КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Да арт. Украіна. Сцэна з оперы «Набука» Дж.Вердаі. Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета Украіны імя Т.Шаўчэнкі. Да арт. Украіна. Сцэна з балета «Дон Кіхот» Л.МІнкуса. Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета Украіны імя Т.Шаўчэнкі. Да арт. Украіна Сцэна са слектакля «Калінавы гаіі» АКар-нейчука. Кіеўскі ака-дэмічны драмашчны тэатр імя І.Франко. 1950. Т.Шаўчэнкі ў Кіеве, т-ры ў Харкаве, Адэсе, Львове, Данецку, Днепрапят-роўску); т-ры аперэты (Кіеў), муз. ка-медыі (Адэса, Харкаў), Дзіцячы муз. (Кіеў); 25 філармоній. Аркестры: Дзярж. сімф. У., Кіеўскі камерны сімф. і камерныя пры абл. філармоніях, эс-традна-сімф. і духавы (Кіеў), Кіеўскі нар. інструментаў; капэлы «Думка», «Трамбіта»; Украінскі дзяржаўны акадэ-мічны народны хор імя Вяроўкі, Закар-пацкі нар. хор, Капэла бандурысгаў У., кіеўскія камерны хор імя Ляташынска-га, мужчынская харавая капэла імя Ра-вуцкага, Закарпацкі нар. хор, Чаркаскі ўкр. нар. хор; ансамблі: танца У. імя Вірскага, Гуцульскі песні і танца, «Вер-хавіна». Кансерваторыі (Кіеў, Адэса, Львоў); Харкаўскі ін-т мастацтваў, Да-нецкі муз.-пед. ін-т; муз. вучылішчы і школы, Кіеўскае харэагр. вучылішча. 3 1932 дзейнічае Саюз кампазітараў У. Тэатр. Існаваў яшчэ ў ант. дзяржавах Паўн. Прычарнамор’я (сярэдзіна 1-га тыс. да н.э. — 4 ст. н.э.). 3 11 ст. вядо-мы выступленні скамарохаў. 3 16 ст. на У. бытаваў вяртэп, з 17 ст. — нар. дра-ма. У канцы 16 — пач. 17 ст. з’явіліся школьныя т-ры, росквіт якіх (1670-я г. —• 1-я пал. 18 ст.) звязаны з дзейнас-цю Кіева-Магілянскага калегіума. У 18 ст. ўзнікалі прыватнаўласніцкія т-ры, у канцы 18 — пач. 19 ст. -— прафес. тру-пы; тэатр. будынкі — у Харкаве, Льво-ве, Адэсе, Палтаве. Пачатак укр. пра- 204 УКРАІНА фес. т-ру паклалі пастаноўкі ў 1819 п’ес «Наталка Палтаўка» і «Салдат-чараўнік» І.Катлярэўскага ў Палтаўскім вольным т-ры. Сярод акцёраў 1-й пал. 19 ст. — І.Дрэйсіг, А.Краўчанка, Л.Ммткоўская, К.Саленік. М.Шчэпкін. 3 1864 у Львове дзейнічаў Рус. нар. т-р т-ва «Руська бе-сіда». Дасягненні ўкр. т-ра 2-й пал. 19 ст. звязаны з творчасцю М.Крапіўніцка-га, М.Старыцкага, Х.Карпенкі-Карага, М.Занькавецкай, М.Садоўскага, \\.Сак-саганскага, Г .Затыркевіч-Карпінскай, Л.Лініцкай. У 1906 дзейнічала каля 300 укр. труп. У 1906 засн. першы стацыя-нарны т-р Садоўскага, у 1917 — «Ма-лады тэатр» у Кіеве. У 1920-я г. створа-ны новыя драм. калектывы: т-р імя І.Франко ў Вінніцы (цяпер Нац. акад. т-р імя Франко ў Кіеве), «Цэнтрасту-дыя» і Укр. драм. т-р імя Занькавецкай у Кіеве (цяпер Акад. ўкр. драм. т-р імя Занькавецкай у Львове), «Березіль» (ця-пер Акад. ўкр. драм. т-р імя Т.