КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
выданне паэт. твораў адначасова на ўкр., бел. і рус. мовах і інш.). На ўкр. мове выйшлі зб-кі «Беларус-кая савецкая паэзія» (1948), «Беларускія апавяданні» (1949, 1957), «Песні з Бела-русі», «Беларускі гумар» (абодва 1957), «Беларускія прыказкі і прымаўкі» (1970), анталогія маладой бел. паэзіі «Калінавыя масты» (1969), выбр. творы Я.Купалы, Я.Коласа, Броўкі, М.Танка, А.Куляшова, творы І.Мележа, Я.Брыля, І.Шамякіна, П.Панчанкі, В.Быкава, А.Макаёнка і інш.; на бел. мове — зб. «Сястры Украіне» (1954), анталагічныя зб-кі «Украінская савецкая паэзія», «Вершы для дзяцей» (абодва 1952), «Дзень украінскай паэзіі», «Украінскі гумар» (абодва 1957), «Украінскія на-родныя казкі» (1959), выбр. творы Рыльскага, Тычыны, Вішні, творы Кат-лярэўскага, Франко, Л.Украінкі і інш. У 1970—90-я г. ўкр.-бел. сувязі ўзбагацілі-ся: наладжваліся сустрэчы пісьменнікаў з чытачамі прыгранічных раёнаў, сумес-ныя абмеркаванні пытанняў л-ры на пленумах і рэгіянальных нарадах пісь-меннікаў, навук. канферэнцыі, пўбліка-валіся шматлікія даследчыя матэрыялы. Выйіплі сумесныя ўкр.-бел. выданні — «Паклон табе, Славута» (1972) і «Баць-коўскае імя» (1982). Найб. значныя пе-ракладныя выданні на У. — анталогія «Беларуская савецкая паэзія» (т. 1—2, 1971), зб-кі «Беларускае савецкае апа-вяданне» і «Лясная калыска» (абодва 1979), «Радня» (1980); на Беларусі — анталогія «Украінская савецкая паэзія» (т. 1—2, 1975), «Украінскія народныя казкі» (1989, пер. С.Міхальчук), зб-кі «Рука друга» (1973), «Сцежка без канца» (1980, пер. М.Дубянецкі), «Ад круч дняпроўскіх» (1983), «Эліксір маладос-ці» (1990, пер. Р.Родчанка), трылогія «Жылюкі» М.Алейніка (1983, пер. Х.Жычка), раман «Твая зара» Ганчара (1985, пер. В.Рагойша). У серыі «Паэзія народаў СССР» выйшлі зб-кі «Явар» Шпорты (1976, пер. К.Кірэенка), «Мат-чына слова» Б.Сцепанюка (1977), «Зак-лінанне агню» Б.Алейніка (1979, пер. Г.Бураўкін), «Мелодыя каліны» Драча (пер. Р.Барадулін) і «Вятрылы, поўныя Да арт. Украіна. Будьшак тэатра оперы і ба-лета імя І.Франко ў Львове. блакіту» Нагнібеды (абодва 1981), «Ка-лыска памяці» Варанько (1983), «Сві-тальная зара» Рьшьскага (1985), «Таям-ніца вобліку твайго» Паўлычкі (1987), «Два берагі» Т.Каламіец (1988), «Ліры-ка» Кастэнка (1989, пер. В.Коўтун і Н.Мацяш), «Пялёсткі святла» Лубкіў-скага (1990); у серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» — «Вершы. Паэмы» Шаў-чэнкі (1989). Сярод інш. перакладчыкаў укр. л-ры на бел. мову: М.Базарэвіч, А.Вялюгін, Н.Гілевіч, І.Грамовіч, С.Грахоўскі, В.Зуёнак, К.Камейша, В.Лукша, В.Маеўскі, У.Паўлаў, В.Раб-кевіч, М.Рудкоўскі, Л.Салавей, Б.Са-чанка, Ю.