КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
рэформа 1925 прадугледжвала выкуп за поўны кошт часткі дзярж. і памешчыцкіх зямель, садзейнічала паскарэнню хутарызацыі, насаджэнню на «крэсах усходніх» польскіх вайск. і цывільных каланістаў — асаднікаў. Пасля Кастр. рэвалюцыі 1917 зямля ў Расіі, у т.л. на Беларусі, была нацыяналізавана і перададзена бядняцкім і серадняцкім гаспадаркам. Але ў час калектывізацыі яе ў сялян адабралі і перадалі ў калектыўнае карыстанне калгасам і саўгасам. Пасля распаду СССР у постсацыяліст. краінах з пач. 1990х г. ажыццяўляюцца новыя А.р. Сутнасць іх у краінах Балтыі і Усх. Еўропы — ва ўмацаванні прыватнага землеўладання. у Расіі, Беларусі і інш. б. сав. рэспубліках — у стварэнні шматукладнай эканомікі ў агр. сектары (арэнда зямлі, рэарганізацыя калгасаў і саўгасаў у акц. твы, аграфірмы, кааператывы, стварэнне фермерскіх гаспадарак і інш.). Л.МДавыдзенка, У.А.Салановіч. АГРАТЭХНІКА (ад агра... + тэхніка), сістэма прыёмаў вырошчвання с.г. раслін, тэхналогія раслінаводства. Уключае апрацоўку глебы, унясенне ўгнаенняў, падрыхтоўку насення, сяўбу і пасадку, догляд пасеваў, барацьбу з пустазеллем. шкоднікамі і хваробамі с.г. раслін, уборку ўраджаю і інш. мерапрыемствы (усе працэсы ўзаемаабумоўлены і складаюць агратэхн. комплекс). Прыёмы А, звязаныя з выкарыстаннем сістэмы с.г. машын і заснаваныя на дасягненнях аграбіял. навук, пачалі складацца ў канцы 18 — пач. 19 ст. Задача сучаснай A —забеспячэнне высокіх ураджаяў пры мінім. затратах працы і сродкаў на адзінку высакаякаснай прадукцыі, захаванне ўрадлівасці глебы і ахова яе ад эрозіі (гл. Эрозія глебы). Выбар прыёмаў А. абумоўліваецца спецыялізацыяй гаспадаркі, глебавакліматычнымі ўмовамі, біял. асаблівасцямі культур і ажыццяўляецца ў сістэме севазваротаў. На Беларусі, размешчанай у зоне дастатковага ўвільгатнення і бедных дзярновападзолістых глебаў, асн. мэта А. — абагачэнне глебы пажыўнымі рэчывамі, паляпшэнне яе фіз.хім. уласцівасцяў, рэгуляванне воднага рэжыму (гл. Акультурванне глебы, Вапнаванне глебы, Меліярацыя). 3 мэтай найлепшага выкарыстання ўгнаенняў створана аграхім. служба і на ўсе гаспадаркі складзены аграхім. картаграмы. Распрацоўку тэарэт. асноў і нрактычных метадаў А. ўзначальваюць н.д. інты Мінва сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь. Літ.: Панннков В.Д., М н н е е в В . Г . Почва, клммат, удобренне м урожай. 2 нзд. М., 1987; Моргун Ф . Т . , Шнкула Н.К., Тарарнко А.Г. Почвозаіцятное земледелне. 2 нзд. Кнев, 1988; Механмзацня обработкн почвы н посева прп мнтенснвных технологнях возделывання сельскохозяйственных культур. Горкм. 1993. АГРАФІЗІКА (ад агра... + фізіка), агранамічная ф і з і к a , навука пра фіз. працэсы ў глебе і раслінах, выкарыстанне метадаў і сродкаў рэгулявання фіз. умоў жыцця с.г. культур для павышэння іх прадукцыйнасці. Сфар міравалася ў пач. 20 ст. Станаўленне А. звязана з імёнамі Э.Расела, А.Ф.Іофе, Дз.М.Пранішнікава, М.А.Качынскага і інш. Развіваецца на аснове аграноміі і фізікі. Уключае: фізіку глебы і прыземнага слоя паветра, святлокультуру раслін, спосабы і сродкі рэгулявання вонкавых умоў жыцця раслін. На Беларусі праблемы А. вывучаюцца ў н.д. інтах глебазнаўства і аграхіміі, меліярацыі і лугаводства, Бел. тэхнал. унце, Інце эксперым. батанікі АН Беларусі. Даследуюцца воднафіз. і цеплавыя ўласцівасці, воднапаветраны рэжым, водны і цеплавы балансы глебаў, вільгацезабяспечанасць с.г. і лясных культур, змена фактараў урадлівасці глебы пад уплывам меліярацыі і інтэнсіўнага земляробства, спосабы аптымізацыі фіз. умоў вырошчвання с.