КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ПРАЖСКАЯ АПЕРАЦЫЯ 1945, завяршальная наступальная аперацыя Вял. Айч. вайны 1941—45. Праведзена 6— 11.5.1945 сав. войскамі 1га (каманд. Маршал Сав. Саюза Х.С.Конеў), 4га (каманд. ген. арміі АА.Яроменка), 2га (каманд. Маршал Сав. Саюза Р.Я.Маліноўскі (укр. франтоў па знішчэнні ням.фаш. групоўкі на тэр. Чэхіі і Славакіі. У П.а. ўдзельнічалі 2я армія Войска Польскага. 1я і 2я румынскія арміі і 1ы Чэхаславацкі армейскі корпус. У выніку Берлінскай аперацыі 1945 сав. войскі ахапілі з Пн, ПнУ і Пд левы і правы флангі ням.фаш. войск у Чэхаславакіі, дзе абараняліся групы армій «Цэнтр» (каманд. ген.фельдмаршал Ф.ІІІорнер) і ч. сіл групы армій «Аўстрыя» (каманд. ген.палк. Л.Рэндуліч). Рашэнне аб П.а. прынята ў ходзе бітвы за Берлін (планавалася на 7 мая). Неабходнасць падтрымаць Пражскае паўстанне 1945 паскорыла наступленне сав. войск. 6 мая войскі 1га Укр. фронту выйшлі на рубеж Рудных гор, занялі г. Дрэздэн і ўступілі на тэр. Чэхаславакіі. 6я танк. армія 2га Укр. фронту пераадолела рубеж Рудных гор і з Пд прасоўвалася да Прагі. Войскі 4га Укр. фронту наступалі з У і вызвалілі г. Оламаўц. Кульмінацыяй аперацыі стала 8 мая, калі быў разгромлены штаб групы армій «Цэнтр» і парушана кіраўніцтва ням. войскамі. У ноч на 9 мая 3я і 4я танк. арміі 1га Укр. фронту зрабілі 80кіламетровы кідок і ўвайшлі ў Прагу, куды ў той жа дзень падышлі часці 2га і 4га Укр. франтоў. 10—11 мая праціўнік спыніў супраціўленне; у палон здаліся 860 тыс. салдат і афіцэраў, у т.л. 60 генералаў. 11 мая 1945 сав. войскі сустрэліся з часцямі 3й амер. арміі. І.А.Літвіноўскі. «ПРАЖСКАЯ ВЯСНА», рух за дэмакратызацыю паліт. і эканам. жыцця, які адбываўся ў Чэхаславакіі ў сак.—жн. 1968. 3 пач. 1960х «П.в » папярэднічаў рух за рэформы ў Кампартыі Чэхаславакіі (КПЧ); крытыка кіраўніцтва на чале з 1м сакратаром ЦК (і прэзідэнтам краіны) АНоватным, патрабаванне рэабілітацыі ахвяр паліт. рэпрэсій 1940— 50х г. (каля 70 тыс. асуджаных), дэмакратызацыі партыі і дзярж. інтаў. У студз. 1965 ЦК КПЧ ухваліў план эканам. рэформ, распрацаваны Інтам эканомікі АН Чэхаславакіі пад кіраўніцтвам О.Шыка (мадэрнізацыя вытв. працэсу шляхам дэцэнтралізацыі, удзел рабочых у кіраванні прадпрыемствамі і інш.). У студз. 1968 пленум ЦК КПЧ адхіліў Новатнага ад пасады 1га сакратара ЦК (у сак. пазбаўлены і пасады прэзідэнта). Кіраўніцтва партыяй і дзяржавай перайшло да рэфарматараў (АДубчак — 1ы сакратар ЦК, П.Свобада — прэзідэнт Чэхаславакіі, О.Чэрнік — старшыня CM). У крас. 1968 пленум ЦК КПЧ прыняў «Праграму дзеянняў», што грунтавалася на плане эканам. рэформ Шыка. Пад уплывам падзей у КПЧ у краіне разгарнулася дыскусія аб рэфармаванні грамадства, ствараліся незалежныя ад КПЧ грамадскія аб’яднанні. У чэрв. 1968 пісьменнік Л.Вацулік выступіў з заявай «2000 слоў», дзе заклікаў народ узяць справу дэмакр. рэформ у свае рукі. 10.8.1968 надрукаваны праект новага статута КПЧ, які прадугледжваў яе дэмакратызацыю, раўнапраўе чэш. і славацкіх камуністаў. КПСС і ўлады СССР бачылі ў «П.в.» небяспеку для сацыяліст. садружнасці і таму аказвалі паліт. і ваен. ціск на кіраўнікоў Чэхаславакіі, якія ў пач. жн. афіцыйна запэўнілі іх у вернасці краіны сацыялізму і Варшаўскаму дагавору 1955. 21.8.1968 па ініцыятыве СССР у Чэхаславакію ўведзены войскі СССР, Балгарыі, Венгрыі, ГДР і Польшчы. Уварванне асудзілі ўсе парт. і дзярж. структуры Чэхаславакіі і XIV з’езд КПЧ (22.8.1968, пазней абвешчаны несапраўдным). Аднак кіраўніцтва КПЧ было вывезена ў Маскву, дзе яго прымусілі да абавязацельства «нармалізаваць» сітуацыю ў Чэхаславакіі, г.