КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва 3 палеаліту на тэр. У. захава-ліся падвескі, фігуркі людзей, жывёл з косці і каменю, ад эпохі неаліту — ляпны керамічны посуд са штампава-ным або ляпным арнаментам, фігуркі і рэльефныя выявы жывёл. У 2-й пал. 7 ст. да н.э. — 4 ст. н.э. ў ант. дзяржавах Паўн. Прычарнамор’я развіваўся мясц. варыянт ант. мастацтва, у складаным узаемадзеянні з якім эвалюцыяніравала маст. творчасць скіфаў (творы «звярына-га стылю»). У перыяд сярэдневякоўя творча развіваліся і перапрацоўваліся традыцыі візант. мастацтва. Сярод найб. значных помнікаў масг. кулыуры Кіеў-скай Русі — фрэскі, мазаікі Кіеўскага Сафійскага сабора, рэльефныя выявы на плітах Успенскага сабора Кіева-ГІячэр-скай лаўры, саркафаг Дзссяціннай цар- 202 УКРАІНА квы, мініяцюры і арнамент Астрамірана евангелля і Ізборніка Святаслава, творы дэкар.-прыкладнога мастацтва. 3 канца 11 ст. дзейнічала іканапісная майстэрня ў Троіцкім манастыры Кіева-Пячэрскай лаўры. 3 канца 13 ст. прадаўжалі развівацца маст.-культ. традыцыі: фрэскі ратонды ў г. Ужгарад (канец 13 — пач. 14 ст.), Ануфрыеўскай царквы ў с. Лаўроў Львоўскай вобл. (канец 15 — пач. 16 ст.), мініяцюры «Кіеўскага псалтыра» (1397). У.14—16 ст. дасягнуў росквіту іканапіс, у якім спалучаліся візант. тра-дыцыі з нац. стылістыкай і каларытам («Юрый Змеяборац», «Валынская Маці Божая», «Звеставанне»; майстар Аляк-сей), кнігадрукаванне і кніжная ілюс-трацыя, у якой адчувальны ўплыў зах.-еўрап. графікі. Іх развіццю садзейнічалі майстры Львоўскай брацкай і Кіева-Пя-чэрскай друкарань (майстар Ілья, Ан-дрэйчына і інш.). Спалучэнне стараж,-рус. і мясц. традыцый увасобілася ў раз-малёўках царквы Святога Духа ў в. Па-целічы Львоўскай вобл. Захаваліся асобныя ўзоры скульптуры 14—16 ст. 3 2-й пал. 16 ст. пад уплывам зах.-еўрап. мастацтва скульптура набыла рысы рэ-несансу, пазней маньерызму і барока. 3 17 ст. развіваўся свецкі жывапіс, вяду-чым жанрам якога быў партрэт (І.Паеў-скі). Іканапіс 2-й пал. 17 — пач. 18 ст. спалучаў рысы барока і традыцыі нар. мастацтва. Сярод маст. цэнтраў — жол-каўская, чарнігаўская, ноўгарад-север-ская і інш. школы. Буйнейшыя мастакі таго часу — М.Петрахновіч, І.Ругковіч, І.Брадлаковіч, І.Кандзялевіч. Барокавая дынамічнасць уласціва манум. скульп-туры пач. 18 ст. (Пінзель, М.Філевіч, С.Фесінгер і інш.). Развіваліся ксілагра- Да арт. Украіна Г.Меліхаў. Ма-лады Т.Шаўчэнка ў майстэрні К.Бруло-ва. 1947. фія, медзярыт, афорт (майстр Ілья, А. і Л. Тарасевічы, І.Шчырскі, Н.Зубрыцкі і інш.), ювелірнае мастацтва (І.Равіч, М.ІОрэвіч, К.Чыжэўскі). Асновы маст. прафес. школы класіцызму і рамантыз-му заклалі У.