г. культур, уздзеянне ўмоў навакольнага асяроддзя на працэс фотасінтэзу (С.Г.Скарапанаў, В.Ф.Шабека, К.П.Лундзін. Р.ІАфанасік, Л.П.Смаляк, УЛ.Калер, М.І.Афанасьеў). Вынікі даследаванняў з’яўляюцца тэарэт. асновай гідратэхн. меліярацыі і апрацоўкі глебаў, павышэння прадукцыйнасці раслін, выкарыстоўваюцца ў агратэхніцы. Літ.: Растворова О.Г. Фнзмка почв. Л., 1983; Агрофнзнческне свойства почв н нх регулнрованне в условнях лнтенснвного земледелня. Саранск. 1989. М.ІАфанасьеў. АГРАММІЯ (ад агра... + хімія), a гр a намічная хімія, навука пра хім. працэсы ў глебе і раслінах, жыўленне раслін, выкарыстанне ўтнаенняў і сродкаў хім. меліярацыі глебаў; аснова хімізацыі сельскай гаспадаркі. Грунтуецца на дасягненнях аграноміі і хіміі. Пачала фарміравацца ў 2й пал. 18 — пач. 19 ст. Адзін з заснавальнікаў А франц. вучоны Ж.Бусенго. Развіццё ў Расіі звязана з працамі М.І.Афоніна, АЦ.Болатава, ААНартава, М.Г.Паўлава і інш., у замежжы — шведскага хіміка І.Валерыуса, ням. Ю.Лібіха і АТэера. У галіне А. працавалі Дз.І.Мендзялееў (першыя доследы па вывучэнні эфектыўнасці ўгнаенняў), К.АЦіміразеў, П.А.Костычаў, Дз.М.Пранішнікаў (заснавальнік аграхім. школы: распрацаваў тэорыю азотнага жыўлення раслін, навук. асновы фасфарытавання глеб) і інш. Вынікі аграхім. даследаванняў выкарыстоўваюцца пры раслрацоўцы пытанняў аховы земляў, ажыццяўленні папераджальных мер барацьбы з забруджваннем глебы. На Беларусі першыя аграхім. даследаванні праведзены ў ГорыГорацкай земляробчай школе (вывучэнне эфекгыўнасці гною), на Беняконскай с.г. (выкарыстанне лубіну на зялёнае ўтнаенне) і Мінскай балотнай (дзеянне ўгнаенняў на тарфяных глебах) доследных станцыях. Як самаст. навука развіваецца з 1920х г.: распрацоўка асноў вапнавання глебаў і вывучэнне дзеяння ўгнаенняў на розных глебах і культурах (А.К.КедраўЗіхман, Р.І.Пратасеня, І.Р.Уласенка, І.К.Шпілеўскі, В.І.Шэмпель, В.С.Рубанаў, У.М.Пілько, Р.Т.Вільдфлуш, З.П.Ганчарова, Б.Б.Бельскі), распрацоўка рацыяналь 86 АГРАЦЭНОЗ ных спосабаў выкарыстання сідэратаў (Я.К.Аляксееў) і торфу як угнаення. Н.д. работа па праблемах А. вядзецца ў Бел. НДІ глебазнаўства і аграхіміі, які стаў метадычным цэнтрам па кіраўніцтве ДзЯрж. аграхім. службай і геагр. сеткай доследаў з угнаеннямі, а таксама ў н.д. інтах земляробства і кармоў, меліярацыі і лугаводства, пладаводства, агародніцтва, бульбы, Бел. с.г. акадэміі, Гродзенскім с.г. інце, аддзелах аграхіміі абл. доследных станцый. Распрацаваны тэарэт. асновы і спосабы выкарыстання ўгнаенняў пад запланаваны ўраджай з улікам уласцівасцяў глебаў і біял. асаблівасцяў культур. Вывучаецца А. глебаў і жыўлення раслін з дапамогай мечаных атамаў (С.Н.Іваноў). Складаюцца дэталёвыя планы выкарыстання ўгнаенняў для палёў і культур кожнай гаспадаркі рэспублікі, размяркоўваюцца фонды мінер. угнаенняў і вапны, робяцца прагнозы ўраджайнасці с.г. культур, разлікі планавай і фактычнай акутшасці ўгнаенняў (Т.Н.Кулакоўская, І.М.Багдзевіч, Л.П.Дзяткоўская, Р.У.Васілюк). 3 1980х г. роля А. ў рашэнні праблем сельскай гаспадаркі нязмерна вырасла. Інтэнсіўныя тэхналогіі вырошчвання с.г. культур у многім базіруюцца на рацыянальным выкарыстанні ўгнаенняў і інш. хім. сродкаў, пгто патрабуе распрацоўкі аптымальных рэжымаў жыўлення раслін, новых формаў угнаенняў і спосабаў іх прымянення. Літ.: Новое в повышеннн плодородая почв. Мн., 1988; Агрохммнческая характернстнка почв сельскохозяйственных угодай Республнкн Беларусь. Ч. 1—2. Мн., 1992. П.І.