Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
АГУРОК (Cucumis), род аднагадовых травяністых раслін сям. гарбузовых. Вя
90 АГУРОЧНІК
дома каля 30 відаў, гал. ч. у Афрыцы, некалькі відаў у Азіі. Найб. пашыраны А пасяўны (С. sativus). Радзіма — Івдыя, дзе А. вядомы за 3 тыс. г. да н.э. Вырошчваецца ў многіх краінах свету, пераважна ў зоне ўмеранага клімату. Адна з пашыраных харч. культур.
Сцябло паўзучае, даўж. да 1,5 м, з простымі вусікамі, шорсткаапушанае. Лісце чаргаванае, 5лопасцевае, радзей суцэльнае. Кветкі ў пазухах, аднаполыя, мужчынскія, адзіночныя або ў шчытках, жан. адзіночныя. Плод — гарбузіна, розная па форме 1 велічыні (даўж. 5—70 см); ёсць партэнакарпічныя (безнасенныя) формы. Святло і вільгацелюбівая расліна кароткага дня, скараспелая, патрабавальная да цяпла і ўрадлівасці глебы. Вырошчваецца ў адкрытым грунце і ў цяпліцах з насення або расада. Вегетац. перыяд ва ўмовах Беларусі 90—105 суг. Добра расце на супясчаных і лёгкіх сугліністых глебах, багатых перагноем. Ураджайнасць у адкрьггым гртаце 12—46 т/га, у цяпліцах 15—25 кг з 1 м2 Плады маюць у сабе ваду (95—96%), цукры, бялковыя рэчывы, клятчатку, мінер. элементы, вітаміны, арган. кты і інш. рэчывы. Найб. папулярныя сарты на Беларусі Доўжык, Зграбны, Нежынскі мясцовы, Нерасімы 40; перспектыўныя — Беларускі, Вадалей, Дэкан, Канкурэнт, Куставы і інш. Асн. шкоднікі А: парасткавая муха, тля, павуцінны клеіпчык; хваробы: перанаспароз, мучністая раса, аліўкавая плямістасць.
Літ.: Огурцы. 2 нзд. Мн., 1987; Е р о х н н Н . Е . , Стрельцов С.Д. Огурцы н томаты: на грядке, в теплвде, в комнате. 2 нзд. Донецк, 1991.
АГУРОЧНІК, б у р а ч н і к (Borago), род адна і шматгадовых травяністых раслін сям. бурачнікавых. 3 віды, пашыраныя пераважна ў Міжземнамор’і. Лёгка дзічэе, як пустазелле трапляецца ў Еўропе і Зах. Азіі. На Беларусі — А. лекавы, або агурочная трава (D. officinalis), — адналетнік.
Выш. 30—100 см, сцябло прамастойнае. Лісце суцэльнае з агурочным пахам і смакам (адсюль назва). Цвіде ў чэрв. — ліпені. Кветкі блакітныя, ружовыя, белыя, у суквеццяхзавітках. Плод — чатырохарэшак. Лекавая (мачагонны, патагонны, змякчальны сродак), меданосная і дэкар. расліна, вырошчваюць як агародніну (маладое лісце прыдатнае на салату).
АГУРСКІ Самуіл Хаімавіч (29.4.1884, Гродна — 19.8.1947), бел. гісторык. Чл.кар. АН 'БССР (1936). Удзельнік рэв. руху ў 1905—07, чл. Бунда. 3 1906 у эміграцыі. Пасля Лют. рэв. 1917 вярнуўся на Беларусь, у 1918 уступіў у КП(б)Б, быў ваен. камісарам у Віцебску. У 1924—33 на кіруючых пасадах у парт.навук. установах Мінска і Масквы, з 1934 нам. дырэкгара Інта нац. меншасцяў АН Беларусі. Аўтар прац па гісторыі рэв. руху на Беларусі. Лічыў праявай нацыяналізму святкаванне ў 1926 юбілею бел. газет «Наша долж> і «Наша ніва»; паўстанне 1863—64 харакіарызаваў як рэакц. памешчыцкаклерыкальнае; абвінавачваў У.Ігнатоўскага і З.Жылуновіча ў нацыяналізме. Бел. нац. рух пасля Лют. рэв. 1917 хара
кгарызаваў як шавіністычны. У 1938 арыштаваны, у 1939 сасланы ў Казахстан на 5 гадоў. Рэабілітаваны ў 1956.
АГУЦІ, г а р б aтыя з а й ц ы (Dasyprocta), род млекакормячых атр. грызуноў. 20 відаў. Жывуць каля рэк у трапічных лясах і сухіх саваннах Паўд. і Цэнтр. Амерыкі, вва Трынідад і М.Антыльскіх авоў на выш. да 2 км.
Даўж. цела 41—62 см, хваста 1—3,5 см, маса 1,3—4 кг. Афарбоўка ад ярказалацістай (D. aguti) да цёмнашэрай (D. fuliginosa). На доўгіх задніх нагах 3 пальцы. Добра плаваюць. Кормяцца лісцем, пладамі, арэхамі. Шкодзяць плантацыі цукр. трыснягу. Аб’ект палявання.