Шаўчэнкі ў Харкаве); т-ры юнага гледача ў Хар-каве, Кіеве, Днепрапятроўску, Мікалае-ве, Адэсе; рабоча-калг. т-ры. Сярод укр. рэжысёраў В.Васілька, Б.Глаголін, А.За-гараў, Лесь Курбас, У.Нелі, У.Склярэн-ка, М.Цярэшчанка, К.Хахлоў, Г.Юра; акцёраў — Д.Антановіч, Я.Бандарэнка, Т Барысаглебская, Х.Бучма, А.Варановіч, Л.Гакебуш, В.Дабравольскі, І.Замыч-коўскі, А.Крамаў, М.Крушальніцкі, ЮЛаўроў, У.Магар, І.Мар’яненка, Дз.Мілюценка, П.Нятка, М.Раманаў, Б.Раманіцкі, к.Сярдзюк, Н.Ужвій, С.Фя-дорцава, Ю.Шумскі, М.Якоўчанка, В.Ярэменка. У 1939—40 у Зах. У. ад-крыта 15 новьгх т-раў. У Вял. Айч. вай-ну дзейнічалі франтавыя т-ры і брыга-ды. Для пастановак 1950—70-х г. харак-тэрны пашырэнне рэпертуару, узбага-чэнне выразных сродкаў. Жанравая разнастайнасць, сувязь з традыцыямі класічнага нац. т-ра вызначальныя ў спекгаклях муз.-драм. т-раў, якіх на У. большасць. 3 1980-х г. творча пера-асэнсоўваецца сусв. тэатр. вопыт, вя-дуіша пошукі ў рэжысуры і сцэнаі'рафіі, пашыраецца тэматыка спекгакляў. Ся-род тэатр. дзеячаў рэжысёры У.Аглоб-лін, Ф.Верашчагін, У.Грыпіч, С.Данчан-ка, Р.Кананенка, Б.Мешкіс, А.Новікаў, М.Разніковіч; сцэнографы В.Аіранаў, ГІ.Злачэўскі, Д.Лідэр, Ф.Нірад; акцёры С.Алексенка, А.Аркадзьеў, А.Аўчарэн- Да арт. Украіна Сцэна са спектакля «Гайдамакі» паводле Т.Шаўчэнкі ў Першым драматыч-ным тэатры імя Т.Шаўчэнкі. 1920. ка, М.Балавусаў, В.Высокаў, А.Гай, А.Гашынскі, У.Дальскі, Н.Дацэнка, Ю.Жбакаў, М.Задняпроўскі, В.Заклун-ная, Л.Кадырава, Н.Капяржынская, П.Куманчанка, В.Кусенка, Ю.Мажуга, К.Рогаўцава, М.Рушкоўскі, Ф.Стрыгун, Б.Ступка, К.Сцепанкоў, Л.Тарабарынаў і інш. У ліку вядучых тэарэтыкаў і гіс-торыкаў т-ра МАсіпенка, Ю.Бабошка, Ю.Касцюк, Р.Піліпчук, Ю.Станішэўскі. У 2002 на У. больш за 100 прафес. ста-цыянарных т-раў, сярод іх Акад. т-р драмы і камедыі на левым беразе Дняп-ра, Нац. т-р рус. драмы імя Л.Украінкі, Т-р укр. фальклору «Берегіня» (усе ў Кіеве), Харкаўскі акад. рус. драм. т-р імя А.Пушкіна, Днепрапятроўскі абл. ўкр. маладзёжны т-р, абл. муз.-драм. т-ры, т-ры лялек і юнага гледача ў Адэсе, Данецку, Днепрапятроўску, Кіравагра-дзе, Луганску, Львове, Сімферопалі, Харкаве, Чарнігаве, і інш., шматлікія т-ры-студыі. Праводзяцца ўсеўкр. і між-нар. фестывалі: Міжнар. тэатр. фесты-валь-лабараторыя «Містецьке березіл-ля», Незалежны міжнар. фестываль мо- Да арт. Украіна. Кадр з фільма «Зямля». 1930. Да арт. Украіна. Кадр j фільма «Белая пту-шка з чорнай метай». 1972. наспектакляў «Відлуння» і інш. ў Кіеве, Усеўкр. тэатр. фестываль «Леся Украін-ка і тэатр на мяжы тысячагоддзяў», Міжнар. фестываль «Залаты Леў» у Львове, Міжнар. фестываль т-раў лялек «Інтэрлялька» ва Ужгарадзе і інш. Тэ-атр. кадры рыхтуюць Кіеўскі і Харкаў-скі ін-ты тэатр. мастацтва. Працуе Саюз тэатр. дзеячаў У. Кіно. Першыя хранікальныя стужкі на У. здымаў і дэманстраваў з 1896 хар-каўскі фатограф-мастак А.