КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Удмурцкая Белая УДМУРЦКАЯ РЭСПУБЛІКА Маштаб 1:4 000 000 I Комі Пярмяцкая аўтаномная акруга —-----------------5" ®Амутнінск в 0 Z Б Нарсавай 330 0 Паўн Камунар Куліга\ Пуціна Балезіно< Юкаменскае ЧЬпца Булатаўцы® Нраснагорскае Валамаз Факел, Петрапаўяаўск ОГура Лазар Селты ' Чутыр Шаряано г/Сюма ОНільмезь Углавая Светлае Вавож іаўялава О Чайкоўскі САРАПУЛ Муряозь-Амга О >_ v Пугачова< Вял.Уча і ^Беэменшур ^ажга оПычас Кізнер Вяцкія Паляны О 562------ °Ніясава Камба^ка ® Галанала0 , О НЕФЦЯКАМСК© Нараяуліна^ борскай культуры і яе позніх варыянтаў (па-ломская культура і інш.) пачала афармляцца стараж.-удм. этнамоўная супольнасць, якая рассялілася ў бас. р. Вятка і яе прытокаў. У 12 ст. ў паўд. групы удмуртаў, што ўваходзіла ў склад Балгарыі Волжска-Камскай, фарміра-валіся раннефеад. адносіны. Пасля разгрому волжска-камскіх балгараў мангола-татарамі ў 1236—41 тэр. паўд. удмуртаў залежала ад За-латой Арды, а ў 15—16 ст. — ад Казанскага ханства. У 1489 паўн. удмурты Вяцкай зямлі прызналі ўладу Маскоўскага яялікага княства Пасля падзення Казанскага ханства (1552) да Рас. дзяржавы далучаны і землі паўд. удмур-таў (1558). Феад. і падатковы прыгнёт выклі-калі паўстанні удмуртаў (1608—10, 1705—11), удзельнічалі яны і ў Сялянскай вайне 1773— 75. У Вяцкім намесніцтве (з 1780) і Вяцкай губ (з 1796) удмурты склалі большасць на-сельніцтва ў 4 яе паветах — Глазаўскім, Са-рапульскім, Малмыжскім і Елабужскім — і былі аднесены да разраду дзярж. сялян. У ся-рэдзіне 18 ст. на тэр. У. ўзнікла горназавод- ская прам-сць (з-ды Воткінскі, Іжэўскі) з пе-раважна рус. рабочымі. У канцы 18 ст. ўзмац-ніўся працэс хрысціянізацыі удмуртаў. У 2-й пал. 19 ст. развіваўся капіталізм у прам-сці У. (да пач. 20 ст. каля 56 тыс. фабр.-зав. і ка-ля 90 тыс. сезонных рабочых). Агульнарас. рэзананс набыла «Мултанская справа» 1892— 96, калі групу удмуртаў з с. Стары Мултан іл-жыва абвінавацілі ў чалавечым ахвярапрына-шэнні язычніцкім багам; гал. ролю ў апраў-данні непавінных людзей адыграў як суд. аба-ронца рус. пісьменнік У Г Караленка. Сав. ўлада ўстаноўлена ў ліст. 1917 — сак. 1918. У чэрв 1918 1-ы Усерас. з’езд удмуртаў прыняў рашэнне аб добраахвотным уваходжанні У. ў склад РСФСР. У 1918—19 на тэр. У. адбыва-ліся баі Чырв. Арміі з белагвардзейскімі вой-скамі адм. К.й.Калчака. У Іжэўску і Воткінску пад уплывам эсэраў адбываліся мяцяжы рабо-чых супраць сав. улады. 4.11.1920 дэкрэтамі ВЦВК і СНК РСФСР утворана Воцкая аўт. вобласць (ад устарэлай назвы удмуртаў — ва-цякі). У 1921 У., як і ўсё Паволжа, ахапіла за-суха; каля 2 тыс. дзяцей з У. ў крас. 1922 прыняла Гомельская губ. 1.1.1932 Воцкая аўт. вобласць перайменавана ва Удмурцкую аўт. вобласць, a 28.12.1934 — ва Удм. АССР. На-сельніцтва У. актыўна ўдзельнічала ў Вял. Айч вайне; каля 100 чал., у т.