КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АВІЯНОСЕЦ. баявы надводны карабель, асн. ўдарная сіла якога — палубныя самалёты і верталёты. Упершыню выкарыстаны ў канцы 1й сусв. вайны. У 2ю сусв. вайну складалі аснову флоту ЗША, Вялікабрытаніі, Японіі і Францыі. Найб. развіццё атрымалі ў ЗША. Паводле водазмяшчэння і прызначэння адрозніваюць А.: лёгкія, цяжкія; мнагамэтавыя, процілодачныя, ударныя, эскортныя; звычайныя і атамныя. Водазмяшчэнне сучасных А. 20—100 тыс. т, скорасць 18—35 вузлоў (33,3—64,8 км/гадз). Нясуць 25—100 самалётаў і верталётаў, якія пад’ёмнікамі падаюцца на палётную палубу і апускаюцца ў ангар, дзе абсталяваны месцы для рамонту і падрыхтоўкі іх да вьыету. На палубе размешчаны катапульты (забяспечваюць узлёт з інтэрвалам 30 с), пасадачная паласа на вуглавой палётнай палубе з аэрафінішорам і аварыйным бар’ерам (нейлонавыя сеткі). Узлёт і пасадка забяспечваюцца спец. радыётэхн. і аптычнымі сістэмамі і індыкатарамі. Для самаабароны выкарыстоўваюцца зенітныя ракетныя і арт. комплексы.
АВІЯЦЬІЙНАЯ ПРАМЫСЛОВАСЦЬ, галіна машынабудавання, спецыялізаваная на вытвсці лятальных апаратаў, авіяц. рухавікоў, бартавых і інш. сістэм і абсталявання для авіяцыі. Адна з самых навукаёмістых галін прамсці з высокай ступенню кааперавання і канцэнтрацыі вьггвсці. Узнікла ў пач. 20 ст. Як буйная галіна прамсці развілася ў перыяд 1й і асабліва 2й сусв. войнаў. Масавая вьпвсць авіяц. тэхнікі пачалася ў 1918. Толькі ў ЗША і Вялікабрытаніі было выпушчана больш за 36 тыс. самалётаў і 54 тыс. авіярухавікоў (1918). Паскоранымі тэмпамі развівалася напярэдадні і ў час 2й сусв. вайны. А.п. СССР забяспечыла фронт баявымі і трансп. самалётамі пераважна новых тыпаў (знішчальнікі С.А.Лавачкіна, АЛ.Мікаяна, А.С.Якаўлева, штурмавікі С.У.Ільюшына, бамбардзіроўшчыкі Ьіьюшына, У.М.Петлякова, А.М.Тупалева). Выпуск самалётаў у СССР склаў у 1941—1й пал. 1945 больш за 125,6 тыс. За перыяд 2й сусв. вайны Англія выпусціла 125 тыс., Германія каля 120 тыс., ЗША каля 300 тыс. самалётаў. У пасляваен. гады А.п. асвоіла выпуск рэактыўных самалётаў са звышгукавымі
скарасцямі. 3 пач. 1950х г. пачаўся выпуск ірамадз. рэактыўных самалётаў. Развівалася верталётабудаванне: верталёты канструкцыі М.Л.Міля, М.І.Камава (СССР), І.І.Сікорскага (ЗША) і інш. У 1960—80я г. ў А.п. СССР быў створаны шэраг прынцыпова новых узораў авіяц. тэхнікі: знішчальнікі са зменлівай стрэлападобнасцю крьшаў, паскораных узлёту і пасадкі, звышіукавы бамбардзіроўшчык канструкцыі П.В.Сухога Су24, штурмавік Су25, знішчальнікі МіГ29, Mil31, Су27 і Ц{Ш.; велікагрузныя транспартныя самалёты ІЛ76Т, АНІ24, «Руслан», АН225, «Мрыя» (канструпарскае бюро А.К.Антонава), баявыя і грансп. верталёты (у т.л. Мі26 з найбольшай у свеце грузападымальнасцю — 20 т) і інш. У 1960я г. А.п. развітых краін распрацавала праграмы вытвсці звышгукавых насаж. самалётаў «Канкорд» (Францыя сумесна з Англіяй), Ту144 (СССР), які прайшоў выпрабавальную эксплуата
Авіямадэлізм. Авіямадэлі: 1 — пілатажная радыёкіроўная; 2 — экраналёг.