АДА (Adda), рака на Пн Італіі, левы прыток р. По. Даўж. 313 км, пл. бас. 8 тыс. км . Пачынаецца ў Альпах з воз. Канкана.
Агурок.
У вярхоўі цячэ па даліне Вальтэліна, цераз воз. Кома, перасякае перадгор’і Ламбардскіх Перадальпаў, у ніжнім цячэнні — па Паданскай раўніне. Паводкі вясной, летам і восенню. Сярэдні расход вады каля 250 м3/с. ГЭС. Злучана каналам з г. Мілан.
АДАД, А д у , у шумераакадскай міфалогіі бог грому, навальніцы, ветру. Увасабляе і згубныя і пладаносныя сілы прыроды. Маляваўся з молатам у адной руцэ і пуком маланак у друтой. Эмблемай А. звычайна быў двухзубец ці трызубец маланкі. У іканаграфіі з вобразам А. звязваецца бык як сімвал урадлівасці і неўгаймоўнасці.
АДАЖЫО (італьян. adagio літар. спакойна, павольна). У м у з ы ц ы : 1) павольны тэмп; 2) назва п’есы або часткі (звычайна 2й) цыклічнага твора ў тэмпе А. У б а л е ц е : 1) павольная сольная або дуэтная камлазіцыя; 2) асн. частка складаных танц. формаў (падэдэ, гран па і інш.); 3) комплекс рухаў каля станка і на сярэдзіне залы, які выпрацоўвае ўстойлівасць, уменне спалучаць рухі ног, рук, корпуса.
АДАНХОХ, вяршыня Гал. хрыбта Вял. Каўказа на Пд ад Цэйскага ледавіка, у Паўн. Асеціі. Выш. 4408 м.
АДАЛЕСКАРЫЙ (ад лац. adolesco падрастаю), лічынкавая стадыя некаторых паразітных трэматод. Развіваецца ў навакольным асяроддзі з цэркарыя, выдзеленага прамежкавымі гаспадарамі (малюскамі). 3 вадой ці кормам трапляе ў арганізм канчатковага гаспадара (пазваночныя жывёлы, чалавек), дзе развіваецца ў палаваспелую трэматоду. Стадыя А. ўласціва, напр., цыклу развіцця пячоначнай двухвусткі — узбуджальніка фасцыялёзу.
АДАЛІЯ, другая назва г. Анталья ў Турцыі.
АДАМ (стараж.яўр. чалавек), у Бібліі і Каране першы чалавек, прабацька ўсіх людзей, якога стварыў Бог па сваім падабенстве і пасяліў з Евай у раі, адкуль яны былі выгнаны за грэхападзенне. Паводле падання, пражыў. 930 гадоў і быў пахаваны на Галгофе на тым месцы, дзе пазней быў распяты на крыжы Ісус Хрыстос.
АДАМ( Adam) Роберт (3.7.1728, г. Керколды, Вялікабрытанія — 3.3.1792), англ. архітэкгар, прадстаўнік класіцызму. Разам з братам Джэймсам праекіаваў рацыянальныя па планіроўцы сядзібныя дамы (Кенвудхаўс у Лондане, 1767—69), грамадскія будынкі (унт у Эдынбургу, 1789—91), гар. кварталы (Адэльфі ў Лондане, 1768— 72) і інш. Выкарыстоўваў строгія класічныя формы, вытанчаны дэкор, надаваў вял. значэнне афармленню інтэр’ера, мэблі.
АДАМ (А д а м у с ) Рэйнальд (1602, зямля РэйнландПфальц, Германія — ?), кальвінісцкі тэолаг, педагог у ВКЛ. Адукацыю атрымаў у Лейдэнскім унце (Нідэрланды). Выкладаў у Слуцкай школе. Адзін з аўтараў выдадзеных у
АДАМОВІЧ 91
Любчы статута, праграмы і раскладу заняткаў для гэтай школы (1628), аўтар дапаможнікаў па рыторыцы і гісторыі (1629). У кнігах А. ёсць звесткі аб прыродзе і жыхарах Беларусі. 3 1642 працаваў на Беларусі інспекіарам школ і бібліятэкарам.
