КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
3, 1952—68). АВАЛЬ (франц. aval), вэксальнае паручыцельства, зробленае трэцяй асобай Вокладка часопіса ‘Авадзень*. 1925. (авалістам) у выглядзе спец. гарантыйнага запісу на вонкавым баку вжсаля ці прымацаваным да яго дадатковым лісце (алонжы) або ў выглядзе асобнага дакумента. Можа выдавацца на ўсю суму вэксаля ці яе частку. Учыніўшы А., аваліст бярэ на сябе абавязацельства за любую з адказных па вэксалі асоб — вэксалядаўца, акцэптанта, індасанта. АВАН... (ад франц. avant уперадзе, паперадзе), частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнні словам «перадавы», «пярэдні», напр., авантытул, авангард. АВАНАВІЛАНА, у міфалогіі індзейцаў Паўн. Амерыкі бог — стваральнік і першапрычына ўсяго існага. 3 часцінкі свайго цела ён стварыў светыблізняты: мацізямлю і бацькунеба, ад якіх узнікла ўсё наступнае жыццё. АВАНГАРД (ад аван... + франц. garde варта), 1) часць або падраздзяленне; на флоце яго частка або эскадра падводных караблёў, якія для аховы войск на маршы рухаюцца наперадзе гал. сіл. Задача — прыняць на сябе першы ўдар, не дапусціць ратггоўнага нападу праціўніка на гал. сілы, стварыць ім зручныя ўмовы для ўступлення ў бой. А. пасылаеода таксама пры наступленні, праследаванні, у ходзе рэйду. Прымяняўся са стараж. часоў: у арміі Аляксандра Македонскага наперадзе ішлі атрады, якія выконвалі ролю А. Вядомы амаль ва ўсіх сучасных арміях свету. На флоце пасля 1й сусв. вайны не выкарыстоўваецца. 2) У пераносным сэнсе — найбольш свядомая, перадавая частка якоганебудзь грамадскага руху, паліт. партыі ці групы людзей. АВАНГАРД у м у з ы ц ы , умоўная назва розных музычнатворчых плыняў 20 ст. Тэрмін «А.» зацвердзіўся з 2й пал. 1940х г. у адносінах да шматлікіх школ зах. музыкі, адметных гранічным радыкалізмам, пошукам новых выразных сродкаў, тэхнік кампазіцыі, форм арганізацыі гукавога матэрыялу, абсалютызацыяй эксперыменту, якім спадарожнічае свядомае адмаўленне эстэт. нормаў і традыцый, што выпрацаваны ў мастацтве мінулага. Своеасаблівымі цэнтрамі А. сталі Францыя, Германія, Італія, ЗША Сярод прадстаўнікоў А камлазітары рознай арыентацыі: П.Булез, П.Шэфер, Я.Ксенакіс, К.ІПтокгаўзен, Л.Нона, Л.Берыо, Дж.Кейдж, Дз.Лігеці. Сярод прыёмаў і метадаў кампазіцыі муз. A — серыяльнасць, пуантылізм. алеаторыка, санорыка, электронная музыка, канкрэтная музыка, а таксама шэраг новых прыёмаў гуказдабывання на традыц. інструментах. Гранічнае наватарства ў А часам становіцца самамэтай, фармальныя навацыі могуць весці да разбурэння эстэт. асноў мастацгва. Адаак некат. эксперыменгы буйных кампазітараў выявілі новыя стыліст. сродкі для ўвасаблення ідэй і вобразаў у музыцы 20 ст. і лрынялы мастакамі інш. творчых арыентацый. У 1960я г. — сярэдзіне 1970х г. узнікла музыка амер. мінімалістаў Т.Райлі, Ла Монт Янга, інстр. тр М.Кагеля, калажная тэхніка кампазіцыі і інш. з’явы, абагульненыя паняццем поставангард. У бел. музыцы мастацкаэстэт. АВАРАЙРСКАЯ 59 сістэма заходняга муз. А. ў чыстым выглядзе не знайшла ўвасаблення, аднак прыёмы серыйнай тэхнікі, алеаторыкі, санорыкі і інш. выкарыстоўваюць бел. кампазітары С.Картэс, Дз.Смольскі, С.Бельцюкоў, В.Войцік, В.Кузняцоў, В.Капыцько, А.Літвіноўскі, А.Сонін, Л.Шлег, Я.Паплаўскі і інш. А.У.