Мнагамэтавы авіяносец BMC Францыі «Клемансо».
цыю. У 1970я г. з’явіліся шырокафюзеляжныя пасаж. самалётыаэробусы А300, A310, А320 і інш. сумеснай выгвсці Францыі, Вялікабрытапй і інш. зах.еўрап. краін (у кансорцыуме «Эрбас індастры»), Іл86 (СССР). Вырашана шмат навук.тэхн. праблем, атрыманы каштоўныя тэхналогіі пры стварэнні арбітальных апаратаў шматразовага выкарыстання «Спэйс Шатл» (ЗША) і «Буран» (СССР), экранапланаў (ракеганосны эксперым. экранаіпан «Лунь», СССР; даўж. 73 м, вага да 300 т) і інш. У канцы 1980х г. у СССР пачаліся падрыхтоўка і асваенне серыйнай вытвсці самалётаў новага пакалення з высокай эканоміяй паліва — ‘л^—300, Ту204, Іл114, пад’ёмных, пЭД’™амаРШавьіх, турбінных рухавікоў і інш. 3 краін б. СССР найб. развіта А.п. у Рас. Федэрацыі. У Рэспубліцы Беларусь дзейнічаюць Мінскі авіярамонтны зд (рамантуе самалёты ТУ134, Як40, Як42), авіярамонтныя зды ў Баранавічах і пад Оршай, Мінскі дзярж. авіяц. каледж (рыхтуе спецыялістаў для грамадз. і ваен. А.). Распрацавана праірама стварэння ўласнага пасаж. сама^994^ кааперЗДыі з Рас. Федэрацыяй
Сусветны лідэр у Ап. — ЗША, дзе Ап вядзе пачатак ад майстэрняў братоў Райт. Масавая вьггвсць самалёгаў разгорнута ў 1918. Івтэнсіўны рост пачаўся ў 1936. У 1939 вынушчана каля 3,9 тыс. самалётаў, у 1944 больш за 96 тыс. Пасля 2й сусв. вайны ЗША сталі буйнейпіым экспарцёрам ваен. тэхнікі, з канца 1950х г. — грамадзянскай авіяц’ тэхнікі. У 1960я г. Ап. ЗША лератварылася У авіяракетную прамсць. У 1970я г. ажыдцяўляліся буйныя праграмы вытвсці баявых самалетаў. створаны авіясістэма сачэння і навядзення («АВАКС»), касм. карабель «Спэйс Шатл». наладжана буйнасерыйная вытвсць шырокафюзеляжных пасаж. самалётаў і інш. Па праграмах 1980х г. ажыццяўляліся вытвсць знішчальнікаў F15, F16, F18 і інш., стратэг. бамбардзіроўшчыка B1B, распрацоўка малапрыкметнага стратэг. бамбардзіроўшчьжа В2, знішчальніка AT і інш.. вы
3. Бел. энц., т. 1.
66 АВІЯЦЫЙНЫ
пуск пасаж. самалётаў «Боінг» 727, 737, 747 757, 767, L1011, DC9 і DC10, MD80 і інш. Вядучыя самалёта і верталётабуд. фірмы: «Боінг», «МакДонелДуглас», «Локхід», «Рокуэл», «Джэнерал дайнэмікс», «Груман», «Нортрап», «Х'юз гелікаптэрс» і інш.; фірмы—вытворцы рухавікоў: «Джэнерал электрык», «Прат энд Ўітні», «Аўка Лайкамінг», «Алісан», «Гарэт тэрбін энджын». Высокаразвітая Ап. у Англіі, Францыі, ФРГ, Канадзе, Японіі і ініп. індустрыяльных краінах. Вядучыя еўрап. краіны ажыццяўляюць сумесныя праірамы распрацоўкі і вытвсці грамадз. і ваен. авіятэхнікі новага пакалення, у т.л. і паветранакасм. самалёта. Пашыраецца міжнар. кааперацыя паміж авіяц. фірмамі розных краіп і кантынентаў. На мяжы 1980—90х г. кошт гадавой прадукцыі An. замежных краін (без б. СССР) ацэньваўся амаль у 160 млрд. дол. (з улікам прадукцыі ракетнакасм. сектара).
