КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
60 АВАРОТ АВАРОТ (вярчэнне) у геамет р ы і, від руху, пры якім хоць адзін пункі прасторы застаецца нерухомы. Пры А. на плоскасці ёсць толькі адзін нерухомы пункг — цэнтр А.; пры А. ў прасторы ёсць адна нерухомая прамая — вось А. Кожны рух у прасторы, які адрозніваецца ад зруху і люстранога адбіцця, можна атрымаць шляхам А. вакол некаторай (імгненнай) восі і наступнага зруху ўздоўж гэтай восі (вінтавы РУХ). АВАРСКАЕ ХАНСТВА, феад. дзяржава ў цэнтр. ч. Дагестана ў канцы 12—19 ст. са сталіцай Хунзах. Утварылася на месцы сярэдневяковага «царства» Серыр. Пры Умахане (п. 1634) буйное самаст. ўладанне. Найб. магутнасці дасягнула ў 18 ст. 3 16 ст. неаднаразова было пад пратэкгаратам Расіі, у 1803 увайшло ў яе склад. У 1820—50я г. ўваходзіла ў імамат. У 1864 А.х. ліквідавана рас. урадам і пераўгворана ў Аварскую акругу. АВАРСКАЯ МОВА, адна з іберыйскакаўказскіх моў (авараандацэзская падгрупа). Пашырана на 3 Дагестана. Mae 2 групы дыялектаў: паўночную — зах. (салатаўскі), усх. і хунзахскі (цэнтр.) дыялекгы; паўднёвую — андалальскі, гідскі, анцухскі, карахскі, батлухскі, закатальскі дыялекгы. Аснова літ. мовы — т.зв. болмац («нар. мова»), сродак вусных зносін паміж носьбітамі розных дыялекгаў. Асаблівасць грамат. ладу — складаная сістэма скланення (да 20 склонаў), адсутнасць катэгорыі асобы ў дзеясловах, эргатыўныя канструкцыі. Пісьменства на аснове араб., з 1928 лац., з 1938 рус. графікі. Літ.: Чнкобава А,Церцвадзе Н. Аварскнй язык. Тбнлнсн, 1962. АВАРСКІ КАГАНАТ, гл. ў арт. Авары. АВАРЦЫ (саманазва маарулал), народ у Дагестане. 496 тыс. чал.; у іншых рэгіёнах Рас. Федэрацыі і краінах СНД 601 тыс. чал. (1989). Гавораць на аварскай мове. Паводле веравызнання мусульманесуніты. АВАРЫ, саюз качавых мангола і цюркамоўных плямёнаў. Паходжанне дакладна не вядома. У сярэдзіне 6 ст. А. ўварваліся з Азіі ў стэпы Зах. Прыкаспія, Паўн. Прычарнамор’е, на землі па Дунаі і на Балканы. Пасля разгрому гепідаў і міграцыі лангабардаў у Італію занялі тэр. Паноніі, дзе да 568 угварылі сваё дзярж. аб’яднанне — Аварскі каганат. На чале яго стаяў каган, якому падначальваліся ў ваен. адносінах плямёны. А. чынілі набегі на Візантыю (581), франкаў (571 і 596), Ламбардыю (610) і інш. Найб. магутнасці каганат дасяпіуў у час праўлення хана Баяна (п. 630). У 2й пал. 8 ст. ў А. шукалі дапамогі і саюзу саксонцы і баварцы супраць Карла Вялікага. У войнах з франкамі (791—803) Аварскі каганат быў знішчаны, пасля 822 звесткі пра А. знікаюць з гісторыі. У рус. летапісах А. называлі обрамі. АВАРЬІЙНАГА ВЫРАТАВАННЯ СІС ТЭМА ў касманаўтыцы, бартавая сістэма для выратавання экіпажа касм. карабля ў выпадку аварыі ракетыносьбіта. Пры аварыі на старце і на пачатковым участку палёту забяспечвае катапультаванне касманаўгаў з касм. карабля з наступным спускам іх на парашутах або аварыйнае аддзяленне спускальнага апарата і адвод яго ад ракетыносьбіта на бяспечную адлегласць (з дапамогай спец. ракетнага цвердапаліўнага рухавіка) з далейшым прызямленнем апарата з экіпажам на парашуце. Пры аварыі ракетыносьбіта на вял. вышынях выратаванне экіпажа ажыццяўляецца аддзяленнем спускальнага апарата (ці ўсяго касм. карабля) ад ракетыносьбіта з наступным палётам яго па траекторыі спуску і тармажэннем у атмасферы і пасадкай. Для памяншэння перагрузак выкарыстоўваецца кіроўны спуск з аэрадынамічнай якасцю. АВАРЫЙНЫ ВЫКІД у экалогіі, ненаўмысны выкід забруджвальных рэчываў у прыроднае асяроддзе пры аварыях на прамысл. прадпрыемствах, ачышчальных збудаваннях і інш. тэхн. сістэмах. Па характары блізкі да залпавага