л. 10 удмуртаў, сталі Героямі Сав. Саюза; на ўласныя сродкі калгаснікаў была пабудавана танк. калона «Калгаснік Удмурціі». Для эвакуіраваных дзя-цей з Зах. Беларусі быў створаны дзіцячы дом у с. Каракуліна. Пасля вайны працоўныя У. дапамагалі аднаўляць нар. гаспадарку Бела-русі, Украіны, пацярпелых раёнаў Расіі; накі-равалі каля 10 тыс. галоў жывёлы; у Беларусь адпраўлена больш за 130 вагонаў з абсталя-ваннем, с.-r. машынамі, будматэрыяламі. 20.9 1990 Вярх. Савет Удм. АССР прыняў Дэкларацыю аб дзярж. суверэнітэце Удм. Рэспублікі, у кастр. 1990 уведзена назва Уд-мурцкая Рэспубліка; у 1993—94 узаконены дзярж. сімвалы — сцяг, герб і гімн. У снеж. 1994 прынята Канстытуцыя Удм. Рэспублікі, у 1995 праведзены выбары ў Дзярж. савет. У 2000 выбраны першы прэзідэнт А.А.Волкаў і старшыня ўрада Ю.С.Піткевіч (ураджэнец г. Жлобін Гомельскай вобл ). Гаспадарка. У. — рэспубліка з разві-той прам-сцю і шматгаліновай сельскай гаспадаркай. Доля ў валавым рэгіяналь-ным прадукце: прам-сці і буд-ва 44,3%, сельскай гаспадаркі 8,5%, сферы паслуг 47,2%. Гал. галіна прам-сці — машына-будаванне і металаапрацоўка (37,8% кошту прадукцыі) — спецыялізуецца на вытв-сці грузавых (10,2 тыс. шт.) і лег-кавых (4,8 тыс. шт.) аўтамабіляў, аўта-фургонаў, матацыклаў, станкоў, пад-шыпнікаў, абароннай прадукцыі, паляў-нічай і спарт. зброі, абсталявання для нафтавай, газавай і лясной прам-сці, пральных (122 тыс. шт.) і кухонных (20,3 тыс. шт.) машын, магнітафонаў і інш. Гал. цэнтры: Іжэўск, Воткінск, Са-рапул, Глазаў, Камбарка. Паліўна-энер-гет. комплекс (31,4%) прадстаўлены здабычай нафты (7,7 млн. т), газу (60 млн. м3) і торфу (200 тыс. т). Вытв-сць электраэнергіі 2,8 млрд. кВттадз (1999) пераважна на ЦЭЦ (Іжэўскія ЦЭЦ 1 і 2, Сарапульская). Частку электраэнергіі У. атрымлівае з Пермскай вобл. (Вот-кінская ГЭС). Чорная металургія пра-цуе на прывазной сыравіне. Вытв-сць сталі, пракату, стальных труб, чыгуну ў Іжэўску, Глазаве, Мажзе. Лясная і дрэ-ваапр. прам-сць (вытв-сць дзелавой драўніны 827 тыс. шчыльных м3, піла- матэрыялаў 398 тыс. mj, фанеры 3,9 тыс. м', мэблі). Прам-сць буд. матэрыя-лаў арыентуецца на мясц. сыравіну. Развіты швейная, трыкат., гарбарна-абутковая, дывановая прам-сць; мяс-ная, масласыраробная, мукамольна-кру-пяная, малочная галіны харч. прам-сці. Вядучая галіна сельскай гаспадаркі — жывёлагадоўля мяса-малочнага кірунку з развітымі свіна- і птушкагадоўляй. Пагалоўе (тыс. галоў, 2000); буйн. par. жывёлы — 476, свіней — 299, авечак і коз — 139. Вытв-сць мяса 74 тыс. т, малака 576 тыс. т, яек 555 млн. шт., настрыг воўны 321 т. Пчалярства. Пад с.-г. ўгоддзямі каля 50% тэрыторыі. Па-сяўныя пл. (тыс. га) 1192, у т.л. пад збожжавымі культурамі (жыта, авёс, пшаніца, ячмень, гарох) 590, тэхн. (лён-даўгунец) 8,3, кармавымі 535, бульбай і агароднінай 58,4. Збор (тыс. т, 1999): узнікла драматургія (П.