Свірка, Я.Сіпакоў, М.Чарняў-скі, Я.Янішчыц. Даследавалі ўкр. л-ру і яе сувязі з бел. Л.Навічэнка, С.Крыжа-ноўскі, П.Ахрыменка, Л.Бондар, Рагой-ша, Т.Кабржыцкая, Э.Мартынава і інш. Архітэктура Жылыя збудаванні на тэр. У. вядомы з эпохі неаліту. Асновай для фарміравання сярэдневяковага дой-лідства паслужыла маст. культура Кіеў-скай Русі. Напачатку на тэр. У. будава-ліся драўляныя жытлы, абарончыя і гасп. пабудовы, язычніцкія свяцілішчы; з 9 ст. тут развіваліся гарады Кіеў, Чар-нігаў, Белгарад, Пераяслаў і інш.; з' 10 ст. вядома каменнае буд-ва (нячэсаны камень, цэгла-плінфа). У 11 ст. закла-дзены Кіеўскі Сафійскі сабор, Кіева-Пя-чэрская лаўра. У 11—12 ст. у культавым буд-ве сюіаліся мясц. арх. кірункі: кіеў-скі (храмы лаўры, Міхайлаўскі сабор Выдубіцкага манастыра, царква Спаса на Бераставе), пераяслаўскі [Спаская царква ў Пераяславе, Юр’ева (Міхай-лаўская) бажніца ў Астры], чарнігаўскі (Чарнігаўскі Спаса-Праабражэнскі сабор, Барысаглебскі сабор у Чарніі’аве), га-ліцкі [царква Панцеляймона ў Галічы (цяпер с. Шаўчэнкава Івана-Франкоў-скай вобл.)]. У 13—16 ст. архітэктура набыла фартыфікацыйны характар (умацаваныя манум. замкі магнатаў, ка-ралеўскіх намеснікаў у Белгарадзе-Днястроўскім, Камянцы-Падольскім, Крэменцы, Луцку, Львове, Мукачаве, Хаціне), каля іх узнікалі ўмацаваныя гар. паселішчы з рыначнымі плошчамі, ратушамі і маляўнічай забудовай. У сіс-тэму ўмацаванняў уключаліся манасты-ры (у Мяжырычы Ровенскай вобл., Зім-нем Валынскай вобл., Падгаранах Цяр-нопальскай вобл.) і асобна пастаўленыя цэрквы (Суткавецкая царква-крэпасць). Да 15 ст. большасць цэркваў будавалася паводле тыпу 4-стаўповых, крыжова-ку-пальных, 3-апсідных храмаў (арм. сабор у Львове), былі таксама 1-нефавыя хра-мы са стараж.-рус. і гатычнымі рысамі (царква Раства Хрыстова ў Галічы). У гарадах Зах. У. пераважалі вузкія вуліцы з 2—3-павярховымі драўлянымі і ка-меннымі дамамі, на Левабярэжнай — 1-павярховыя драўляныя дамы з садамі і агародамі. 3 15 ст. пашырыліся 1-не-фавыя 3-часткавыя храмы з купалам ці без яго (Узнясенская царква ў Лужанах Чарнавіцкай вобл., 1453—55) і 3-конха-выя храмы (царква Мікалая ў Бучачы Цярнопальскай вобл., 1610); узнік тып шмат’яруснай званіцы (т.зв. вежа Кар- УКРАІНА 201 някта ў Львове). Для Зах. У. харакгэр-ны каталіцкія культавыя пабудовы — гатычны кафедральны сабор, барочныя касцёлы бернардзінцаў і бенедыкцін-цаў, сабор св. Юра; у стьыі рэнесан-су — жылыя дамы Карнякта (1571—-80), «Чорная камяніца» (1588—89; усе ў Львове). Да 16 ст. склаліся асн. тыпы драўля-ных цэркваў: прысадзістыя 3-зрубныя рознавял., з 2-схільнымі шатровымі за-вяршэннямі — «тып хаты» (Валынская вобл.), высокія 5-зрубныя аб’ёмы (Львоўская вобл), «лемкаўскія» цэрквы з мноствам гарыз. чляненняў (у Пры-карпацці). 