КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
УЛЬМ (Ulm), горад на Пд Германіі, на р. Дунай, зямля Бадэн-Вюртэмберг. Вя-домы з 854. 110 тыс. ж. (1999). Вузел чыгунак і аўтадарог. Порт на р. Дунай. Машынабудаванне (аўта- і станкабуда-ванне, электратэхн., радыёэлекгрон-нае), тэкст., дрэваапр., папяровая, харч. прам-сць. Гар. тэатр (з 1641). Ун-т. Му-зей (гісторыя і мастацтва У. і Швабіі). Гатычны сабор (14—16 ст.), ратуша (14—16 ст.), цэйхгауз (15 ст.), бюргер-скія дамы (16—17 ст.). ЎЛЬМАНІС, Улманіс (Ulmanis) Гунціс (н. 13.8.1939, Рыга), латвійскі дзярж. дзеяч. Эканаміст. Бацька У. быў 224 ульманіс пляменнікам К.Ульманіса. У 1941—46 у ссылцы ў Краснаярскім краі. Скончыў Латв. ун-т у Рызе (1963).У 1972—92 му-ніцыпальны служачы ў Рызе. 3 1992 чл. савета Банка Латвіі, адзін з заснавальні-каў і чл. Сял. саюза Латвіі. У 1993—99 прэзідэнт Латвіі. Аўтар кнігі-аўтабіягра-фіі. ЎЛЬМАНІС, У л м а н і с (Ulmanis) Карліс (4.9.1877, Добельскі р-н, Лат-вія — 1942), латвійскі паліт. і дзярж. Дзеяч. Вучыўся ў Лейпцыгскім с.-г. ін-це (Германія) і ун-це Небраскі (ЗША); аграном. У 1913 вярнуўся ў Латвію. У 1917 нам. камісара Часовага ўрада Ліф-ляндскай губерні. Адзін з заснавальні-каў і лідэраў партыі Латв. сял. саюз (крас. 1917). У ліст. 1918 — чэрв. 1921 старшыня Часовага ўрада Латвіі. Прэм'ер-міністр (у 1925—26, 1931, сак. 1934 — чэрв. 1940) і міністр (у 1926, 1931, 1934—36) замежных спраў Латвіі. У маі 1934 ажыццявіў дзярж. пераварот і стаў дыктатарам, з крас. 1936 прэзідэнт Латвіі. Падазрона ставіўся да нац.-культ. жыцця беларусаў Латвіі. У ліп. 1940 ва ўмовах далучэння Латвіі да СССР адхілены ад улады, дэпарціраваны. Памёр у турме г. Краснаводск (цяпер Туркменбашы, Туркменістан). ЎЛЬРЫХ (Ulrich) Франк (н. 24.1.1958, Трузеталь, Германія), нямецкі спарт-смен (біятлон). Бронз. прызёр XII зімо-вых Алімп. гульняў (1976, г. Інсбрук, Аўстрыя) у эстафеце 4 х 7,5 км. Чэмпі-ён свету (1978) у гонцы на 10 км і эста-феце 4 х 7,5 км; сярэбраны прызёр (1978) у гонцы на 20 км; бронз. прызёр (1977) у эстафеце 4 х 7,5 км. ЎЛЬСКАЯ БІТВА 1564, Чашніц-к а я б і т в а, адна з асн. бітваў паміж войскамі Маскоўскай дзяржавы і ВКЛ у час Лівонскай вайны 1558—85. Адбылася 26 студз. на р. Ула недалёка ад г. Чаш-нікі (Віцебская вобл ). Калі паслы ВКЛ, што прыехалі ў Маскву для падпісання міру яшчэ ў снеж. 1563, не знайшлі па-разумення з царскім дваром (не згадзі-ліся аддаць Полацк і Лівонію) і 9.1.1564 пакінулі яе, рус. цар Іван IV аднавіў ва-ен. дзеянні. Паводле яго загаду з По-лацка выйшла 24-тысячная армія кн. П.Шуйскага, а з Вязьмы — 50-тысяч-ная армія братоў кн. В. і П. Сярэбра-ных. Яны мелі намер злучыцца каля Оршы, каб адтуль ісці на Менск і Но-вагародак. Вял. гетман ВКЛ М.Радзівіл Руды, войскі якога (8—10 тыс.) знахо-дзіліся недалёка ад Чашнікаў, меў дак-ладную інфармацыю пра рух ірупоўкі. Каля в. Іванск над Улай (Чашніцкі р-н) гетман спаткаў і атакаваў праціўніка. Пасля франтальнага ўдару яго харугвы ажыццявілі Імклівы напад з тылу і за-вяршылі бітву поўным разіромам арміі Шуйскага. Загінула каля 9 тыс. маскоў-скіх ратнікаў, а таксама князі Шуйскі, С. і Ф. Палецкія, А.Празароўскі, М.Адо-еўскі, І.Захар’ін і інш. Многія трапілі ў палон, у т.л. кн. І.Ахлябінін, І.Нарава-ты, г.пляшчэеў-Очын; пераможцы за-валодалі багатым абозам. Рэшткі разбі-тага войска ўцяклі да Полацка. Даве-даўшыся пра поўны разіром Шуйскага, кн. П.