Фядзецкі. 3 1907 пачалася рэгулярная вытв-сць фільмаў. Сярод майстроў-пачынальні-каў укр. кіно рэжысёры Д.Байда-Суха-вій, А.Варагін, Д.Марчанка, Т.Паддуб-ны, М.Палянскі, Д.Сахненка, А.Суха-дольскі; акцёры Y .Барысаглебская, В.Ва-сіленка, Л.Лініцкая, Ф.Лявіцкі і інш. У 1919 створаны Усеўкр. кінакамітэт, рэ-арганізаваны ў 1922 ва Усеўкр. фотакі-наўпраўленне. У 1924 у Адэсе засн. тэх-нікум кінематаірафіі (у 1930 на яго базе ў Кіеве створаны кінаінстытут). У ста-наўленні ўкр. кінамастацтва вял. ролю адыгралі пісьменнікі і сцэнарысты М.Бажан, А.Карняйчук, Г.Эпік, Ю.Яноўскі, рэжысёры П.Доліна, Л.Кур-бас, Ф.Лапацінскі, Б.Цягно, акцёры А.Бучма, П.Масоха, Н.Надэмскі, С.Сва-шэнка, Н.Ужвій, С.Шкурат, аператары ДДзямуцкі і інш. Сярод фільмаў 1920-х г.: «Астап Бандура» (1924; рэж. Гардзін), «Та-рас Шаўчэнка» (1926, рэж. П.Чардынін), «Два дні» (1927, рэж. Г.Сгабавы), сатыр. стужкі «Вендэта» і «Макдоналвд» (абедзве 1924, рэж. Курбас), фільмы для дзяцей «Марыйка» (1926), «Ванька» і «Мсціў-ца» (1928, рэж. абодвух А.Лундзін) і інш. З’явай сав. і сусв. кінематаграфіі стала творчасць А.Даўжэнкі. стваральні-ка нар.-гераічнага эпаса і пачынальніка паэт. кірунку ва ўкр. кіно — фільмы «Звенігара» (1928), «Арсенал» (1929), «Зямля» (1930, лепшы з 12 фільмаў усіх часоў і народаў на Сусв. выстаўцы ў Бруселі 1958), «Іван» (1932, першы ўкр. іукавы фільм), «Аэраград» (1935), «Шчорс» (1939). У 1927 у Харкаве засн. мультыплікацыйная майстэрня. Сярод рэжысёраў- мультыплікатараў: Е. Горбач, С.Гуецкі, І.Лазарчук, В.Левандоўскі. І.Кавалерыдзе зняў эксперыментальны фільм «Лівень» (1929), дзе гіст. падзеі перададзены з дапамогай скулыггур і афортаў. У 1930-я г. створаны героіка-рамант. фільмы «Калііўшчына» (1933), «Праметэй» (1935), кінаоперы «Наталка Палтаўка» (1936), «Запарожац за Дуна-ем» (1937, рэж. усіх Кавалерыдзе), «Коннікі» (1939, рэж. І.Саўчанка), кіна-раман «Вялікае жыццё» (1939, рэж. Л.Лукаў), кінакамедыі «Багатая нявес-та» (1938) і «Трактарысты» (1939, разам з «Масфільмам», рэж. абодвух \.Пыр ’еў). У 1939—41 пастаўлены першыя каляро-выя фільмы «Сарочынскі кірмаш» (рэж. М.Эк) і «Майская ноч» (рэж. М.Садко-віч). У Вял. Айч. вайну ўкр. кінадзеячы здымалі ваен. кінахроніку, маст. філь-мы: «Аляксандр Пархоменка» (1942, рэж. Лукаў), «ГІартызаны ў стэпах Ук-раіны» (1943, рэж. І.Саўчанка), «Вясёл-ка» (1944), «Няскораныя» (1945, рэж. УКРАІНЕЦ 205 абодвух М.Данской) і інш. У 1950—60-я г. пашырылася тэматыка і жанры ўкр. кіно: экранізацыя твораў І.Франко («Украдзенае шчасце», 1952), М.