КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Музыка. Традыц. тат. нар. музыка аднагалосая. Ладавая аснова — пентатоніка. Сярод характэрных песенных жанраў: озын кюй (працяжныя), кыска кюй (кароткія хугкія і танц. прыпеўкі — такмакі), аўыл юое (сялянскія напевы), баіт (стараж. рэчытатыўнаапавядальныя песнісказы). Сярод нар. інструментаў; курай (род флейты), кубыз (варган), з 19 ст. скрыпка і гармонік. Запісы тат. песень пачаліся ў 19 ст. У пач. 20 ст. закладзены асновы прафес. муз. мастацтва (Ф.Латыпаў, З.Ярулін, С.Габашы). Значную ролю ў яго станаўленні адыгралі муз.драм. пастаноўкі тат. драм. труп. У ліку заснавальнікаў кампазітарскай школы Т. — С.Сайдашаў. Сярод першых тат. опер «Санія» (1925), «Рабочы» (1930) Г.Альмухамедава, В.Вінаградава, Габашы. У 1930я г. створаны філармонія імя Г.Тукая, Дзярж. ансамбль песні і танца, Дом нар. творчасці (1937), Тат. тр оперы і балета і Саюз кампазітараў Т. (1939). Значны ўклад у развіццё опернага жанру Н.Жыганава («Уцякач», 1939; «Золатавалосая», 1941; «Намус», 1950; «Джаліль», 1956, і інш.); лірыкапсіхал. оперу «Самат» (1956) на сучасную тэму стварыў Х.Валіулін. Аўтар першага нац. балета Ф.Ярулін («Шурале», 1941), муз. камедыі —Д.Файзі («Чаравічкі», 1942). Развіваецца сімф. і камернаінстр. музыка, харавыя і песенныя жанры. Уклад у развіццё муз. мастацтва 20 ст. зрабілі кампазітары Ф.Ахметаў, Э.Бакіраў, Р.Бялялаў, А.Валіулін, Р.Губайдулін, Р.Енікееў, Жыганаў, А.Ключароў, АЛеман, А.Манасыпаў, М.Музафараў, Б.Мулюкоў, Файзі, З.Хабібулін, Л.Хайрутдзінава, Ш.Шарыфулін, Р.Яхін, Ярулін і інш., спевакі А.Абасаў. А.Асадулін, З.Байрашава, М.Булатава, Р.Ібрагімаў, А.Ізмайлава, Г.Кайбіцкая, Ф.Насрэтдзінаў, М.Рахманкулава; выканаўцы нар. песень Р.Вагапаў, Г.Сулейманава, І.Шакіраў і інш. Працуюць (2002): кансерваторыя (з 1945), муз. фт у пед. інце (з 1960), Інт культуры (з 1969, усе ў KasaHi), муз. вучылішча і школы. Праводзяцца фестывалі: сучаснай музыкі Еўропа—Азія, оперны імя Ф.ІІІаляпіна, класічнага балета імя Р.Нурыева (усе ў Казані). У 1997 муз. калектвы Т. прынялі ўдзел у святочных мерапрыемствах Беларусі з нагоды 600годдзя пасялення тут абшчыны татар. Літ:. йсторня Татарской АССР (с древнейшнх времен до нашях дней). Казань, 1968; Карнмуллнн А. Татары: этнос н этноннм. Казань, 1989; йсхахн Г. йдельУрал. Казань, 1991; X а л н к о в А.Х. Пронсхожденме татар Поволжья н Прнуралья. Казань, 1978; Татарскнй энцнклопедяческнй словарь. Казань, 1999; Татары. М., 2001; В a л е е в Ф.Х. Архнтектурнодекоратнвное мскусство казанскнх татар... ЙошкарОла, 1975; йзобразнтельное яскусство Советской Татарян: Альбом. М., 1983; Файнберг А.Б. Художннкн Татарнн. Л., 1983; Ч е р в о н н а я С.М. йскусство Татарнн. М., 1987; йсторня советского драматнческого театра. Т. 1—6. М., 1966—71; ЙсхаковаВам б a Р.А. Народные песнн казансш татар. Казань, 1976; Сайдашева З.Н. Татарская советская песня. Казань, 1984; Компознторы н музыковеды Советского Татарстана. Казань, 1986. Я.А.Якубоўскі (прырода, насельніцтва, гаспадарка), І.Б.Канапацкі (гісторыя, літаратура, архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўнапрыкладное мастацтва, тэатр) ТАТАРЫ (саманазва т а т а р), народ цюркскай моўнай групы ва Усх. Еўропе і Паўн. Азіі. Падзяляюцца на волгаўральскіх (або казанскіх; асн. насельніцтва Рэспублікі Татарстан у Расіі), астраханскіх, сібірскіх, крымскіх, касімаўскіх, літ. (бел.