зн. ліквідаваць «П.в.». Паступова пад ціскам СССР рэфарматары ў кіраўніцтве КПЧ і Чэхаславакіі (акрамя Л.Свобады) адхілены ад пасад, у т.л. ў крас. 1969 Дубчак, у вер. Чэрнік; з КПЧ выключаны каля 600 тыс. удзельнікаў «П.в.». «П.в.» шмат у чым прадвызначыла шляхі развіцця сацыяліст. садружнасці і яе крушэнне, а таксама характар і асаблівасці «аксамітнай рэвалюцыі» 1989 у Чэхаславакіі. Літ:. Чехословакня конца 60х гг.: Соцналкзм с человеческнм лнцом. М., 1991; М л ы н а р ж 3. Мороз ударнл нз Кремля: Пер. с чеш. М., 1992; Майоров А.М. Вторженне. Чехословакня, 1968: Свядетельства командарма. М., 1998. А.П.Салькоў ПРАЖСКАЯ КУЛЬТЎРА, археалагічная культура ранняга сярэднявечча (5—7 ст.) на тэр. Еўропы, абмежаванай з У Дняпром, з 3 Эльбай, з Пд Дунаем, з Пн Прыпяццю. У самаст. культуру вылучана ў 1940я г. чэшскім археолагам І.Баркоўскім пад назвай «кераміка пражскага тыпу». Помнікі П к. належалі раннім славянам. Вядома больш за 600 яе паселішчаў і могільнікаў. Прадстаўлена пераважна неўмацаванымі селішчамі, часам гарадзішчамі. У міжрэччы Дняпра і Віслы асн. тыпам жылля была квадратная ў плане паўзямлянка пл. 6—20 м2 зрубнай ці слупавой канструкцыі з печчукаменкай у адным з кутоў. На зах. Валыні паўзямлянкі мелі глінабітныя печы, у Беларускім Палессі — агмені, складзеныя з камянёў, металургічнага шлаку і кавалкаў балотнай руды (Петрыкаў, КажанГарадок, Камень, Востраў), або печы, складзеныя з дробных камянёў і гліны (Струга 1я, Ліпляны). Пахавальныя помнікі П.к. — грунтавыя могільнікі, часам курганы з абрадам трупаспалення паза магіламі. Рэчавы матэрыял складаецца з керамікі, вырабаў з металу, шкла, косці і каменю. Адметная рыса культуры — высокія гаршкі з усечанаканічным тулавам, крыху звужаным горлам і кароткаю шыйкай. На тэр. Усх. Еўропы вылучаюць карчакскі варыянт П.к. Наконт генезісу П.к. адзінай думкі няма. Існуюць меркаванні аб значнай ролі ў яе фарміраванні кіеўскай культуры, пшэворскай культуры верхнеднястроўскага варыянта і чарняхоўскай культуры. У Бел. Палессі пахаванні паводле абраду трупаспа ПРАЗЕНХІМА 543 лення ў грунтавых ямах даследаваліся каля в. Хорск, Снядзін і Хотамель. В.С.Вяргей. ПРАЖСКАЯ ШКбЛА ў мовазнаўстве, адзін з трох асноўных кірункаў структурнай лінгвістыкі. Цэнтр дзейнасці — Пражскі лінгвістычны гурток (1926—1950я г.). Гл. ў арт. Структурная лінгвістыка. ПРАЖСКІ ГРОШ. сярэбраная манета Чэхіі ў 14—16 ст. Гл. Грош пражскі. ПРАЖСКІ МІР 1866, мірны дагавор паміж Аўстрыяй і Прусіяй, які завяршыў аўстрапрускую ваііну 1866. Падпісаны 23 жн. ў занятай прускімі войскамі Празе. П.м. пацвердзіў асн. ўмовы папярэдняга Нікальсбургскага дагавора (26.7.1866). Аўстрыя прызнавала роспуск Герм. саюза, пагаджалася на «новае ўпарадкаванне Германіі» без удзелу Аўстрыі, абяцала прызнаць новы саюз на Пн ад р. Майн на чале з Прусіяй, а таксама будучыя анексіі Прусіі на Пн Германіі; адмаўлялася на карысць Прусіі ад сваіх правоў на Шлезвіг і Гольштэйн, прызнавала перадачу Венецыянскай вобл. Італіі, выплачвала Прусіі кантрыбуцыю ў 20 млн. прускіх талераў. Прусія заняла пануючае становішча сярод герм. дзяржаў. ПРАЖСКІ УНІВЕРСІТЭТ. Карлаў універсітэт, адзін са старэйшых у Еўропе; першы славянскі унт. Засн. 7.4.1348 у Празе чэш. каралём Карлам IV. Меў фты: тэалогіі, права, мед. і мастацтва. У перыяд гусіцкага руху (KaHeu 14 — пач. 15 ст.) П.