Горкага («Маці», 1956; «Мальва», 1957), М.Ка-цюбінскага («Крывавы свгганак», 1957), А.Карнейчука («Калінавы гай», 1953, «Гібель эскадры», 1966); біягр. фільмы «Іван Франко» (1956, рэж. Ц.Ляўчук), «Рыгор Скаварада» (1958, рэж. Кавале-рыдзе). Сярод інш. фільмаў: «Вясна на Зарэчнай вуліцы» (1955, рэж. Ф.Міра-нер, М.Хуцыеў), «Надзвычайнае зда-рэнне» (1958), «Іванна» (1959), «Гадзю-ка» (1966, рэж. усіх В.Іўчанка), «Смага» (1959), «Прыходзьце заўтра» (1963, рэж. абодвух Я.Ташкоў), «Трое сутак пасля бяссмерця» (1963, рэж. У.Доўгань), «За-чараваная Дзясна» (1964, рэж. Ю Сон-цава), «Камісары» (1969, рэж. М Ма-шчанка) і інш. Сусв. вядомасць набыў фільм С.Параджанава «Цені забытых продкаў» (1964), у якім рэжысёр аднавіў паэт.-рамант. і адначасова трагед. кіру-нак ва ўкр. кіно. Параджанаў, Ю.Ільен-ка, Л.Асыка, І.Мікалайчук склалі «паэт. школу» ўкр. кіно 2-й пал. 20 ст. Разнас-тайныя па жанрах фільмы 1970—80-г.: «Белая птушка з чорнай меткай» (рэж. Ю.Ільенка), «Захар Беркут» (рэж Асыка), «Тронка» (рэж. А.Вайцецкі, усе 1971), трылогія «Дума пра Каўпака» (1973—76, рэж. Ляўчук). «У бой ідуць адны «старыя» (1973), «Аты-баты, ішлі салдаты» (1976, рэж. абодвух А.Быкаў), «Вавілон XX» (1979, рэж. Мікалайчук), «Ноч кароткая» (1981), «Як маладыя мы былі» (1985, рэж. абодвух М.Белікаў), «Палёты ў сне і наяве» (1982), «Захавай мяне, мой талісман» (1986, рэж. абодвух Р.Балаян), «Чорная курыца, або Пад-земныя жыхары» (1980), «Новыя прыго-ды пры двары караля Артура» (1988, рэж. абодвух В.Грэсь), «Яраслаў Муд-ры» (1982, рэж. Р.Кохан), «Гракі» (1982, рэж. К.Яршоў), «Ваенна-палявы раман» (1984, рэж. П.Тадароўскі), «Лебядзінае возера. Зона» (рэж. Ю.ільенка), «Ціхія могілкі» (рэж. А.Ітыгілаў, абодва 1989); тэлефільмы «Бумбараш» (1971, рэж. М.Рашэеў, А.Нарадзіцкі), «Народжаная рэвалюцыяй» (1973-—77, рэж. Кохан), «Як гаргавалася сталь», «Авадзень» (1980, рэж. абодвух М.Машчанка) і інш. Сярод фільмаў 1990-х — пач. 2000-х г.: «Рабы сабака, які бяжыць краем мора» (1990, рэж. К.Геваркян), «Фучжоу» (рэж. М.Ільенка), «Наперад, за скарбамі гетма-на!» (рэж. В.Кастэлі, абодва 1993), «Спя-вачка Жазефіна і мышыны народ» (1994), «Шум ветру» (2002, рэж. абодвух С.Масла-бойшчыкаў), «Прыяцель нябожчыка» (рэж. В.Крьшггофавіч), «Сёмы маршрут» (рэж. М.Ільенка, абодва 1997), «Захаплен-ні» (1994), «Друі’асныя людзі» (2000), «Чэ-хаўскія матывы» (2002, рэж. усіх К.Мура-тава), «Малітва за гетмана Мазепу» (2001, рэж. Ю.Ільенка). Сярод майстроў дакумент. і навукова-папулярнага кіно В.Алендэр, ЛАсгроўская-Кардзюм, І.Гра-боўскі, М.Грачоў, Я.Грыгаровіч, П.Зіноў-еў, А.Косінаў, М.Лакціёнаў-Стэзенка, А.Мамонт-Завялаў, А.Раднянскі, Ф.Со-балеў, І.Ставіскі, А.Фёдараў, У.Шаўчэн-