Літ.: Гл. пры арт. Авіяцыя.
АВІЯЦЫЙНЫ РУХАВІК, цеплавы рухавік для забеспячэння палётаў лятальных апаратаў у каляземнай паветр. прасторы. Асн. тыпы А.р.: паветранарэактыўныя рухавікі (пераважна турбарэактыўныя рухавікі), турбавінтавыя рухавікі і поршневыя бензінавыя (устанаўліваюцца на самалётах грамадз. авіяцыі спец. прызначэння).
Да камнрэсарных паветранарэактыўных Ар. адносяцца газатурбінныя рухавікі прамой 1 непрамой рэакцыі (у т.л. турбавальныя, якія выкарыстоўваюцца ў асн. на верталётах). На самалётах пакарочанага, а таксама верт. ўзлёту і пасадкі прымяняюць пад’ёмныя і універсальныя пад’ёмнамаршавыя газаіурбінныя рухавікі. На самалётах, здольных развіваць звышгукавыя скорасці, устанаўліваюць бескампрэсарныя праматочныя паветранарэактыўныя рухавікі ці змешаныя ўстаноўкі. Ёсць таксама пульсавальныя паветранарэактыўныя, вадкаснаракетныя і паветранаракетныя рухавікі. Ар. аснашчаюць аўгам. сістэмамі, піто аблягчае кіраванне імі, павышае іх эксплуатацыйную надзейнасць. Асн. паказчыкі дасканаласці Ар.: удз. вага (адносіны вагі рухавіка да яго ўзлётнай цягі ці магутнасці) і ўдз. расход паліва (адносіны гадзіннага расходу лаліва да крэйсерскай цягі ці магугнасці).
АВІЯЦЫЙНЫ СПОРТ, агульная назва відаў спорту, звязаных з выкарыстаннем лятальных апаратаў. Уключае верталётны спорт, дэльтапланёрны спорт, парашутны спорт, планёрны спорт, самалётны спорт.
АВІЯЦЫЯ (франц. aviation ад лац. avis птушка), тэорыя і практыка палётаў у каляземнай паветр. прасторы на апаратах, цяжэйшых за паветра; арганізацыя (служба), якая выкарыстоўвае для палётаў такія апараты. Адрозніваюць грамадзянскую авіяцыю (трансп., сан., спарт., спец. прызначэння і інш.) і ваенную (ваеннапаветраныя сілы, марская авіяцыя, ПГІА). Для забеспячэння руху па авіялініях грамадз. А. мае: парк самалётаў і верталётаў, аэрадромы і аэрапорты; службы кіравання палётамі. Асн. абсталяванне лятальных апаратаў: авіяцыйныя рухавікі і паветраныя вінты;
электрамех., гідраўл. і пнеўматычныя прыстасаванні дая забеспячэння ўзлёту, пасадкі, кіравання; авіяц. прыборы і ьістэмы (паветранай скорасці ўказальнік, вышынямер, авіягарызонт, аўтапілот, авіякомпас, гграскапічныя прыстасаванні і інш ); сродкі навігацыі паветранай, элекгронікі, выліч. тэхнікі і г.д. Самалё
Да арт. Авіяцыя. Самалёгы: 1 — АФ.Мажайскага; 2 — брзтоў Райт; 3 — «Ілья Мурамец».
Да арт. Авіяцыя. Самалёгы перыяду 2й сусветнай вайны: 4 — Іл2; 5 — Як3; б — МіГ3; 7 — Ла7;
3 — Пе8; 9 — Ме109 (Германія).
таваджэнне забяспечваюць таксама наземныя сродкі: радыёстанцыі, радыёмаякі, радыёлакацыйныя станцыі, святломех. кодавыя і сігнальныя агні. А. развіваецца дзякуючы навук. даследаванням у галінах аэрадынамікі, газавай дынамікі, балістыкі, тэорыі рухавікоў і інш.
Развіццё А пачалося з паветраплавання.
АВІЯЦЫЯ 67
Франц. марак Ле Бры ў 1857—67 ажыццявіў палёты на пабудаваным ім планёры, ням. інжынер О.Ліліенталь у 1891—96 пабудаваў і вьшрабаваў некалькі планёраў. Рус. вынаходнік кФ.Мажайскі ў 1881 атрымаў першы патэнт на самалёт, абсталяваны парасілавой устаноўкай. Упершыню ў 1890 адарваўся ад зямлі самалёт з паравым рухавіком франц. інжынера К.Адэра. У 1903 падняліся ў паветра на самалёце з рухавіком унугр. згарання амер. вынаходнікі браты У. і О.Райт. 3 1906 будаваў самалёты франц. інжынер Я.Блерыё, які ўпершыню (1909) пераляцеў ЛаМанш. У 1909—14 у Расіі распрацаваны самалёты канструкцыі Я.М.Гакеля, ДзЛІ.Грыгаровіча і інш. Палёт на біплане ўласнай канструкцыі ў 1910 ажыццявіў А.С.Кудашаў (Кіеў). Прыярытэт у канструяванні верталёта (1909) належыць \.\.Сікорскаму, па яго праекце ў 1913 пабудаваны самалётбіплан «Рускі віцязь» з 4 рухавікамі па 100 к.с. (удасканаленай канструкцыяй гэтага самалёта быў «Ілья Мурамец»). Тэорыю верталёта ў 1910—12 распрацаваў рус. інжынер Б.М.Юр'еў. Вялікі ўшіыў на развіццё А зрабілі працы М.Я.Жукоўскага і С.А. Чаплыгіна. Папулярызацыі і развіццю А. садзейнічалі палёты рус. лётчыкаў М.Яфімава, М.Папова, Р.Аляхновіча, Б.Расінскага, С.Утачкіна. АВасільева, Л.Андрэадзі, Л.Маціевіча і інш. У 1910 Папоў дасягнуў рэкорднага ўзлёту на вышыню 600 м, Аляхновіч у 1911 .зрабіў 100кіламетровы пералёт з рэкорднай скорасцю 92 км/гадз. Далейшае развіццё А атрымала ў гады 1й сусв. вайны: скорасць самалётаў вырасла да 220 км/гадз, вышыня палётаў — да 7 тыс. м. Рус. лётчык ПМ.Несцераў распрацаваў асновы тэхнікі пілатажу і здзейсніў палёт (1913) па пятлі ў верт. плоскасці (гл. Несцерава пятля). У 1916 першым увёў самалёт у штопар, каб прадэманстраваць спосаб выхаду з яго, рус. лётчык К.Арцаулаў. У час вайны выкарыстоўваліся цяжкія самалётыбамбардзіроўшчыкі тыпу «Ілья Мурамец», якія мелі экіпаж да 8 чал., падымалі да 500 кг бомбаў, былі ўзброены 3—7 кулямётамі (камандзірам такога бамбардзіроўшчыка быў РМ.Касценчык з Гродна). Развіццю А. садзейнічалі працы У.П.Вятчынкіна, ,\Л.Мікуліна. Б.С.Сцечкіна ў галіне тэорыі рухавікоў. У 1922 разгарнулі дзейнасць авіяц. канструктарскія бюро Грыгаровіча, М.М.Палікарпава, АМ.Тупалева, А.Цз.Швяцова і інш., на самалётах якіх былі атрыманы рэкордныя вынікі. Экіпаж лётчыка М.М.Громава на самалёце «Пралетарый» канструкцыі Тупалева ў 1926 ажыццявіў пералёт па Еўропе. На самалёце «Краіна Саветаў» (таго ж канструктара) экіпаж лётчыка С.АШастакова ў 1929 пераляцеў з Масквы ў НьюЙорк праз Сібір і Камчатку. У 1937 экіпажы В.Т}.Чкалава і Громава зрабілі беспасадачныя пералёты ад Масквы да Амерыкі праз Паўн. полюс. 3 1932 канструктары працавалі над развіццём знішчальнай А і стварылі першыя скарасныя знішчальнікіманапланы, якія дасягалі скорасці 450 км/гадз і вышьті палёту 10 км.