Сярэбраны, які ўжо стаяў пад Оршаю, пасля сутычкі з авангардам Ф.Кміты-Чарнабыльскага пачаў спешна адступаць да Смаленска. Перамога на р. Ула сарвала буйную наступальную апе-рацыю рус. цара, пасля яе ваен. дзеянні мелі ў асноўным лакальны характар. Г.М. Сагановіч. ЎЛЬСКІ ЗАМАК. Існаваў у 16—17 ст. у г.п. Ула Бешанковіцкага р-на Віцебскай вобл. Узведзены ў 1563 у час Інфлян-цкай вайны 1558—82 паводле загаду вял. кн. ВКЛ і караля Польшчы Жыгі-монта II Аўгуста для абароны вусця р. Ула і кантролю за рухам па Зах. Дзвіне. Мысавую пляцоўку адрэзалі ровам ад плато, па нерыметры ўзвялі абарончы вал, схілы замчышча, звернутыя да ва-ды, выбрукавалі валунамі. Але буд-ва У.з., якім кіраваў венецыянскі інжынер, спынілася ў сувязі з нападам атрада рус. войск. Уся буд. каманда была ііерабіта. У 1567 Іван IV Грозны загадаў пабуда-ваць тут крэпасць у выглядзе драўляных сцен-гародняў і вежаў. Запоўненыя зямлёй гародні добра вытрымліпмі ар-тыл. абстрэл. У.з. меў 8 вежаў, вароты і Ульскі аамак Гравюра невядомага мастака. 1568 брамкі. 3 сярэдзіны лютага да 4.3.1568 У.з. беспаспяхова штурмавала войска Я.Хадкевіча. Разбіўшы гарматамі сцены і вежы, яно, аднак, адступіла. Толькі 20.9.1568 гетман Р.Сангушка прыступам захапіў У.з. У палон трапілі 2 ваяво-ды — браты Вельямінавічы, 300 баяр і 800 стральцоў са зброяй. Спалены ў час штурму замак хутка зноў быў адноўле-ны. Паводле загаду Стафана Баторыя ў 1580 туг насыпалі магутны вал выш. ка-ля 11,5 м. У пач. вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 У.з. зноў быў за-няты рус. войскамі, спалены і больш не аднаўляўся. М.А. Ткачоў ЎЛЬСКІ РАЁН, адм. тэр. адзінка ў БССР у 1924—31 і 1946—56. Ўтвораны 17.7.1924. Цэнтр — г.п. Ула. 20.8.1924 падзелены на 13 сельсаветаў. Да ліп. 1930 у складзе Полацкай акругі. 8.7.1931 раён скасаваны, яго тэрыторыя размер-кавана паміж Бешанковіцкім, Леііельс-кім, Сіроцінскім, Ушацкім і Чашніцкі.м р-намі. Зноў утвораны 9.9.1946 у Віцсб-скай вобл. Падзяляўся на 11 сельсаве-таў. 17.12.1956 раён скасаваны, ссльса-веты перададзены Лепельскаму, Ушац-каму, Сіроцшскаму і Бешанковіцкаму р-нам. УЛЬТРА... (ад лац. ultra звыш, больш), першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае што-n., што зпахо-дзіцца за межамі чаго-небудзь і (павод-ле колькасных або якасных прыкмет) характарызуецца як найбольшае, най-вышэйшае, а таксама крайііяе, суаднос-нае бел. «звыш» (напр., ультрагук, улыпрамадэрн). УЛЬТРААСНбЎНЫЯ ГбРНЫЯ ПА-РбдЫ, ультрабазіты, г і п е р -б а з і т ы, магматычныя горныя паро-ды, у якіх 30—45% крэменязёму (SiO2) і 18—47% аксіду магнію (MgO), пера-важна беспалевашпатавыя (зрэдку да 10%). Складаюцца з алівіну, піраксену, амфіболу. Падзяляюцца на плутанічныя і вулканічныя пароды нармальнай шчо-лачнасці і шчолачныя. Плутанічныя па-роды нармальнай шчолачнасці — дуні-ты, перыдатыты', шчолачныя — мелі-літыты і ультраасн. фаідаліты. Вулканіч-ныя пароды нармальнай шчолачнасці — пікрыты, меймечыты, каматыіты; шчо-лачныя — шчолачныя пікрыты, мелілі-тнты і ультраасн. фаідыты. Найб. разві-ты У.г.п. ў фанеразойскіх складкавых паясах, у сучаснай акіянічнай кары і, паводле меркавання, у верхняй мантыі Зямлі. І.В.