выкіду. Можа ствараць небяспечныя рэгіянальныя экалагічныя сітуацыі (катастрофа на Чарнобыльскай АЭС, аварыі трубаправодаў, буйных нафтаналіўных танкераў), часцей выклікае лакальнае забруджванне. Вынікам Ав. з Чарнобыльскай АЭС было суцэльнае і плямістае забруджванне земляў Беларусі, Украіны і далёкіх тэрыторый. АВАРЫЯ (італьян. avaria), 1) нечаканы выхад са строю тэхн. сістэмы, машыны, судна, самалёта і інш., іх пашкоджанне. Найб. частыя прычыны А. — адступленні ад нормаў тэхнікі бяспекі або парушэнні правілаў эксплуатацыі абсталявання, будынкаў, машын, тэхн. сістэм, памылкі ў іх праекгаванні і тэхн. рэалізацыі. Буйныя А. на прадпрыемствах хім. і ядзернай прамсці, транспарце (марскім, трубаправодным) могуць суправаджацца экалагічна небяспечнымі аварыйнымі выкідамі і чалавечымі ахвярамі. 2) Перан. — непрадбачанае парушэнне ў ходзе якойн. справы; няўдача, няшчасце. АВАСКОІІ (ад лац. ovum яйцо + ...скогі), прылада для вызначэння якасці яец прасвечваннем, а таксама для кантролю за развіццём зародка ў час інкубацыі. АВАТАРА [санскр. літар. сыходжанне, сашэсце (Бога)], у індуізме ўвасабленне бога Вішну ў вобразах інш. багоў, людзей або жывёл. Звязана з верай у перасяленне душы, пашырана з 4—6 ст. н.э. У міфах найб. вядомы 10 А. Вішну (у т.л. ў выглядзе герояў Крышны, Рамы, вепра, карліка), якія здзяйсняюць подзвігі на зямлі. У будызме А. — наогул увасабленне бажаства. АВАЦЫЯ (ад лац. ovatio радасць, весялосць), бурныя, працяглыя апладысменты, якія суправаджаюцца радаснымі воклічамі з выпадку адабрэння чагон. або прывітання кагон. АВАЧЫНСКАЯ СОПКА. А в а ч a , дзеючы вулкан на ПдУ Камчаткі, каля г. ПетрапаўлаўскКамчацкі. Выш. 2741 м (новы кратэр узвышаецца ў старым). Складзены з андэзітавых і базальтавых лаваў, туфаў, шлакаў і попелу. 3 1730х г. было 15 вывяржэнняў, апошняе ў 1945. На схілах лес з каменнай бярозы, кедравы сланік. Вулканалагічная станцыя. АВАШ, нацыянальны парк у цэнтр. частцы Эфіопіі. Засн. ў 1969 у цясніне р. Аваш. Пл. каля 9 тыс. га. Стэпавая і лугастэпавая расліннасць з перавагай злакаў, зараснікі калючага хмызняку; у фауне — антылопы (орыксбейза, газель Сёмерынга, вадзяны казёл і малы куду), зебра Грэві, леапард. АВЕЙДЭ Аскар (1837, г. Марыямлале, Літва — 20.8.1897), адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—64 і яго гісторык. Скончыў Пецярбургскі унт са ступенню канд. права (1858). 3 восені 1862 чл. Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве па падрыхтоўцы паўстання 1863—64. Прымыкаў да правага крыла «чырвоных», змагаўся з «сепаратызмам» К.Каліноўскага. Як камісар варшаўскага ўрада ў Літве і Беларусі ў ліп. 1863 прыехаў у Вільню, дзе 22.8.1863 арыштаваны. Выдаў многіх удзельнікаў паўстання. Аўтар запісак пра паўстанне (1866), у якіх ёсць звесткі пра Каліноўскага і яго акружэнне. У 1866 высланы на пасяленне ў Вяцкую губ., дзе і памёр. Г.В.Кісялёў. АВЕКАЎ Іван Аўдзеевіч (19.5.1919, ст. Асінаўка Аршанскага рна Віцебскай вобл. — 17.4.1943), Герой Сав. Саюза (1943). Скончыў Харкаўскую ваен. авіяц. школу лётчыкаўназіральнікаў (1939), Адэскую ваен. авіяц. школу пілотаў (1940). У Вял. Айч. вайну з чэрв. 1941 на Паўд.Зах., Зах., Цэнтр. франтах. Камандзір эскадрыллі знішчальнага авіяпалка, капітан. Зрабіў 178 баявых вылетаў, збіў асабіста 15 самалётаў праціўніка, разам з вядзёным — 6, адзін самалёт тараніў, 23 знішчыў на аэрадромах. Загінуў у паветр. баі. АВЕЛЬ, паводле біблейскай міфалогіі сын Адама і Евы, пастух авечак, забіты з зайздрасці старэйшым братам Каінам за тое, што бог Яхве аддаў перавагу дарам А. У пераносным значэнні — бязвінная ахвяра жорсткасці, правобраз усіх праведнікаў, якія церпяць ганенні. АВЕЛЬЯНЕДА (Avellaneda), горад у Аргенціне, у складзе Вял. БуэнасАйрэса. Засн. ў 1852. 