Баравікоўскі, ДзЛявіцкі і інш. Жанр партрэта распрацоўвалі В.Трапінін, Г.Васько, А.Макрыцкі, К.Паўлаў, П.Шлейфер; пейзажа — В.Штэрнберг, І.Сашэнка, М.Сажын. Этапнае значэнне ў развіцці жывапісу і графікі маюць творы Т.Шаўчэнкі і яго паслядоўнікаў Л.Жамчужнікава, І.Сака-лова, К.Трутоўскага, П.Мартыновіча, У.Арлоўскага. Жыццё, побыт, грамад-скія з’явы адлюстроўвалі мастакі, цесна звязаныя з перасоўнікамі (К.Кастандзі, М.Піманенка, Я.Букавецкі, І.Рэпін, М.Кузняцоў, Г.Ладыжанскі, П.Нілус, С.Светаслаўскі). Гіст. жанр распрацоў-валі Х.Мурашка, Ф.Красіцкі, М.Само-кіш, А.Сластыён. У 2-й пал. 19 ст. засн. рысавальныя школы: Адэская, Харкаў-ская, Кіеўская М.Мурашкі. Рэаліст. традыцыі прадаўжалі М.Бурачок, С.Ка-леснікаў, Ф.Крычэўскі, А.Маневіч, Му-рашка, М.Жук, П.Валакідзін. У Зах. У. працавалі Т.Капысцінскі, К.Усціяно-віч, І.Труш, А.Навакоўскі, М.Пара-шчук, Ю.ПІгуляк, у Закарпацці — I Рашковіч, Ю.Віраг. У галіне скульпту-ры працавалі П.Забіла, Б.Эдуардс, Ф.Балавенскі, М.Мікешын, Л.Позен і інш.; у графіцы — І./жакевіч, А.Куль-чыцкая, П.Мартыновіч, Сластыён, А.Ждаха і інш. Размалёўванне Кірьшаў-скай царквы (1884—89) М.Урубелем і Уладзімірскага сабора (1896) В.Васняцо-вым у Кіеве паўплывала на развіццё ма-нум. мастацтва. У канцы 19 — пач. 20 ст. пашырыліся традыц. віды дэкар,-прыкладнога мастацтва (разьба па дрэ-ве, кераміка, кафля, выраб кілімаў, вы-шыўка, набіванка, пісанкі). Асаблівага росквіту дасягнула размалёўка ліштваў, аканіц, інтэр’ераў хат і мэблі. Пасля 1917 склалася агітацыйна-масавае мастацгва (плакат, «Окна УкРОСТА»), ствараліся абагульнена-гераічныя вобразы ў ма-нум. скульптуры (М.Гельман, І.Кавале-рыдзе). Мастакі-манументалісты (М.Бай-чук, І.Падалка, В.Сядляр) імкнуліся пе-раасэнсаваць вопыт стараж.-рус. і італь-ян. рэнесансавых майстроў фрэскавага жывапісу. Жывапісцы 1920-х г. (Само-кіш, Крычэўскі, A.l/ятрыцкі, А.Шаўку-ненка), адлюстроўвалі ў сваіх творах па-дзеі рэвалюцыі і грамадз. вайны. Ак-тыўна развіваліся тэатр.-дэкарацыйнае мастацтва (М.Драк, В.Мелер), кніжная (Т.Нарбут) і станковая (У.Заўзе, В.Касі-ян) графіка, плакат (А.Страхаў). Пэўную ролю ў маст. жыцці У. адыгралі Асацы-яцыя мастакоў Чырв. У. і Асацыяцыя рэв. мастацтва У. Выяўл. мастацтва 1930-х г. вылучалася грамадз. зместам твораў; вядучае месца заняў метад са-цыяліст. рэалізму (У.Касцецкі, К.Трахі-менка). Пасля аб’яднання Зах. У. з УССР у агульны паток уліліся мастакі І.Бакшай, Кульчыцкая, Манастырскі, А.Эрдэлі. У Вял. Айч. вайну ствараліся баявыя плакаты (Касіян, ВЛітвшенка і інш.), агітвокны, скулыгтура (Г.Пет-рашкевіч), жывапіс (Шаўкуненка), пар-трэты герояў вайны, лінагравюры (А.Г1ашчанка), афорты (М.Дэрэгус). У жывапісе 1950—70-х г. пераважалі тэмы гераічнай барацьбы народа ў гады вай-ны (В.Пўзыркоў і інш.) і гіст.-рэв. сю-жэты (М.Божый, А.Лапухоў, Г.Меліхаў, В.Чаканюк, В.Шаталін). У партрэтах (М.Андрушчанка, Божый, А.Коцка, Шаўкуненка), пейзажах (М.Глушчанка, А.Кашай, С.Шышко) прасочВаюцца рысы праграмнасці, тэматычнасці і аса-цыятыўнасці. У 1970—-80-я г. вядучае месца займала сюжэтна-тэматычная карціна, у якой разгорнутае апісальніц-тва саступала месца падкрэсленай вы-разнасці кампазіцыі і дэталей, гармал іч наму каларыту (творы Г.Глюка, І .Яб лонскай). Шырыня праблематыкі вылу-чае ўкр. скулыітуру (работы А.Алейніка, В.Барадая, М.Вронскага, В.Знобы, А.Кавалёва, Дз.Крвавіча і інш.). Разві-ваюцца тэатр.-дэкарацыйнае мастацтва (П.Злачэўскі, Д.Лідэр, Я.Лысік, Ф.Ні-род і інш.), графіка (А.Базілевіч, Г.Яку-товіч і інш.), плакат (Ф.Глушчук, Ц.Ля-шчук, В.Цярэнцьева і інш.). 3 канца 1980-х г. вядуцца акгыўныя пошукі но-вых маст. форм, якія б адпавядалі нава-тарскім задачам сучаснасці. Развіваюц-ца традыц. віды нар. мастацтва. У 1932 засн. Саюз мастакоў У. Музыка. Вытокі ўкр. муз. культуры ў нар. усходнеслав. музыцы. Прафес. му-зыка вядома з часоў Кіеўскай Русі: бы-ла пашырана пры княжацкім двары, у войсках, развівалася мастацтва прафес. выканаўцаў былін (скамарохаў, Баяна). 3 прыняццем хрысціянства ўзнік царк. распеў (аднагалосы, т.зв. знаменны). У 15—16 ст. зарадзіліся кабзарнае мастац-тва, нар. гераічны эпас — думы, разві-валася інстр. музіцыраванне (бандурыс-ты, лірнікі, траістая музыкау У 16—17 ст. цэнтрамі муз. прафес. адукацыі сталі брацкія школы ў Кіеве, Луцку, Астрогу, УКРАІНА 203 Перамышлі, Львове. У канцы 16 ст. па-шырыліся шматгалосыя партэсныя спе-вы (тэарэтык М.Дылецкі), на мяжы 16— 17 ст. узніклі канты і псальмы. Выкла-далі музыку ў школах, калегіумах, Кіеўскай акадэміі. У пач. 18 ст. ўзніклі пеўчыя ка-пэлы ў Глухаве і Кіеве, у сярэдзіне 18 — пач. 19 ст. — прыгонныя аркестры, опер-ныя і балетныя трупы. Сярод кампазітараў 18 — пач. 19 ст. —Дз.Бартнянскі, М.Бе-разоўскі, А.Ведаль, А. і Г. Рачынскія. На мяжы 18—19 ст. з’явіліся ўкр. сімф. тво-ры, песні-рамансы. У 19 ст. ііад уплы-вам муз.-драм. т-ра зарадзілася нац. опера (адна з першых — «Запарожац за Дунаем» С.Гулак-Арцямоўскага, 1862). Першы стацыянарны оперны т-р ад-крыты ў Адэсе (1809), пазней у Кіеве (1867) і Харкаве (1874). У 2-й пал. 19 ст. працавалі муз. т-вы: Кіеўскае опернае, Галіцыйскае ў Львове, т-ва ў Чарнаў-цах; аддзяленні Рус. муз. т-ва (Кіеў, Харкаў, Адэса). Адкрыты Кіеўскае муз. вучылішча (1871), кансерваторыі ў Львове (1854), Кіеве, Адэсе (абедзве 1913), Харкаве (1917), Вышэйшы муз. ін-т імя Лысенкі ў Львове (1903). Дэ-макр. накіраванасць укр. муз. мастантва найб. паслядоўна выявілася ў творчасці М.Лысенкі. Уклад у развіццё ўкр. муз. мастантва зрабілі кампазітары МАркас, У.Зарэмба, М.Калачэўскі, П.Нішчын-скі, П.Сакальскі, У.Сакальскі; дырыжор А.Кошыц; спевакі І.Алчэўскі, С.Кру-шальніцкая, А.Мішуга, М.Мянцынскі. Развіццё ўкр. хар. культуры звязана з кампазітарскай і муз.-драм. дзейнасцю Р.Давыдоўскага, П.Дэмуцкага, М.Леан-товіча, Я.Равуцкага, К.Стацэнкі, Я.Сцепавога. У Зах. Украіне на працягу 19 — пач. 20 ст. вылучыліся кампазіта-ры А.Вахнянін, М.Вярбіцкі, Я.Лапацін-скі, 1.Лаўраўскі, АНіжанкоўскі, Дз.Сі-чынскі. Муз. культура 1910-х г. прад-стаўлена творчасцю Леантовіча, Ста-цэнкі, Сценавога; хар. апрацоўкамі нар. песень К.Багуслаўскага, М.Верыкоўска-га, Р.Вяроўкі, П.Казіцкага; камернымі і сімф. творамі В.Касенкі, Б.Ляташын-скага, Равуцкага. Засн. хар. капэла «Думка» (1920), Укр. дзярж. сімф. ар-кестр (1923), дзярж. оперны т-р у Хар-каве (1925). У 1930—40-я г. ў розных жанрах працавалі К.Данькевіч, Касен-ка, Равуцкі, М.Скарульскі і інш. Пасля ўз’яднання Зах. У. з УССР рады кампа-зітараў папоўнілі М.Калеса, С.Людкевіч і інш. Сярод муз. дзеячаў таго часу ды-рыжоры Н Рахлін, А.Сарока, спевакі 'І.Гайдай, Б.Гмыра, М.Грышко, М.Данец, АЛваноў, І.Казлоўскі, М.Літвіненка-Вольгемут, І.Латаржынскі, А.Петрусен-ка, Л.Рудэнка, музыказнаўцы-фалькла-рысты Ф.Калеса, К.Квітка. Уклад у нац. муз. мастадва 20 ст. зрабілі кампа-зітары А.Білаш, В.Губарэнка, Данькевіч, ЛДычко, Я.Казак, Л.Каладуб, М.Кармін-скі, В.Кірэйка, Дз.Клябанаў, А.Кос-Ана-тольскі, V.Майбарада, Ю.Мейтус, ІО.Ра-жаўская, М.Скорык, Я.Станковіч, А.Фі-ліпенка, І.Шамо, Б.Яравінскі, скрыпач Б.Катаровіч, дырыжоры БАфанасьеў, Я.Ва-шчак, І.Гамкала, Ф.Глушчанка, М.Ка-леса, А.Клімаў, І.Лацаніч, К.Сімяонаў, С.Турчак, Б.Чысцякоў, хар. дырыжоры А.Аўдзіеўскі, Л.Венядзіктаў, А.Кушні-рэнка, К.Мінькоўскі, П.Мураўскі, І.Сля-та; балетмайстры К.Балаг, М.Вантух, П.Вірскі, Б.Вронскі, А.Гоман, Р.Клявін, С.Сяргееў, Л.Чарнышова, А.Шыкера; спевакі В.Арканава, Дз.Гнацюк, Ю.Гуля-еў, С.Казак, П.Кармалюк, А.Качарга, Л.Лабанава, А.Макрэнка, Я.Мірашнічэн-ка, Т.Панамарэнка, Б.Рудэнка, А.Салаў-яненка, Н.Суржына, Г.Туфціна, Л.Чаў-дар, М.Шаўчэнка; артысты балета Н.Барышава, А.Васільева, А.Гаўрылен-ка, Б.Каліноўская, С.Калыванава-ІІа-песку, І.Міхайлічэнка, Т.Папеску, М.Петухоў, Л.Смаргачова, Т.Таякіна, Р.Хілько, Л.Элінская, Л.Юрчанка і інш. Працуюць (2002): 6 т-раў оперы і балета (у тл. Нац. акад. т-р оперы і балета імя