у. — цэнтр нац.вызв. і рэліг. барацьбы, яго рэктарам двойчы быў абраны Я.Гус. У 1654 імператар Фердынанд ІП аб’яднаў езуіцкую акадэмію (засн. ў 1562) з П.у. ва Унт Карла—Фердынанда. 3 часоў Асветніцтва (сярэдзіна 18 — пач. 19 ст.) выкладанне вялося на ням. мове замест латыні. У перыяд нац. адраджэння (KaHeu 18 — сярэдзіна 19 ст.) студэнты і прафесары унта выступалі супраць аўстр. панавання: у 1848—49 унт — цэнтр рэв. руху. У 1882 падзелены на 2 унты — чэш. і нямецкі. У 1918 адноўлены як адзіны нац. унт. 17.11.1939 зачынены ў сувязі з ням. акупацыяй (17 ліст. адзначаецца як Міжнародны дзень студэнтаў; дата ў памянь студэнтаў і прафесараў Чэхаславакіі — герояў Супраціўлення). У 1945 унт адноўлены. У 1998/99 навуч. г. 35,6 тыс. студэнтаў, больш за 3 тыс. выкладчыкаў, у т.л. 283 прафесары; фты: матэматыкі і фізікі; прыродазнаўчых навук; права; філасофіі; адукацыі; сацыяльных навук; каталіцкай тэалогіі; пратэстанцкай тэалогіі; гусіцкай тэалогіі; фіз. культуры і спорту; фармакалогіі; медыцыны ў гарадах Пльзень і ГрадзецКралаве, а таксама 1ы, 2і, 3і мед. фты; на правах фта працуе інт фундаментальных даследаванняў. Выкладанне вядзецца на чэш. мове, навучанне бясплатнае. Пры унце аспірантура, некалькі н.д. цэнтраў (інтаў), у т.л. па пытаннях навакольнага асяроддзя, эканам. даследаванняў. У бках П.у. больш за 4 млн. тамоў. ПРАЖСКІЯ АРТЬІКУЛЫ 1420, першапачаткова сумесная праграма памяркоўнага (чашнікі) і радыкальнага (табарыты) крыла гусітаў (прыхільнікаў ідэй Я.Гусаў прынятая ў ліп. 1420 у Празе ў пачатку гусіцкіх войнаў. Былі сфармуляваны ў выглядзе 4 артыкулаў: секулярызацыя царк. зямель, свабода гусіцкіх пропаведзяў, ліквідацыя выключнага становішча каталіцкага духавенства, пакаранне асоб, вінаватых у «смяротных грахах», пад якімі табарыты разумелі і сац. прыгнёт. Чашнікі, якія на першы план ставілі барацьбу супраць каталіцкага духавенства і нац. прыгнёту, імкнуліся звесці П.а. да патрабавання «таннай царквы». He згодныя з гэтым табарыты 5.8.1420 прапанавалі ўласную праграму («Дванаццаць пражскіх артыкулаў»). П.а. засталіся праграмай чашнікаў і былі ў асн. рэалізаваны імі ў пагадненнях 1433 і 1436 з феад.каталіцкім лагерам (т.зв. «Пражскія кампактаты»), ПР.АЖЭКТАР (англ. projector ад лац. projectus кінуты наперад), асвятляльная прылада, якая канцэнтруе святло ў абмежаваным прасторавым вугле з дапамогай аптычнай сістэмы (люстэркаў або лінзаў). Крыніцы святла — спец. пражэктарныя лямпы напальвання, дугавыя вугальныя лямпы. Адрозніваюць П. далёкага дзеяння (выкарыстоўваюцца ў ваен. справе), заліваючага святла (для асвятлення фасадаў будынкаў, тэатр. сцэн) і сігнальныя (для перадачы інфармацыі). Схемы пражэктараў: a — рэфлектарнага (люстранога); б — кандэнсарнага (лінзавага); I — аптычная сістэма; 2 — крыніца святла. ПРАЖЭКЦЁРСТВА (ад франц. projet, англ. project ад лац. projectus кінуты наперад), захапленне нездзяйсняльнымі праектамі. ПРАЗАІЗМ, слова або выраз з гутарковай мовы, афіцыйнадзелавога, навуковага і інш. стыляў мовы, што ўведзены ў тэкст паэтычнага твора і рэзка выдзяляюцца ў ім. Напр., у А.Пушкіна: «...я снова счастлнв, молод, Я снова жнзнн полн — такой мой органнзм (йзвольте мне простнть ненужный прозанзм)». У бел. паэзіі выкарыстоўваецца як маст. прыём, які ўносіць у тэкст твора нечаканае, адрознае ад агульнай танальнасці, часцей камічнае (іранічнае, гумарыстычнае) адценне: