КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
кееўка, Янакіева) і Прыазоўі (Марыу-паль). У машынабудаванні вылучаецца вытв-сць абсталявання для металург. (Краматорск, Марыупаль, Харкаў) і горназдабыўной (Горлаўка, Харкаў, Да-нецк) прам-сці. Каля 100 прадпрыем-стваў у эл.-тэхн. прам-сці, у т.л. па вытв-сці генератараў для паравых і гід-раўлічных турбін, электрарухавікоў, вы-сакавольтнай апаратуры, электразварач-нага абсталявання (Харкаў, Запарожжа, Палтава, Мікалаеў і інш.; кабелю (Кіеў, Харкаў, Адэса, Бярдзянск). 40 прадпры-емстваў ракетна-касм. галіны вырабля-юць міжкантынент. балістычныя раке-ты, ракетаносьбіты, касм. апараты, сіс-тэмы кіравання і інш. (Днепрапятроўск, Кіеў). Трансп. машынабудаванне: вытв-сць цеплавозаў (Харкаў, Луганск), гру- завых вагонаў (Крукаў, Марыупаль, Днепрадзяржынск, Крамянчуг), суднаў (Мікалаеў, Херсон, Керч, Кіеў), самалё-таў (Кіеў), аўгобусаў (Львоў), легкавых (Запарожжа, Луцк) і грузавых (Крамян-чуг) аўтамабіляў. Станка-інструменталь-ная прам-сць у Харкаве, Днепрапятроў-ску, Кіеве, Лубнах. Развіта с.-г. машы-набудаванне: вытв-сць трактароў (Хар-каў), трактарных плугоў (Адэса), ка.мбайнаў для ўборкі цукр. буракоў (Цярнопаль, Днепрапятроўск) і кукуру-зы (Херсон). Вытв-сць абсталявання для хім. і нафтавай (Сумы, Кіеў), лёг-кай і харч. прам-сці. Прыладабудаванне і радыёэлекгронная прам-сць у Кіеве, Сумах, Львове, Харкаве, Івана-Фран-коўску і інш. Выгв-сць (тыс. шт., 2000) легкавых аўтамабіляў 17,1, ірузавых аў-тамабіляў 11,1, станкоў 1,3, трактароў 4, тэлевізараў 60,7, халадзільнікаў і мара-зільнікаў 474, пральных машын 120. Хім. прам-сць уключае вытв-сць мінер. угнаенняў (2,3 млн. т, 2000), у т.л. фос-фарных (Вінніца, Адэса, Сумы, Кан-станцінаўка, Марыупаль і інш.), калій-ных (Калуш, Сцебнік) і азотных (Гор-лаўка), сінт. смол і пластмасы (Адэса, Горлаўка, Чаркасы, Прылукі і інш.), хім. валокнаў (30,3 тыс. т; Кіеў, Чарка-сы, Чарнігаў, Жытомір, Сакаль), соды (Лісічанск, Славянск). Прам-сць буд. матэрыялаў: вытв-сць цэменту (Мікала-еў, Здалбунаў, Балаклея, Крывы Рог, Амвросіеўка), буд. каменю (Жытомір-ская вобл.), шкла (Лісічанск, Канстан-цінаўка, Запарожжа) і інш. Лясная, дрэ-ваапр. і цэлюлозна-папяровая прам-сць развіта пераважна на Палессі і ў Карпа-тах, вытв-сць мэблі, паперы (103 тыс. т, 2000) у гарадах Малін, Рахаў, Жыдачаў, г.п. Панінка і інш. 3 галін лёпсай прам-сці развіты тэкст. (66 млн. »Г тканін), у т.л. баваўняная (Херсон, Кіеў, Цярно-паль, Данецк), суконная (Луганск, Адэ-са, Чарнігаў), шаўковая (Кіеў, Чарка-сы), ільняная (Жытомір, Роўна); гар-барна-абутковая (12,4 млн. пар; Кіеў, Луганск, Адэса, Львоў), трыкат. (Хар-каў, Жытомір, Львоў, Адэса, Чарнаў-йы), футравая (Харкаў, Жмервінка, Адэса, Жытомір). Харчасмакавая прам-сць, цесна звяза-ная з с.