Валадковіч. «АВАНГАРД», кірунак у кінамастацтве 1920х г., абумоўлены пошукамі новых сродкаў выразнасці. Найб. характэрны для франц. і ням. кіно. У 1й пал. 1920х г. «А.» абазначаўся тэрмінам «фотагенія» (паэтычны погляд на рэальнасць, выкарыстанне муз. рытмікі, алегорый, метафарычнай кінамовы, асацыятыўнага мантажу). Выявіўся ў фільмах «Я абвінавачваю» і «Кола» А.Ганса, «Эльдарада» М.Л’Эрб’е, «Вернае сэрца» Ж.Эпштэйна, «Ліхаманка» Л.Дэлюка і інш. У 2й пал. 1920х г. у «А» назіраецца схільнасць да эксперым. фарматворчасці на аснове выявы геам. фігур, ліній, святлаценяў, рытмічных і мантажпых кампазіцый — фільмы «Механічны балет» Ф.Лежэ, «Сімфонія вялікага горада» В.Рутмана, серыя «Эцюды» О.Фішынгера і інш.; вобразы ствараліся на аснове сюррэалістычных і дадаісцкіх матываў («Антракт» Р.Клера, «Андалузскі сабака» Л.Буньюэля, «Эмак Бакія» М.Рэя, «Ракавіна і свяшчэннік» Ж.Дзюлака і інш.). Г.В.Ратнікаў. «АВАНГАРД» (Vanguard), серыя амерыканскіх штучных спадарожнікаў Зямлі (ШСЗ) для вывучэння каляземнай прасторы і іх ракетносьбітаў. Першы амер. ШСЗ належаў да тыпу «А.» (снеж. 1957). 3 11 запушчаных «А.» на арбіту выйшлі 3 (1959). Маса ШСЗ 1,5 — 23 кг. 1я і 2я ступені ракетыносьбіта «А.» вадкасныя, 3я —цвердапаліўная; макс. карысны груз каля 11 кг пры вывадзе на арбіту выш. да 500 км; стартавая маса 10,2 т, даўжыня 22,4 м, дыяметр корпуса 1,14 м. АВАНГАРДЫЗМ, умоўн.ая абагульненая назва мастацкіх кірункаў 20 ст., для якіх харакгэрны пошукі новых, небывалых, часта іптучных формаў і сродкаў мастацкага выяўлення, недаацэнка або адмаўленне традыцый і абсалютызацыя наватарства. Народжаны духоўнай атмасферай часу і яго катаклізмаў, А. адлюстроўвае супярэчнасці паміж рознымі сістэмамі і тэхнікамі кампазіцыі і барацьбу светапоглядных пазіцый. Адны тэарэтыкі і пракіыкі А. дэкларуюць стварэнне элітарнага мастацгва, адчужанага ад сац. задач, другія, наадварот, звязваюць пошук прынцыпова новых выразных сродкаў з неабходнасцю перадачы настрояў сац. пратэсту. З’яўляючыся крайняй праявай больш шырокага кірунку — мадэрнізму, А. выявіўся пераважна не ў закончаных формах, а ў тэндэнцыях да выцяснення традыц. тэм, сюжэтаў і прынцыпаў кампазіцыі, гіпертрафіі ўмоўнасці. Для яго харакгэрны падкрэсленая эмацыянальнасць, скіраваная непасрэдна да пачуццяў (жспрэсіянізм), імкненне разбурыць традыц. эстэтыку (дадаізм), замяніць пасіўную эстэтычнасць акгыўным сац. дзеяннем («левае» мастацлва і рус. футурызм), спроба ўздзейнічаць на падсвядомасць (сюррэалізм) і г.д. Пачаў бу рна развівацца ў 1910—20я г., аб’ядноўваючы розных па творчай стылістыцы прыхільнікаў (Л.Арагон, Б.Брэхт, У.Маякоўскі, В.Незвал і інш.), якія бачылі ў А разбурэнне ідэалаг. міфаў бурж. грамадства. Паступова прынцыповая антыідэалаг. накіраванасць многіх прадстаўнікоў А. прывяла іх у 1960я г. да поўнага адмаўлення традыц. культуры. Літ.: Гл. пры арт. Мадэрнізм. У.М.Конан. АВАНЕСАЎ Рубен Іванавіч (14.2.1902, г. Шуша, Нагорны Карабах — 1.5.1982), рускі мовазнавец. Чл.кар. АН СССР (1958). Др філал. н. (1948), праф. (1937). Скончыў Маскоўскі унт (1925). Працы па фанетыцы і фаналогіі (адзін з заснавальнікаў Маскоўскай фаналагічнай школы), арфаэпіі і арфаграфіі, гісторыі і дыялекталогіі рус. мовы. Кіраўнік і гал. рэдактар «Агульнаславянскага лінгвістычнага атласа» (1958—82). Адзін з аўтараў і рэдактараў «Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы» (1963) і «Лінгвістычнай геаграфіі і групоўкі беларускіх гаворак» (1968— 69; Дзярж. прэмія СССР 1971). ГІад яго кіраўніцтвам падрыхтавана першае пасляваен. пакаленне бел. лінгвістаў. Літ:. Бнблнографня трудов Р.Н.Аванесова // Русское н славянское языкознанне: К 70летню Р.Й.Аванесова. М., 1972; Бірыл a М.В. Р.І.Аванесаў // Бел. лінгвістыка. Мн., 1983. Вып. 22. АВАНЗАЛА (ад аван... + франц. salle зала), памяшканне перад гал. залай у вял. грамадскіх будынках, палацах. У сучасных тэатр., кінаканцэртных і інш. відовішчных будынках А. — вестыбюль перад партэрам глядзельнай залы. АВАНПОСТ (ад аван... + франц. poste пост), перадавая варта для назірання за праціўнікам. У арміі Рас. імперыі ў 18— 19 ст. А. — перадавая ахоўная варта (пяхотная або конная), якая выстаўлялася дзеля засцярогі свайго войска, размешчанага на адпачынак або ў абароне, ад рагпоўнага нападу праціўніка. Выкарыстоўваецца ў сучаспых арміях некаторых дзяржаў. АВАНС (франц. avance), грашовая сума або маёмасная каштоўнасць, якая выдаецца папярэдне ў лік будучых плацяжоў за прадукцыю, работу ці паслугі. А. атрымліваюць работнікі як частку заработнай платы, на камандзіровачныя ці гасп. затраты. А. могуць атрымліваць прадпрыемствы, установы, прадпрымальнікі пры заключэнні дагавораў і камерцыйных здзелак (у гэтым выпадку А можа пераводзіцца і па безнаяўным разліку). У выпадку невыканання дагавора, паводле якога выдадзены А., ён павінен быць вернуты. АВАНСАВАНЫ КАПІТАЛ, грашовая сума, затрачаная на куплю сродкаў вытвсці і рабочай сілы з мэтай атрымання прыбытку. Частка А.к., затрачаная на куплю прылад і прадметаў працы, утварае пастаянны капітал, а авансаваная на куплю рабочай сілы — пераменны .капітал. Прайшоўшы сферу абара чэння, А.к. вяртаецца да прадпрымальніка ў выглядзе 3 частак: вартасці спажытых асноўнага капіталу і абаротнага капіталу (выдаткі вытвсці) і прыбытку. АВАНСЦЭНА (ад аван... + сцэнаў пярэдняя частка сцэны (паміж заслонай і рампай). Як ігравая пляцоўка выкары стоўваецца ў оперных і балетных спектаклях. у драматычных — як месца дзеяння перад закрытай заслонай для невял. сцэн, якія звязваюць асн. карціпы спекіакля. АВАНТУРЫЗМ (ад франц. aventure прыгода), дзейнасць, заснаваная на рызыкоўных падазроных учынках з мэтай дасягнуць лёгкага поспеху, выгады; справа, распачатая без уліку рэальных умоў і магчьгмасцяў. Як правіла, мае на мэце задавальненне карыслівых інтарэсаў, але ў большасці выпадкаў канчаецца правалам. Найб. страты грамадству прыносяць палітычны, эканам., ваенны А. АВАНТУРЫН, мінерал, шчыльны празрысты дробназярністы кварц з уключэннямі гематыту, слюды і інш. Колер серабрыстабелы, чырванаватабуры, залацістажоўты, радзей зялёны, сіні. Бляск мігатлівы, іскрысты, з пералівамі. Радовішчы звязаны з метамарфічнымі тоўшчамі кварцытаў. Выкарыстоўваецца як вырабны камень (вазы і інш.). Штучны А. — карычневае пікло з уключэннямі лісцікаў метал. медзі, што надае яму залацісты бляск. АВАНТЫТУЛ (ад аван... + тытул), першая старонка кнігі, якая папярэднічае тытульнаму лісту. Ha А. могуць змяшчацца загаловак кнігі, назва выдва, яго марка, серыя і інш. звесткі. АВАРАЙРСКАЯ БІТВА 451, адбылася паміж паўстаўшымі армянамі на чале з палкаводцам Варданам Маміканянам і арміяй Сасанідскага Ірана (спрабаваў навязаць сваю рэлігію) 26 мая на Аварайрскім полі (Цэнтр. Арменія). Абодва бакі панеслі вял. страты, у бітве загінуў Маміканян. Перамога іранцаў, армія якіх была ўтрая большая, не была канчатковая — барацьба працягвалася, пакуль Іран не прызнаў права армян на хрысціянскае веравызнанне.