літоўскіх) і інш. Жывуць 456 ТАТАРЫНАЎ таксама ва Узбекістане, Казахстане, Таджыкістане, Кіргізіі, Туркменістане, Азербайджане, на Украіне, у Літве, Латвіі, Эстоніі, Польшчы і інш. Агульная колькасць 6,7 млн. чал. (сярэдзіна 1990х г.). У Рэспубліцы Беларусь 10 089 чал. (перапіс 1999). Гавораць на татарскай мове. Вернікі — мусульманесуніты, ёсць невялікія групы праваслаўных. Традыц. жыллём Т. Сярэдняга Паволжа і Прыуралля была зрубная хата, адгароджаная ад вуліцы плотам. Знешні фасад упрыгожваўся шматколернай размалёўкай. У астраханскіх Т., якія захавалі больш стэпавых жывёлагадоўчых традыцый, летнім жыллём была юрта. Адзенне мужчын і жанчын складалася з шаравараў і кашулі (у жанчын дапаўнялася вышытым нагруднікам), на якую апранаўся безрукаўны камзол. Верхні.м адзеннем быў казакін, зімою — прашыты бешмет або шуба. Галаўны ўбор мужчын — цюбейейка, а паверх яе — напаўсферычная фугравая шапка або лямцавы капялюш; у жанчын — вышытая аксамітная шапачка (калфак) і хустка. Традыц. абутак — скураныя ічыгі з мяккаю падэшвай. Для касцюма жанчын (асабліва багатых) было характэрна мноства метал. упрыгожанняў. На тэр. Беларусі продкі Т. з’явіліся ў 14 ст. Вял. князі ВКЛ Гедзімін, Альгерд, Кейстут, Вітаўт і інш. запрашалі Т. з Залатой Арды і Крыма для барацьбы з Тэўтонскім ордэнам. У 1395 Вітаўт прыняў разбітага Цімурам хана Залатой Арды Тахтамыша (пасяліў у г. Ліда). У 1397 сумесна хадзілі пад Азоў (традыц. лічыцца пачаткам пасялення Т. на Беларусі) і Крым (1398), прымалі ўдзел у Грунвальдскай бітве 1410. Спачатку яны сяліліся каля Вільні, Гродна, Ліды, Навагрудка, Крэва. Да пач. 16 ст. колькасць Т. дасягала 100 тыс. чал. У 16 — пач. 17 ст. Т. ВКЛ паступова страцілі родную мову і сталі карыстацца беларускай. На бел. і польскай мовах араб. пісьмом была створана багатая лра бел.літ. Т. — кітабы, тэтджвіды. тэфсіры, хамаілы. Фальклор Т. вельмі блізкі да бел., а прыказкі. прымаўкі, песні, прыпеўкі і загадкі амаль не адрозніваюцца. Больш арыгінальныя паданні, легенды і вусныя апавяданні. Адбіўся бел. ўплыў і на сямейнай абраднасці Т. — азан (нарачэнне імя), вяселле, хаўтуры і інш. Т. паўплывалі і на культуру беларусаў: увялі ў бел. мову шмат цюркізмаў (па падліках Я.Якубоўскага каля 500). Т. занеслі на Беларусь высокую культуру агародніцтва, насенняводства, кветак. У канцы 16—17 ст. становішча Т. у Рэчы Паспалітай пагоршылася. Статут ВКЛ 1588 не дазваляў Т.феадалам мець прыгонных сялянхрысціян. У пач. 17 ст. ў час контррэфармацыі Т. трапілі пад уціск каталіцкай царквы. У 1609, 1611, 1613 па ініцыятыве каталіцкай шляхты сойм забараніў Т. служыць ротмістрамі, паручнікамі, харунжымі. У 19 ст. на Беларусі дзейнічала 15 мячэцей (Мінск, Навагрудак, Гродна, Слонім, Мір, Клецк і інш.). Частка бел. Т. прыняла хрысціянства. У 2й пал. 19 ст. адносна кампактныя групы Т. жылі ў Слуцкім, Навагрудскім, Ігуменскім, Ашмянскім, Брэсцкім, Пружанскім, Вілейскім паветах. У Мінскай, Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай і Валынскай губ. паводле перапісу 1897 жыло 13 877 Т. У 1840 за тат. шляхтай паўн.зах. губерняў прызнана права дваранства. У Зах. Беларусі існавалі Мусульманскае рэліг. аб’яднанне (з 1925), Культ.асв. саюз Т. Рэчы Паспалітай (1926), Тат. музей у Вільні (1929). Да пач. 1980х г. тат. культура ў БССР не развівалася. У 1989—99 работу па нац.культ. адраджэнні Т. каардынавала Бел. згуртаванне Т.мусульман «АльКітаб» («Кніга»), Адбудаваны мячэці ў Слоніме (1994), Смілавічах (1996), Навагрудку (1997), Відзах (1999), Клецку (2000), Лоўчыцах (2002), створаны тат. культ. цэнтр у Іўі (1995). 3 1991 выдаецца штоквартальнік «Байрам» («Свята»), На 1.1.2002 у Беларусі дзейнічалі 5 нац.