Батуеў-Марксіс-цкі, І.Гаўрылаў, П.Сакалоў, М.Цімашаў і інш ). К.Герд (К.П Чайнікаў) пераклаў на удм. мову верш Я.Купалы «А хто там ідзе?» (1915, апубл. 1922). У 1929 выйшаў першы раман «Цяжкая няволя» Кедра Мітрэя. У 1930-я г. ў прозе выступілі М.Бехцераў, П.Бліноў, Р.Мядзведзеў, М.Канавалаў, паэзіі — М.Пятроў, П.Кедраў, П.Чайнікаў. У Вял. Айч. вай-ну тэмы твораў — гераізм сав. людзей на фронце і ў тыле (Т.Шмакаў, А.Буто-лін, М.Лямін). У пасляваен. л-ры гал. месца заняла паэзія (М.Пакчы-Пятроў, І.Зорын, Г.Сабітаў), жанр байкі распра-цоўваў А.Лужанін. Папулярнасць набы-лі гіст. раман Пятрова «Стары Мултан» (1954), п’есы В.Садоўнікава, С.ІІІыра-бокава. У 1960-я г. найб. значныя ра-маны Г.Красільнікава, Т.Архіпава, Р.Валішына. 1970—80-я г. прадстаўле- удмурція 165 Архітэктура, выяуленчае і дэкаратыў-на-прыкладное мастацтва. На тэр. У. знойдзены кераміка, вырабы з косці, метал. літыя фігуркі 1-га тыс. да н.э. — пач. 2-га тыс. н.э. У 17 ст. ўзніклі гара-ды і драўляныя крэпасці (Сарапул). 3 сярэдзіны 18 ст. ствараліся пасёлкі ва-кол заводаў. 3 канца 18 — пач. 19 ст. паводле ген. планаў забудоўваліся гара-ды Глазаў, Сарапул, Іжэўск, Воткінск. У гар. дойлідстве 1-й пал. 19 ст. перава-жаў стыль ампір. У нар. архітэктуры зрубныя пабудовы размешчаны уздоўж двара або П-падобна. Двары часта былі адкрытыя, мошчаныя каменем і бяр-веннем з масіўнымі зрубнымі (ПнУ) ва-ротамі, упрыгожанымі як і дамы драў-лянай разьбой. Хата (корка) будавалася Да арт. Удмурція Краявід на Верхнякамскім узвышшы. Вёска Каршунова на поўначы Удмурціі збожжа — 478, бульбы — 687, агарод-ніны — 203, лёну — 2. Гал. віды тран-спарту — чыг. і аўтамабільны. Даўж. чыгунак 852 км, аўтадарог з цвёрдым пакрыццём 5332 км. Гал. чыгунка Ка-зань—Кізнер—Сарапул—Екацярынбург. аўтадарогі Казань—Іжэўск—Екацярын-бург, Іжэўск—Глазаў, Іжэўск—Сарапул. Суднаходства па р. Кама. Рачны порт Сарапул. Буйны аэрапорт у г. Іжэўск. Газаправоды Мінібаева—Іжэўск, Сібір— Цэнтр і інш. У. пастаўляе ў інш. рэгіё-ны Расіі і за мяжу аўтамабілі, матацык-лы, паляўнічыя і спарт. ружжы і інш. маш.-буд. прадукцыю, піламатэрыялы; завозіць харч., хім., маш.-буд. прадук-цьпо, тэкстыль і інш. Бальнеагразевы курорт Варзі-Ятчы. Літаратура зарадзілася ў канцы 19 ст. Да 1917 апубл. каля 170 кніг (боль-шасць рэліг. характару). У 1920-я г. ў л-ры пераважала паэзія (І.Дзядзюкоў, Д.Маёраў, М.Пракоп’еў, Ашальчы Акі), ны паэзіяй А.Беланогава, Ф.Васільева, А.Уварава, драматургіяй Гаўрылава, Л.Перавошчыкава. У 1990-я — пач. 2000-х г. плённа працуюць драматургі Я.Загрэбін, А.Грыгор’еў, П.Захараў, празаікі С.Самсонаў, П.Чарноў, Г.Пера-вошчыкаў, паэты М.Байцяракаў, У.Ра-манаў, М.Фядотаў, В.Ар-Сяргі, літара-туразнаўцы З.Багамолава, А.Шкляеў, А.