3 2-й пал. 17 ст. на Левабя-рэжжы У. пачаўся інтэнсіўны рост гара-доў з рознымі сістэмамі планіроўкі: прамавугольнымі (Лебядзін, Прылукі), радыяльна-кальцавымі (Нежын, Пу-ціўль, Чугуеў), лінейнай (Сумы). Архі-тэктура набыла больш свецкі характар, пачалі ўзводзіць парадныя палацы, у культавых будынках з’явіліся яруснасць і ўрачысты выгляд. Хараклэрныя былі ў канцы 17 ст. жылыя цагляныя дамы ка-зацкай старшыны з рысамі нар. жытла (дамы Арцёміхі ў Кіеве, Лізагуба ў Чар-нігаве). Асобныя храмы спалучалі драў-ляныя і каменныя канструкцыі (Нова-маскоўскі Троіцкі саборў У драўляным дойлідстве вылучаліся некалькі рэгія-нальных школ (валынская, галіцкая, падольская, букавінская, закарпацкая і інш.). 3 2-й пал. 17 ст. ў архітэктуры Левабярэжнай У. наглядаўся ўздым пад уплывам рус. архітэктараў. Склаўся ары-гінальны багата арнамекгаваны стыль — т.зв. ўкр. барока: у Кіеве — Коўніраўскі корпус у ансамблі лаўры (арх. С.Коўнір), брама Забароўскага (арх. Г.Шэдэль), Ан-дрэеўская царква (арх. В.Растрэлі, І.Мі-чурын), Клоўскі (арх. В.Няелаў, Коўнір) і Марыінскі (арх. Растрэлі, А.Квасаў) па-лацы; Пакроўскі сабор у Харкаве, Спаса-Праабражэнская царква ў с. Вял. Саро-чынцы Палтаўскай вобл. Ва ўкр. нар. жытлах пашыраны 1 —•—3-камерныя хаты з бярвён, дошак, гліны з саломай, гліны з каменем і інш. Значная роля належа-ла грамадскім (ратуша ў Бучачы, 1751) і адм. (палкавая канцьшярыя Кіеўскага палка ў Казяльцы, 1760) будынкам, на-вуч. установам (калегіумы ў Чарнігаве. Ноўгарадзе-Северскім, Пераяславе, Са-фійская бурса ў Кіеве). Створаны ан-самблі з рысамі позняга барока: Пача-еўская лаўра (Цярнопальская вобл.), ка-легіум ў Крэменцы (пазней ліцэй) і інш. У канцы 18 — 1-й пал. 19 ст. архі-тэкпура развівалася ў стылі класіцызму. Паводле распрацаваных планаў забу-доўваліся новыя гарады і парты на Чар-наморскім узбярэжжы (Херсон, Севас-топаль, Мікалаеў, Адэса). Жылыя дамы будавалі паводле «ўзорных праектаў», дамінавалі грамадскія і гандл. збудаван-ні, а таксама сядзібнае буд-ва. Сярод помнікаў класіцызму: магістрат у Міка-лаеве, б. дзярж. ўстановы ў Харкаве, Кантракгавы дом, ун-т у Кіеве, гасці-ныя двары ў Ноўгарадзе-Северскім, Бе-лай Царкве, Кіеве, ін-ты шляхетных дзяўчат у Палтаве, Кіеве, Укр. драм. т-р імя М.