Найдзянкоў. УЛЬТРАГЎК (ад улЫпра... + гук), неў-спрымальныя чалавечым вухам пругкія хвалі з частатой ваганняў прыблізна ад 15—20 кГц да 106 кГц. Вобласць частот ад 106 кГц да 109—1010 кГц наз. гіпергу-кам. У. падзяляюць на 3 дыяпазоны: нізкіх частот (15—100 кГц), сярэдніх (100—104 кГц) і высокіх (104—10^ кГц). Высокая частата і малая даўжыня ульт-рагукавой хвалі вызначаюць спецыфіч-ныя асаблівасці У.: магчымасць распаў-сюджвання накіраванымі пучкамі і іх УЛЬТРАГУКАВАЯ 225 факусіравання, генерацыі магутных хваль, якія пераносяць значную мех. энергію. Уласцівасці У. вывучаюць акустыка, акустаэлектроніка, гідраакус-тыка, нелінейная акустыка. У. выка-рыстоўваецца ў многіх галінах навукі (у фіз., фізіка-хім., біял. даследаваннях) і тэхнікі (ультрагукавая апрацоўка, ульт-рагукавая зварка, ультрагукавая дэфек-таскапія). 3 дапамогай У. ажыццяўля-ецца гукабачанне, гідралакацыя, падвод-ная сувязь, паскарэнне хіміка-тэхнал. працэсаў, сушкі, ачысткі і інш. (гл. Уль-рагукавая тзхнікаў у медыцыне — ды-ягностыка, тэрапеўтычнае (гл. Ультра-гукавая тэрапія) і хірургічнае лячэнне. Малая даўжыня хваль У. дазваляе даследа-ваць іх распаўсюджванне метадамі геамет-рычнай акустыкі, вызначаць малекулярныя ўласцівасці рэчыва метадамі малекулярнай акустыкі. Распаўсюджванне У. ў многіх вад-касцях і газах суправаджаецца рознымі з’ява-мі: рэлаксацыяй акустычнай, паглынаннем гу-ку, акустычнай кавітацыяй і інш. У. нізкіх частот выкарыстоўваюць у газах, вадкасцях і цвёрдых целах, сярэдніх і высокіх частот — у вадкасцях і цвёрдых целах. Генерыруюць У. эл.-мех. і мех. выпраменьвальнікамі (гл. Ультрагукавы генератар). Для павышэння ін-тэнсіўнасці У. робяць факусіроўку гуку, ам-плітуду ваганняў павышаюць з дапамогай акустычных канцэнтратараў. Літ:. Бергман Л. Ультразвук н его прнмененве в науке я техннке: Пер. с нем. 2 нзд. М., 1957; Фнзнка н технвка мошного ультразвука. Т. 1—3. М., 1967—70; Т р у э л л Р., Эльбаум Ч., ЧнкБ. Ультразвуковые методы в фнзнке твердого тела: Пер. с англ. М., 1972; Эльпннер Й.Е. Блофнзнка улыразвука. М., 1973; Внкторов М.А. Звуковые поверхностные волны в твердых те-лах. М., 1981; С е в е р д е н к о В.П., К л у -бовнч В.В., Степаненко А.В. Ульт-развук н пластячность. Мн., 1976. У.У.Клубовіч, А.В.Сцепаненка. УЛЫЕАГУКАВАЯ АІІРАЦОЎКА. ап-рацоўка матэрыялаў, вырабаў або рэчы-ваў уздзеяннем ультрагуку (звычайна з частатой 15—50 кГц). Выконваецца з дапамогай электраакустычных (пера-важна магнітастрыкцыйных і п’езаэл.) выпраменьвальнікаў (гл. Электраакус-тычныя пераўтваральнікі), апаратаў у выглядзе свісткоў і сірэн. У.а. двёрдых матэрыялаў уключае ультра- гукавую зеарку металаў, пластмас і сінт. тка-нін; абразіўна-імпульсную апрацоўку крохкіх матэрыялаў; У.а. металаў ціскам (штампоўка, валачэнне, прасаванне, коўка і інш.); размер-ную апрацоўку дэталей на ультрагукавых станках; луджэнне і пайку металаў; рэзанне металаў, керамікі, шкла і інш.; ачыстку дэта-лей і матэрыялаў, зняцце задзірын і інш. У.а. выкарыстоўваюць таксама для дыспергавання цвёрдых парашкападобных матэрыялаў, эмулыавання вадкасцей, якія не змешваюц-ца, атрымання аэразоляў, полімерызацыі (або дэструкцыі) высокамалекулярных злучэнняў, дэгазацыі расплаваў металаў і інш. вадкасцей, для экстрагавання, хемасорбцыі, дыфузіі, раз-бурэння біял. аб’ектаў (напр., мікраарганіз-маў). У.а. падвяргаюць сыпкія, порыстыя і інш. матэрыялы пры іх сушцы, розныя газы пры ачыстцы ад цвёрдых часцінак і аэразо-ляў. У.а. часта выкарыстоўваецца ў спалучэн-ні з інш. відамі апрацоўкі для паскарэння або актывізацыі многіх тэхнал. працэсаў (хім. або электрахім. траўлення і асаджэння матэрыя-лаў, насычэння порыста-капілярных матэры-ялаў і інш.). Гл. таксама Электрахімічная ап-рацоўка.