-г. базай, развіта паўсюдна. Вы-лучаюцца мяса-малочная, цукр., алей- УКРАІНА 197 ная, рыбная, кансервавая, вінаробная, тытунёвая галіны. Вытв-сць (тыс. т, 2000) мяса прамысл. перапрацоўкі 290, цэльнамалочнай прадукцыі 598, цукру 1780, алею 895. Гал. цэнтры мяса-ма-лочнай галіны: Кіеў, Данецк, Львоў, Харкаў, Адэса, Сімферопаль, Днепра-пятроўск. Цукр. з-ды ў Вінніцкай, Чар-каскай, Хмяльніцкай, Сумскай і Кіеў-скай абл., алейныя — у стэпавай зоне, рыбныя — у Севастопалі, Керчы, Адэ-се, Марыупалі, Ізмаіле, Херсоне, віна-робныя — у Закарпацкай, Херсонскай, Адэскай абл., Крыме. У. мае спрыяль-ныя ўмовы для развіцця сельскай гаспадаркі. Пл. с.-г. угоддзяў складае 40,7 млн. га (2001), у т.л. 32,9 млн. га ворных зямель, нераважна на чарназёмных глебах. У 2001 у краіне дзейнічалі 42 тыс. фермерскіх гаспада-рак (пл. с.-г. угоддзяў 2,3 млн. га), 22 тыс. с.-г. прадпрыемстваў, у т.л. акц. т-вы, кааператывы (27,6 млн. га), 3,4 тыс. дзярж. праднрыемстваў (1,9 млн. га), дробныя гаспадаркі насельніцтва (каля 9 млн. га). На У. вылучаюць 4 зоны спецыялізацыі сельскай гаспадаркі: ле-састэп, стэп, Палессе, горныя раёны. Вял. плошчы меліяраваных зямель. На Палессі пашыраны асушальныя і асу-шальна-ўвілыагняльныя сістэмы (Ір-пенская, Асцёрская, Трубежская і інш.); у стэпавай зоне — арашальныя сістэмы (Кахоўская, Інгулецкая, Паўн-Рагачыцкая і інш.); Паўн.-Крымскі ка-нал, канал Дняпро—Данбас. Пл. асу-шаных зямель каля 3 млн. га, арашаль-ных — каля 2,4 млн. га. Аснова раслі-наводства — збожжавыя культуры (пл. пасеваў 14,6 млн. га). Вырошчваюць пшаніцу, кукурузу, рыс (арашальныя землі на Пд). ячмень, жыта, проса, грэчку; з тэхн. культур — цукр. буракі (0,85 млн. га), сланечнік, лён (Палессе), хмель, каноплі. тытунь (Крым, Закар-пацце); кармавыя культуры. Развіты бульбаводства (1,6 млн. га), агародніц-тва (0,5 млн. га), пладаводства, бахча-водства (на Пд), вінаградарства (на Пд і ў Закарпацці), пасевы лекавых траў (Палессе). Збор (млн. т, 2001): збожжа-вых — 39,7, цукр. буракоў — 15,5, бульбы — 17,3, агародніны — 5. Жы-вёлагадоўля мяса-малочнага кірунку. Буйн. par. жывёлу гадуюць паўсюдна, свіней — у лесастэпавай і стэпавай зо-нах, авечак — у стэпавай зоне, Карпа-тах, на Палессі. Птушкагадоўля. Пага-лоўе (млн. галоў, 2001): буйн. par. жы-вёлы — 9,2, свіней — 7,9, авечак і коз — 1,8. Вытв-сць (тыс. т, 2001) мя-са — 2,3, у т.л. ў гаспадарках насель-ніцтва 1,8, малака адпаведна 13,4 і 9,8; яек — 9652 млн. urr. і 6991 млн. шт. Пчалярства на Палессі і ў Карпатах. Рыбалоўства (403 тыс. т, 1999) у Чор-ным і Азоўскім м. і ва ўнутр. вадаёмах. Транспарт. Даўж. чыгунак 22,6 тыс. км, у т.л. 9,1 тыс. км элекгрыфіка-вана, аўтадарог 168,7 тыс. км, з якіх 163 тыс. км з цвёрдым пакрыццём. Даўж. суднаходных рачных шляхоў 4,4 тыс. км. Асн. водная артэрыя — р. Дняпро, суднаходства таксама па рэках Днестр, Дзясна, Дунай. Гал. рачньы парты: Кі-еў, Чаркасы, Мікалаеў, Днепрапят-роўск, Запарожжа, Днепрадзяржынск, Херсон, Ізмаіл. Гал. марскія парты: Адэса, Бярдзянск, Херсон, Ізмаіл, Ільі-чоўск, Керч, Марыупаль. Дзейнічае міжнар. марская паромная пераправа Ільічоўск—Варна (Балгарыя). 163 аэра-порты з цвёрдым пакрыццём, найб. Кі-еў, Данецк, Адэса, Сімферопаль. Даўж. нафтаправодаў 4 тыс. км, прадуктапра-водаў 4,5 тыс. км, газаправодаў 34,4 тыс. км. Развіты замежны турызм і ад-пачынак (даход 540 млн. дол. штогод). Шматлікія курортныя зоны і курорты: Да арт. Украіна. Майстар Аляксей. Успенне. 1547. Да арт. Украіна. Невядомы м а с т а к. Партрэт В.Г.Гамаліі. 1760-я г. Паўднёвы бераг Крыма, Еупаторыя, Адэская група курортаў, Трускавец, Міргарад, Моршын і інш. Аб’ём знеш-няга гандлю У. ў 2001 склаў 23,4 млрд. дол., у т.л. экспарт — 11,6 млрд. дол., імпарт — 11,8 млрд. долараў. У экспар-це пераважаюць чорныя і каляровыя металы, паліва, нафтапрадукты, машы-ны і трансп. сродкі, прадукгы харчаван-ня; у імпарце — электраэнергія, машы-ны і абсталяванне, прадукцыя хім. прам-сці. Гал. гандл. партнёры: Расія (20% экспарту і 48% імпарту), краіны EC (17% і 23%), ЗША (4% і 3%) і інш. Аб’ём знешняга гандлю У. з Рэспублі-кай Беларусь у 2001 склаў 699,1 млн. дол. Беларусь экспартавала на У. тава-раў на суму 421,8 млн. дол. (трактары і запчасткі да іх, грузавыя аўтамабілі, нафтапрадукгы, поліэтылен, быт. апа-ратура), імпартавала на суму 277,3 млн. дол. (чорныя металы, кокс, падшыпні-кі, ферасплавы, збожжа, алей). Грашо-вая адзінка — грыўня. Узброеныя сілы. Налічваюць 310 тыс. чал. (2001). Складаюцца з сухап. войск, ВПС, ППА, BMC, а таксама з чыг. і спец. войск. Вярх. галоўнакамандую-чы — прэзідэнт. Кіраўніігтва ўзбр. сіла-мі ажыццяўляе міністр абароны праз Мін-ва абароны і ген. штаб. Камплек-таванне на аснове прызыву на ваен. службу, а таксама паводле кантракта. У сухап. войсках больш за 150 тыс. чал.; каля 3,5 тыс. танкаў, каля 3 тыс. баявых машын пяхоты, 1,5 тыс. бронетранспар-цёраў, больш за 3,5 тыс. артыл. сістэм калібру 100 мм і вышэй (гарматы, міна-мёты, рэактыўныя сістэмы залпавага аг-ню і інш.), 400 верталётаў. У ВПС больш за 50 тыс. чал.; каля 1,5 тыс. са-малётаў, у т.л. 840 баявых, і больш за 300 верталётаў. У ППА 45 тыс. чал.; на ўзбраенні зенітныя ракетныя комплек-сы і знішчальная авіяцыя. У BMC каля 13 тыс. чал.; надводныя і падводныя сі-лы (40 баявых і 80 дапаможных суднаў), марская авіяцыя, часці спец., тылавога і тэхн. прызначэння. Паводле ваен.