Зуева-Ізмайлава. Вылучылася т.зв. жаночая лірыка (А.Кузняцова, Л.Куця-нава, Г.Раманава, Т.Чарнова). Сярод рускіх пісьменнікаў найб. вядомы паэт А.Паскробышаў. У бел. перыёдыцы друкаваліся пераклады твораў Байцяра-кава, Беланогава, Васільева, Зорына, Кедрава, Лужаніна, К.Ламагіна, Рама-нава, Г.Ходырава і інш. Сярод пера-кладчыкаў удм. пісьменнікаў на бел. мову Э.Валасевіч, У.Паўлаў, П.Прыхо-дзька, М.Сіскевіч, С.Шушкевіч. на ўзор рускай. Своеасаблівыя былі культавая пабудова куала для сямей-ных маленняў і 1- або 2-павярховы сві-ран (кенбс). У 1920—30-я г. ў горадабу-даўніцтве пашыраліся рысы канструк- Да арт. Удмурція. Кенос (свіран) паўночных удмуртаў. Фота 1980-х г. 166 УДМУРЦКАЯ тывізму, у 1940—50-я г. — неакласі-цызму (арх. П.Папоў, В.Арлоў, В.Масевіч і інш.). У 2-й пал. 20 ст. рас-працаваны ген. планы буйных гарадоў, пасёлкаў, праекты забудоў саўгасаў і калгасаў, створаны новыя жылыя раё-ны, адм.-культ. цэнтры. Сярод традыц. рамёстваў пашыраны ўзорнае ткацтва, вязанне, пляценне, разьба па дрэве. У пач. 20 ст. з’явілася прафес. выяўл. мас-тацтва. Сярод найб. значных жывапіс- Да арт. Удмурція Строй сялянкі. Паўночныя удмурты. Канец 19 — пач. 20 ст. цаў — В.Белых, С.Вінаградаў, П.Ёлкін, А.Ложкін, В.Міхайлаў, А.Рускіх, Я Ско-белеў, графікаў — К.Галіханаў, М.Га-рыпаў, Ю.Лабанаў, скульптараў — А.Анікін, Б.Казлоў. У 1939 створаны Саюз мастакоў, у 1948 — Саюз архітэк-тараў У. Музыка склалася пад уплывам ста-раж. фіна-угорскіх, цюрк. і слав. наро-даў. Найкаштоўнейшая яе ч. — песен-ны фальклор (каляндарныя, сямейна-быт., гіст. песні катаргі і ссылкі, гуль-нявыя і інш. песні). У старадаўніх песнях пераважае пентатоніка мажорна- га ўхілу, для больш позніх характэрна поўная дыятоніка, развітое шматгалос-се. Сярод стараж. муз. інструментаў: чыпчырган (духавы), крэзь (гуслі), ту-тэктон (пастухоўскі ражок), запазыча-ныя балалайка, гармонік і інш. 3 1910-х г. пачалі развівацца прафес. музыка, збіранне і вывучэнне фальклору (К.Герд, М.Бывальцаў, Дз.Васільеў-Буг-лай). Сярод першых удм. муз. твораў: камедыя «Вяселле» М.Грахаводава (1946), опера «Наталь» Г.Карэпанава (I960), балет «Італмас» Г.Карэпанава-Камскага (1961). Уклад у развіццё муз. мастацтва зрабілі кампазітары Ю.Бал-дзянкоў, М.Голубеў, Г.Карэпанаў-Кам-скі, А.Карэпанаў, Г.Карэпанаў, Я.Копы-сава, Ю.Талкач, М.Шабалін, М.Шкляеў, дырыжор А.Мамантаў, спевакі КЛож-кін, М.Варанчыхін, Р.Цітоў, В.Пудава, М.Суворава. Працуюць (2001): Дзярж. т-р оперы і балета У. (у 1973—93 Муз. тэатр), Ансамбль песні і танца «han-Mac» (з 1936), філармонія (з 1931), хор Удм. радыё і тэлебачання (з 1933), т-р фалькл. песні «Айкай» (з 1990), аркестр нар. інструментаў, фалькл. ансамблі «Зангары», «Чыпчырган» і інш.; муз. ф-т у Пед. ін-це, муз. вучылішча імя Васільева-Буглая, маст. школы. У 1973 створаны Саюз кампазітараў У.