанні грамадскага жыцця Зах. Беларусі, адлюстроўваў барацьбу працоўных супраць праяў сац. і нац. прыгнёту. Друкаваў гумарэскі, фельетоны, гумарыстычных і сатыр. замалёўкі Васілеўскага, Г.Леўчыка, У.Паўлюкоўскага, І.Маразовіча (Я.Маланка), В.Гаротнага і інш. 3 «А.» выйшлі заснавальнікі сатыр. час. «Маланка». АВАДНІ, насякомыя з атр. двухкрыльгх. Пашыраны на ўсіх мацерыках, акрамя Антарктыды. Належаць да 3 сям.: насаглотачных (Oestridae), падскурных (Hypodermatidae) і сіраўнікавых (Jastrophilidae) А. Каля 160 відаў, з іх на Беларусі 11. Найб. трапляюцца А. авечы (Oestrus ovis), А. бычыны (Hypoderma bovis) i A. кручок (Jastrophilus 58 АВАДОН intestinalis). Часта А. блытаюць са сляпнямі. Цела даўж. 9—22 мм, укрыта валаскамі, радзей голае. Ротавыя органы рудыментарныя. He жывяцца, жывуць 3—25 сутак за кошт рэчываў, назапашаных у лічынкавай стадыі. У развіцці лраходзяць стадыі яйца, лічынкі (9—10 месяцаў), кукалкі, дарослай асобіны. Самкі насаглотачных А. жывародныя, падскурных і страўнікавых адкладваюць яйцы. Спелыя лічынкі акукліваюцца ў глебе, гнаі, паразітуюць у скуры, лобных пазухах, насаглотцы, страўніку, галаве, вачах жывёл і чалавека. Вельмі шкодзяць жывёлагадоўлі. АВАДОН, у іудаісцкай міфалогіі ўвасабленне ямымагілы і прадоння апраметнай, якая паглынае, хавае і бясследна знішчае; вобраз, блізкі да анёла смерці. У хрысц. міфалогіі А. вядзе супраць чалавсцтва ў канцы свету караючую раць жахлівай «саранчы». АВАЗ Атараглы (15.8.1884, г. Хіва — 1919), узбекскі паэтасветнік. Вучыўся ў медрэсэ. У 18гадовым узросце стаў прызнаным нар. паэтам Харэзма. Прадаўжальнік традыцый юіасічнай узб. літаратуры. У вершах рэалістычна адлюстроўваў тагачасную рэчаіснасць, выкрываў феад. знаць і ўлады. Аўтар зб. лірыкі «Шчаслівыя дні». Пісаў розныя па форме вершы (рубаі, газель, шта і інш.), выкарыстоўваў фальклорныя вобразы. АВАКУМ Пяіровіч (1620 або 1621 — 14.4.1682), пратапоп, адзін з заснавальнікаў рус. стараверства (гл. Раскол), пісьменнік. У 1646—47 чл. «Гуртка рупліўцаў набожнасці». У 1652 пратапоп у г. Юр’евец Павольскі, потым святар Казанскага сабора ў Маскве. Выступаў супраць рэформаў патрыярха Нікана, за што неаднаразова быў сасланы ў Табольск, Даурыю, Мезень. У 1667 асуджаны на царк. саборы і сасланы ў Пустазерскі асірог. Аўгар «Жыція пратапопа Авакума» (1672—75), «Кнігі гутарак» (1669—75), «Кнігі тлумачэнняў» (1673—76), «Кнііі выкрыванняў» (1679), «Слоў плачэўных» (1676) і інш. Паводле царскага ўказа спалены. АВАЛ (франц. ovale ад лац. ovum яйцо), замкнёная выпуклая плоская крывая, (напр., акружнасць, эліпс). Уласцівасці: кожны дастаткова гладкі А. мае не менш як 4 пункты максімуму і мінімуму крывізны; калі адлегласць паміж любымі 2 паралельнымі, датычнымі да А., пастаянная для ўсіх напрамкаў (А. пастаяннай шырыні h), то даўжыня А. роўная 7th. А. пастаяннай шырьші атрымліваюць, калі з вяршыні роўнастаронняга трохвугольніка са стараной а апісваюць 6 акружнасцей (3 адвольным радыусам г, 3 радыусам, роўным R = a + г). У алг. геаметрыі А. наз. ўсякія замкнёныя (не абавязкова выпуклыя) галіны алг. крывых, што не маюць пунктаў самаперасячэнмя. АВАЛІ, нафтагазавае радовішча ў Бахрэйне, адно з буйнейшых у свеце. Уваходзіць у Персідскага заліва нафтагазаносны басейн. Адкрьгта ў 1932, распрацоўваецца з 1933. ГІачатковыя прамысл. заласы нафты 136 млн. т, газу 530 млрд. м . Прадукцыйныя паклады на глыб. 0,6—3,5 км. Шчыльн. нафты 850 кг/м' . Больш за 200 фантануючых і помпавакампрэсарных свідравін. Газ сухі, метанавы, выкарыстоўваецца як прамысл. паліва. АВАЛІЯНІ Ладо (Уладзімір; н. 15.5.1913, г. Зестафоні, Грузія), грузінскі пісьменнік. Скончыў Тбіліскую AM (1940). Аўгар апавяданняў, навел, нарысаў (збкі навел «Лахіл Першая», 1940; «Паэтвандроўнік», 1968; «Дубовы чарвяк», 1973, і інш.), рамана пра жыццё рабочых Грузіі «Новы далягляд» (т. 1—