-адм. падзелу тэр. У. мае 3 аператыўныя ка-мандаванні: Зах. (штаб у Львове), Паўд. (штаб у Адэсе), Паўн. (пітаб у Чарніга-ве); у BMC Паўд. марскі р-н (штаб у пас. Новаазёрны) і Зах. марскі р-н (штаб у Адэсе), гал. база флоту — г. Севастопаль. Некат. падраздзяленні спец. і інш. войск знаходзяцца па-за межамі У., у т.л. ў Ліване, Косаве (Сер-бія). На ваен. час прадугледжана ўзае-мадзеянне ўзбр. сіл з пагран. войскамі, нац. гвардыяй, унугр. войскамі, органа-мі і падраздзяленнямі МУС. Ваен. дак-трына У. мае абарончы характар. Ахова здароўя. Уключае дзярж., неаба-вязковае страхавое і прыватнае мед. абслугоўванне. На тэр. У. размешчана вял. колькасць санаторна-курортных зон, курорты Адэсы, Крыма, Закарпац-ця і інш., якія значна дапамагаюць аз-дараўленню насельніцтва. Сярэдняя працягласць жыцця мужчын 60, жан- 198 УКРАІНА чын 71 год (2001). Смяротнасць — 16 на 1 тыс. чал., натуральны прырост ад-моўны -0,754%. Забеспячэнне бальніч-нымі ложкамі — 1 на 81 чал., урача-мі — 1 на 224 чал. Дзіцячая смярот-насць — 21 на 1 тыс. нованароджаных (2001). Асвета Сістэма адукацыі У. ўключае дашкольныя ўстановы, агульнаадук. школу, прафес.-тэхн. і вышэйшыя на-вуч. ўстановы. Агульнаадук. школа па-дзяляецца на 3 ступені: пач. (з 6-гадова-га ўзросту), асн. (10 гадоў навучання) і старэйшая (11—12 кл.; дае поўную ся-рэднюю адукацыю). Для развіцця здольнасцей дзяцей ствараюцца про-фільныя класы, спецыялізаваныя шко-лы, гімназіі, ліцэі. Выкладанне вядзец-ца на ўкр., рус., венгерскай, рум., польскай, крымска-татарскай мовах. У сістэме вышэйшай адукацыі 4 узроўні акрэдытацыі: 1-ы і 2-і — вучылішчы, тэхнікумы, каледжы (некат. даюць сту-пень бакалаўра); 3-і і 4-ы — ун-ты, ін-ты, акадэміі, кансерваторыі. У 2002/03 навуч. г. ва У. 587 ВНУ 1-га і 2-га ўзроўняў, у т.л. 195 вучылішчаў, 279 тэхнікумаў і 113 каледжаў; 225 ВНУ 3-га і 4-га ўзроўняў, у т.л. 106 ун-таў, 60 ін-таў, 57 акадэмій, 2 кансерваторыі. Буйнейшыя ун-ты: Адэскі універсітэт, Кіеўскі нацыянальны універсітэт, Львоў-скі універсітэт, Харкаўскі універсітэт, Данецкі, Днепрапятроўскі, Запарожскі, Ужгарадскі, Чарнавіцкі. На 1.1.2002 ва У. 45 тыс. б-к (700 млн. адзінак захаван-ня) і больш за 550 музеяў. Буйнейшыя б-кі: Украінская нацыянальная парламен-цкая бібліятэка і Нац. б-ка У. імя У.І.Вярнадскага ў Кіеве. Буйнейшыя музеі: Нац. гісторыі Украіны (700 тыс. адзінак захавання), Нац. мастацкі, Ме-марыяльны комплекс «Музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны 1941—45 га-доў», л-ры і навукова-прыродазнаўчы Нац. АН У., пад адкрытым небам (пл. 47 га, 80 тыс. адз. зах., у т.л. 320 нерухомых помнікаў нар. архітэісгу-ры) — усе ў Кіеве; краязнаўчыя ў Хар-каве, Палтаве, Чаркасах; запаведнікі: «Сафія-Кіеўская» ў Кіеве, «Хорціца» ў Запарожжы, «Даўні Галыч» у Львове, «Чарнігаў Старадаўні» ў Чарнігаве, гісто-рыка-культ. ў Пераяславе-Хмяльніцкім. Навук. даследаванні вядуцца ў Нац. АН У., галіновых і інш. НДІ.