АДАМ БРЭМЕНСКІ (Adam von Bremen; ? — паміж 1081 і 1085), паўночнагерм. храніст, брэменскі канонік. Аўтар працы «Жыццяпісы епіскапаў Гамбургскай царквы» (паміж 1072 і 1076, 4 кн., на лац. мове), засн. на хроніках, манастырскіх аналах, дакументах з архіва Брэменскага архіепіскапства і інш., у якіх адлюстраваны гісторыя, геаграфія, культура, побыт скавдынаваў і зах. славян, гісторыя славянагерм. адносін. АДАМАЙЦІС (Adomaitis) Рэгімантас (н. 31.1.1937, г. Шаўляй), літоўскі акцёр. Нар. арт. СССР (1985). Скончыў акцёрскае аддз. Кансерваторыі Літвы (1962). Працаваў у Капсукскім і Каўнаскім драм. трах, з 1967 у Тры драмы Літвы. Мастацтва А. вызначаецца псіхал. 'глыбінёй, тонкай іроніяй. За ролі Міндаўгаса, Мажвідаса («Міндаўгас», «Мажвідас» Ю.Марцінкявічуса), Йуна («Йун Габрыэль Боркман» Г.Ібсена) у тры Дзярж. прэмія Літвы 1982. У кіно выявіліся яго моцны тэмперамент, здольнасць ствараць складаныя і супярэчлівыя харакгары: «Ніхто не хацеў паміраць», «Кароль Лір», «Гэта салодкае слова — свабода», «Кентаўры», «Аварыя», «Багач, бядняк» (два апошнія фільмы — тэлевізійныя).
АДАМАНТАН, трыцыкладэкан, хімічнае злучэнне, насычаны цыклічны вуглевадарод СіоНіб, мал. м. 136,23. Бясколерныя лятучыя крышталі з пахам камфоры, tn;i=269 °C, шчыльн. 1,07Ю3 кг/м . Устойлівы да 660 °C, яго атамы вугляроду ўтвараюць структуру алмазу. А. і яго гамолагі ёсць у нафце.
Агрыманы ізамерызацыяй з тэтрагідрапентадыену. Вытворныя А выкарыстоўваюцца як лек. сродкі (рэмантадаін), сінт. змазкі, мадыфікатары для атрымання злучэнняў з высокай тэрмічнай і хім. трываласцю.
АДАМАР (Hadamard) Жак (8.12.1865, Версаль — 17.10.1963), французскі матэматык. Чл. Парыжскай АН (з 1912), замежны чл. AH СССР (з 1929, чл.кар. з 1992). Скончыў Вышэйшую нармальную піколу ў Парыжы (1890). Праф. Калеж дэ Франс (1897—1935), Парыжскага унта і полпэхн. школы (1900— 35) і інш. Навук. працы па дыферэнцыяльных ураўненнях, тэорыі функцый, тэорыі лікаў, праблемах устойлівасці ў механіцы. Даследаванні А. зрабілі значны ўплыў на стварэнне функцыянальнага аналізу.
Літ.: Л е в н П. Жак Адамар // Успехн мат. наук. 1964. Т. 19, вып. 3 (117).
АДАМАЎ Аркадзь Рыгоравіч (н. 13.7.1920, Масква), рус. Пісьменнік. Скончыў Маскоўскі унт (1948). Аўтар кніг, прысвечаных рус. даследчыкам, падарожнікампершаадкрывальнікам. 3 сярэдзіны 1950х г. працуе ў дэтэкгыў
напрыгодніцкім жанры: аповесці «Справа «стракатых» (1956), «Зграя» (1966), «...3 многімі невядомымі» (1967—68), «Вячэрні круг» (1982), раманы «Злым ветрам» (1973) і «Пятля» (1975).
АДАМАЎ Уладзімір Уладзіміравіч (12.6.1875, С.Пецярбург — 1937 ?), батанік, адзін з першых даследчыкаў расліннасці Беларусі. Скончыў Пецярбургскі унт (1899). У 1920—35 заг. аддзела Мінскай балотнай доследнай станцыі, секцыі Бел. аддз. Усесаюзнага Інта прыкладной батанікі; кіраўнік геабатанічнай экспедыцыі Наркамзема БССР. Заснавальнік Вялікалятчанскага батанічнага саду (каля Віцебска) і батанічнага саду БДУ. Асн. працы па сістэматыцы раслін, дэндралогіі, геабатаніцы.
Тв.: Обзор растнтельностн Белорусского Полесья. Мн., 1928 (разам з АД.Лазук).
АДАМАЎ МОСТ, ланцуг скал, водмеляў, невял. каралавых астравоў у
Агуці.
Полкскім праліве, паміж пвам Індастан і ввам ШрыЛанка. Даўж. шя 30 км. Належыць Індыі і ШрыЛанцы. След былой сухапутнай сувязі вва ШрыЛанка з мацерыком Еўропы— Азіі.
Назва звязана з паданнем пра шлях Адама, выгнанага з раю на зямлю (на ваў ШрыЛанка), які перайшоў па Ам. на мацярык.
АДАМАЎ ЯБЛЫК, к а д ы к , анатамічнае ўтварэнне ў выглядзе прамавугольнага выступу на пярэдняй паверхні шыі ў мужчын. Складзена з пласцінак шчытападобнага храстка гартані. Назва па біблейскай легендзе аб праглынутым Адамам яблыку.
АДАМЕЙКА Марыя Уладзіміраўна (20.5.1929, Днепрапятроўск — 13.6.1990), беларуская спявачка. Засл.
КНІГІ ОНЛАЙН