культ. аб’яднанняў Т. Літ.: Татары. М„ 2001; Мухлннскнй А. йсслелованне о пронсхожденмн н состояннм лнтовскмх татар. Мн., 1993 [факс. выд.: СПб., 1857]; Думін С.У., Канапацкі I Б. Беларускія татары: Мінулае і сучаснаць. Мн., 1993; Г р іі ш іі н Я. Польсколмтовскне татары: Наследнмкм Золотой Орды. Казань, 1995; Канапацкі І.Б., Смолік А.І. Гісторыя і культура беларускіх татар. Мн.. 2000; Tyszkiewicz J. Tatarzy na Litwie i w Polsce: Studia z dziejdw XIII—XVIII w. Warszawa, 1989; Bohdanowicz L.. C h a z bijewicz S., Tyszkiewicz J. Tatarzy muzulmanie w Polsce. Gdansk, 1997: D u m i n S. Herbarz rodzin tatarskich Wielkiego Ksi^stwa Litewskiego. Gdansk, 1999. І.Б.Капапацкі. ТАТАРЫНАЎ Леанід Пятровіч (н. 12.11.1926, г. Тула, Расія), расійскі вучоны ў галіне заалогіі. Акад. Pac. АН (1981, чл.кар. 1974). Скончыў Маскоўскі унт (1949). 3 1955 у Палеанталагічным інце (заг. лабараторыі, у 1975—92 дырэктар), у 1973—74 у Інце марфалогіі і экалогіі жывёл Pac. АН. Навук. працы па ранняй эвалюцыі земнаводных, паўзуноў і млекакормячых на аснове палеанталагічных, фізіял. і біяхім. даных. Дзярж. прэмія СССР 1978. Тв '. Тернодонты СССР. М., 1974. В Ф.Ермакоў. ТАТАРЫНбВІЧ Пётр Станіслававіч (14.6.1896, в. Гайнін Ляхавіцкага рна Брэсцкай вобл. — 3.9.1978), бел. святар, культурнаграмадскі дзеяч, літаратар, выдавец. Др тэалогіі (1950), прэлат (1961). Скончыў Папскі інт усх. навук у Рыме (1949). У 1921 пасвячоны ў ксяндзы. У 1921—26 праводзіў душпастырства ў Пінску, Навагрудку, Баранавічах. Выдаў кн. «Святы Ізідар хлебароб» (1928), «Купалле» (1930), «Шляхам дзіваў і ўражанняў» (1934). У Вял. Айч. вайну супрацоўнічаў з Бел. нац. ктам у Варшаве, займаўся душпастырскай і выкладчыцкай працай. Удзельнік Другога Усебеларускага кангрэса 1944 у Мінску. 3 1944 у эміграцыі ў Германіі, з 1945 у Італіі. У 1949—70 кіраўнік і гал. аўтар бел. секцыі радыё Ватыкана. Выдаваў малітоўнікі. Пісаў на бел., італьян. і інш. мовах. Літ:. Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны. Мн.; Мюнхен, 1999. А.М.Вабішчэвіч. ТАТЛЕБЕН Эдуард Іванавіч (20.5.1818, г. Елгава, Латвія — 1.7.1884), расійскі ваен. і дзярж. дзеяч. Ген.ад’ютант (1855), інж.ген. (1869), граф (1879). Скончыў Гал. інж. вучылішча ў Пецярбургу (1836). У Крьшскую вайну 1853— 56 кіраваў інж. работамі ў час Севастопальскай абароны 1854—55. 3 1859 дырэктар інж. дэпартамента, у 1863—77 фактычна кіраваў інж. ведамствам. У 1873 чл. Асобай нарады па рэарганізацыі арміі. У рус.турэцкую вайну 1877—78 нач. атрада аблогі крэпасці Плеўна, якая скончылася капітуляцыяй тур. гарнізона; у крас. 1878 — студз. 1879 галоўнакамандуючы рас. арміяй. У 1879—80 адэскі ген.губернатар (часовы) і камандуючы войскамі Адэскай ваен. акругі. 3 30.5.1880 віленскі, ковенскі і гродзенскі ген.губернатар і камандуючы войскамі Віленскай ваен. акругі. У вер. 1880 кіраваў ваен. манеўрамі ў раёне Новых Трокаў. Аўтар дапаможнікаў па падрыхтоўцы сапёрных часцей і па міннай справе. Пад яго кіраўніцтвам выдадзена «Апісанне абароны г. Севастопаля» (т. 1—2, 1863—72). А.М.Лукашэвіч. «ТАТРА» (Tatra), сям’я аўтамабіляў аднайм. чэшскага прадпрыемства. Легкавыя аўтамабілі выпускаюцца з 1897. Маюць размешчаны ззаду бензінавы рухавік магутнасцю да 148 кВт (найб. скорасйь да 230 км/гадз). Поўнапрывадныя грузавыя аўтамабілі выпускаюцца з 1900. Маюць трубчастую раму, незалежную падвеску колаў, разлічаны на эксплуатацыю ва ўмовах бездарожжа. ДызеЛьны рухавік з турбанаддувам магутнасцю да 252 кВт, поўная маса аўтамабіля да 36 т (аўтапоезда да 44 т).