Шкурынаў. АГРАЦЭНОЗ, тое, іпто аграбіяцэноз. АГРАЭКАЛОПЯ (ад агра... + экалогія), сельскaгаспадарчая экал о г і я , раздзел прыкладной экалогіі, які вывучае ўплыў фактараў асяроддзя (біятычных і абіятычных) на прадукцыйнасць культурных раслін, а таксама струкгуру і дынаміку згуртаванняў арганізмаў, пгго насяляюць с.г. ўгоддзі, уплыў аграбіяцэнозаў на жыццяздольнасць раслін, якія культывуюцца. Асновы сучаснай А. распрацавалі вучоныя італьян. Дж.Ацы (1956) і ням. В.Тышлёр (1965). Гал. задача А. — размяшчэнне і выкарыстанне с.г. угоддзяў і прыродных экасістэм (участкі лясоў, лугоў, балот, помнікі прыроды, заказнікі і інш.) такім чынам, каб забяспечыць максімальную біял. прадукцыйнасць ландшафтаў і іх захоўванне. Пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС адной з цэнтр. праблем А. на Беларусі стала вывучэнне міграцыі радыенуклідаў у экасістэмах, у прыватнасці ў аграбіяцэнозах. АГРАЭНЕРГА, Навуковадаследчы інстытут энергетыкі і электрыфікацыі аграпра мысловага комплексу М і ністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання і Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь. Засн. ў 1993 у Мінску на базе Усесаюзнага н.д. і тэхнал. інта мантажу, эксплуатацыі і рамонту машын і абсталявання жывёлагадоўчых і птушкагадоўчых фермаў. Асн. кірункі дзейнасці: распрацоўка навук. асноў перспектыўнага развіцця энергетыкі і элекгрыфікацыі аграпрамысл. комплексаў (АЛК), рац. энергазабеспячэння, спосабаў эфекгыўнага выкарыстання розных відаў энергіі, сістэм машын і абсталявання для паліўнаэнергет. комплексу, камплектаў халадзільнага абсталявання, сродкаў аўтаматызацыі для кіравання тэхнал. працэсамі, энергазберагальных, эколагабяспечных тэхналогій для галін АПК. У.Г.Бабіцкі. АІ'РЬІЗКА Іасафат Пятровіч (1826, Лепельскі рн Віцебскай вобл. — 30.3.1890), выдавец, журналіст, удзельнік рэв.вызв. руху 1860х г. Скончыў Мінскую гімназію, Пецярбургскі унт са ступенню кандыдата права (1849). Працаваў у Мінве фінансаў. У Пецярбургу заснаваў друкарню, выдаваў газ. «Siowo» («Слова», 1859, на польск. мове, забаронена ўрадам), перавыдаў зб. стараж. законаў Польшчы, Беларусі, Літвы, Украіны Валюміна легум і інпі. 3 студэнцкіх гадоў прымыкаў да гуртка З.Серакоўскага, падтрымліваў сувязі з М.Г.Чарнышэўскім, з рэв. твам «Зямля і воля». У 1863 гал. прадстаўнік варшаўскага паўстанцкага ўрада ў Пецярбургу. 14.11.1864 арыпгтаваны і прыгавораны да 20 гадоў катаргі. АГРЬІКАЛА (Agricola) Георг [сапр. Б а ў э р (Bauer); 24.3.1494, г. Глаўхаў, Германія — 21.11.1555], нямецкі вучоны ў галіне горнай справы і мінералогіі. Др медыцыны. На аснове даследаванняў прац аніычных вучоных па геалогіі і горнай справе, уласных назіранняў абагульніў і сістэматызаваў вопыт горнаметалург. вытвсці. Навукова абгрунтаваў асновы поіпуку і разведкі радовішчаў карысных выкапняў, падземнай распрацоўкі рудаў і іх абагачэння, металургіі, прабірнага майстэрства. Апісаў 20 новых мінералаў, прапанаваў метады вызначэння іх па вонкавых прыкметах. Вывучаў лекавыя ўласцівасці металаў і мінералаў. АГРЫКАЛА (Agricola) Мікаэль (сапр. С і м а н с ; каля 1508—10, г. Перная, Фінляндыя — 9.4.1557), пачынальнік Рэфармацыі ў Фінлявдыі, роданачальнік фінскай лры і літ. мовы. У 1536—39 вучыўся ў Вітэнбергскім унце ў ням. дзеячаў Рэфармацыі Лютэра і Меланхтана. Періпы пратэстанцкі лютэранскі епіскап у Фінляндыі (з 1554 епархія Аба). Выдаў першы буквар фін. мовы (1542), пераклады на фін. мову малітоўнікаў, Новага Запавету (1548), часткі Старога Запавету (1551—52) з вершаванымі прадмовамі, нарысамі па