334 тыс. ж. (1980). Порт у зал. ЛаПлата. чыг. вузел. Мета АВЕРОЭС 61 лургічная, мясахаладабойная, гарбарная, абутковая, тэкст. прамсць. Нафтаперапрацоўка, суднарамонт. АВЕН (лац. Aries, старабел. Овень баран), адно з 13 сузор’яў задыяка ў паўн. паўшар’і неба. Астр. знак У (выкарыстоўваецца для абазначэння пункга веснавога раўнадзенства). Найб. яркія зоркі 2 і 2,2 візуальнай зорнай велічыні. На тэр. Беларусі відаць з сярэдзіны лета, увосень і зімой. Гл. Зорнае неба. АВЕНАРЫУС Мікалай Пятровіч (12.9.1834, г. Пушкін Ленінградскай вобл. — 17.7.1903), педагог, археолаг, краязнавец. Скончыў Гал. пед. інт у Пецярбургу. У 1864—85 інспекіар АлександрынскаМарыінскага інта ў Варшаве, Беластоцкага наст. інта. Адзін з заснавальнікаў Маладзечанскай наст. семінарыі (1864). У 1885—90 раскопваў курганы ў Барысаўскім і Навагрудскім пав., каменныя магілы ў Бельскім і Беластоцкім пав. Аўтар артыкулаў па археалогіі, нумізматыцы, педагогіцы, пытаннях асветы, твораў для дзяцей. Тв:. Руководство к воспнтанню м элементарному обученню. Варшава, 1874; Дрогнчнн Надбужскмй н его древностн // Древностн СевероЗападного края. Спб., 1890. Т. 1. Вып. 1. АВЕНАРЫУС Міхаіл Пятровіч (19.9.1835, г. Пушкін Ленінградскай вобл. — 16.9.1895), рус. фізік, заснавальнік кіеўскай навук. школы эксперым. фізікі. Чл.кар. Пецярбургскай АН (1876). Скончыў Пецярбургскі унт (1858). У 1865—90 у Кіеўскім унце (з 1866 праф.). Навук. працы ў галіне тэрмаэлекгрычнасці і малекулярнай фізікі. Вывеў формулу залежнасці тэрмаэлекграрухальнай сілы ад тры спаяў (закон А.), першым вызначыў параметры крытычнага стану для многіх рэчываў. Літ.: Гольдман АІ. М.П. Авенарнус п кневская школа экспернментальной фмзнкн // Успехн фнз. наук. 1951. Т. 44, вып. 4. АВЕНАРЫУС (Avenarius) Рыхард (19.11.1843, Парыж — 18.8.1896), швейцарскі філосафідэаліст, адзін з заснавальнікаў эмпірыякрытыцызму. Праф. Цюрыхскага унта. У цэнтры філасофіі паняцце вопыту, ачышчанага ад аб’ектыўнай рэальнасці, у выніку чаго здымаецца процілегласць свядомасці і матэрыі, псіхічнага і фізічнага. Выступаў з суб’ектыўнаідэаліст. тэорыяй «прынцыповай каардынацыі» (без суб’екта няма аб’екта, без свядомасці — матэрыі). Прынцып «найменшай траты сіл» на чалавечае пазнанне прывёў А. да біялаіізму, суб’екгывізму, агнастыцызму. Г.У.Грушавы. АВЕНЦІН [Aventinus; сапр. Іаган Турмайр (Turmayr); 4.7.1477— 9.1.1534], нямецкі гісторыкгуманіст. 3 1517 баварскі прыдворны гістарыёграф. Склаў першы гіст. твор на ням. мове «Баварская хроніка», які асвятляе гісторыю Баварыі да 1519 (надрук. ў 1566). У 1523 выдаў першую карту Баварыі. АВЕНЮ (франц. avenue), шырокая вуліца, звычайна абсаджаная дрэвамі. Назва прынята ў Францыі, Вялікабрытаніі. ЗША і некаторых інш. краінах. АВЕРАІЗМ, кірунак у заходнееўрап. філасофіі 13—16 ст., які развіваў погляды арабскага мысліцеля 12 ст. Ібн Рушда (Авероэса); натуралістычная і матэрыяліст. трактоўка вучэння Арыстоцеля. Асн. ідэі А.: нястворанасць свету, вечнасць матэрыі і руху, прызнанне смяротнасці чалавечай душы, сцвярджэнне ўсеагульнай прычыннай сувязі прыродных з’яў, дзвюх ісцін тэорыя. Гал. прадстаўнікі: Сігер Брабанцкі, Жан Жандэн, П’етра д’Абана, П.Пампанацы, Дж.Бруна і інш. У 14—16 ст. еўрап. цэнтрамі А. былі Падуанскі і Балонскі унты ў Італй. На Беларусі А. — адна з крыніц вальнадумства; Ф. Скарына, С. Будны і інш. ў сваіх творах прытрымліваліся ідэі дваістай ісціны, імкнуліся ў духу А. вызваліць чалавечы розум зпад улады дагматычных аўтары