Занькавецкай у Львове. Узнік своеасаблівы тып палацавай архітэкту-ры ў панскіх сядзібах (маёнтак Ру-мянцава-Задунайскага ў Качанаўцы і палац Разумоўскага ў Батурыне Чарні-гаўскай вобл., палац Патоцкіх у Туль-чыне Вінніцкай вобл.). У садова-парка-вым мастацтве пашырыліся паркавыя ансамблі пейзажнага тыпу: Уманскі дэн-драпарк «Сафіеўка», «Александрыя» ў Белай Царкве, «Трасцянец» у Чарнігаў-скай вобл. У культавым буд-ве перава-жалі храмы крыжова-купальныя (грэч. царква Усіх святых у Нежыне), квадрат-ныя ў плане 5-купальныя (Спаса-Пра-абражэнскі сабор Ноўгарад-Северскага Спаса-Праабражэнскага манастыра), 1-купальныя саборы (Праабражэнскі ў Екацярынаславе, цяпер Днепрапят-роўск). Для 2-й пал. 19 ст. харакіэрна развіц-цё гістарызму — стылізацый на тэмы готыкі, рэнесансу, барока, неакласі-цызму, раманскага стылю (гар. дума, Вышэйшыя жан. курсы ў Кіеве, т-ры ў Адэсе, Львове, Новая біржа ў Адэсе; рэзідэнцыя букавінскага мітрапаліта Да арт. Украіна. Сакірынскі вяртэп. 1770-я г. Да арт. Украіна. М. А ндрушчанка. Віні-чанка. 1969. ў Чарнаўцах, цяпер ун-т). У рэчышчы мадэрна ў пач. 20 ст. вылучылася нац-рамант. плынь, іпто пераасэнсоўвала формы нар. дойлідства (арх. В.Крычэў-скі, І.Лявінскі). Сярод помнікаў: гасці-ніца «Вялікая Маскоўская» ў Адэсе, дом з хімерамі (дом арх. У.Гарадзецкага) у Кіеве, ратуша ў Мукачаве, страхавое т-ва «Днестр» у Львове. У 1920—30-я г. будавалі на аснове канструктывізму, ра-цыяналізму: тэатр-клуб у Днепрапят-роўску, жылы раён «Новы Харкаў», Дом-камуна ў Крывым Рогу. Дасягнен-не прамысл. архітэктуры — комплекс Днепрагэса ў Запарожжы (1927—32, арх. Весніны, Г.Арлоў, М.Колі, С.Ан-дрыеўскі і інш.). Пасля Вял. Айч. вай-ны праведзены вял. аднаўленчыя рабо-ты ў многіх гарадах. У 2-й пал. 20 ст. ў буд-ве шырока выкарыстоўваюцца ты-павыя праекты, з 1970-х г. — тыпавыя блок-секцыі і канструкцыі зборнага до-мабудаўніцтва. Створаны праекты пла-ніроўкі гарадоў-запаведнікаў (Луцк, Ка-мянец-Падольскі і інш.). Пашырана жыллёвае буд-ва: жылыя раёны Руса-наўка, Беразнякі, Троешчына ў Кіеве, Паўлава Поле, Аляксееўскі ў Харкаве, Сонечны, Перамога ў Днепрапятроўску, Сіхаў у Львове. Вядзецца буд-ва новых прамысл. аб’ектаў, спарт. комплексаў, станцый метрапалітэна ў Кіеве і Харка-ве. Распрацоўваюцца комплексныя пла-ны эксперым. вёсак (у в. Морынцы Чар-каскай вобл і інш.). 3 1990-х г. архітэк-тура развіваецца ў кірунках рэгіянальнага і інтэрнац. канструктывізму, вядзецца рэканструкцыя старых гар. кварталаў, пашыраюцца ўзоры індывід. буд-ва. Ся-род найб. значных пабудоў універсаль-нага прызначэння: кінаканцэртная зала «Украіна» ў Харкаве, Палац спорту і Палац культуры «Украіна» ў Кіеве, ком-плекс дзіцячага аздараўленчага лагера «Артэк» у Гурзуфе (Крым), ун-ты ў Да-нецку, Кіеве, будынкі муз.-драм. т-раў у Сімферопалі, Сумах, цырк у Днепра-пятроўску і інш. Сінтэз архітэктуры, скульптуры і манум. мастацтва выявіўся ў мемар. комплексе Укр. музея гісторыі Вял. Айч. вайны ў Кіеве і інш. У 1933 засн. Саюз архітэктараў У.