КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Літ.: Вероман В.Ю., Аренков АБ. Ультразвуковая обработка матерналов Л., 1971; Ультразвуковая технологяя М , 1974; Попнлов Л.Я. Электрофнзлческая м элекгрохнмнческая обработка матермалов: Справ. 2 язд. М., 1982; Северденко В.П., Клубовнч В.В., Сте пан е нко АВ Прокатка н волоченне с ультразвуком Мн . 1970; I х ж а. Обработка металлов давленнем с ультразвуком. Мн., 1973; Клубоввч В.В., Тявловскнй М.Д., Л а н н н В.Л Ультразвуковая пайка в радно- н прнборо-строенлн. Мн., 1985; Прохоренко П.П.. П угачев С.Н., Семенова Н.Т. Ульт-развуковая металлнзацмя матерналов. Мн.. 1987. У.У.Клубовіч, А.В.Сцепаненка. УЛЫРАГУКАВАЯ ДЭФЕКТАСКА- ГПЯ, выяўленне дэфектаў розных ме-тал. і неметал. матэрыялаў з дапамогай ультрагуку; разнавіднасць акустычнай дэфектаскапіі. Засн. на здольнасці ульт-рагукавых ваганняў пашырацца ў цвёр-дых асяроддзях на вял. глыбіню без прыкметнага аслаблення і адбівацца ад мяжы падзелу двух асяроддзяў. Выка-рыстоўваецца пры неразбуральным кан-тролі розных дэталей і механізмаў. Дае магчымасць выяўляць трэшчыны, рака-віны, расслаенні, месцы карозіі і інш. дэфепы, кантраляваць якасць зварных швоў, вымяраць таўшчыню вырабаў, пакрыццяў і інш. Прапанавана ў 1928 (рас. вучоны С.Я.Сакалоў). Найб. пашыраны ультрагукавы рэхаметад: рэгістрацыя амплітуды і часу паступлення ад-бітых ад дэфекту рэхасігналаў на экране ма-нітора. Існуюць таксама ценявы метад (засна-ваны на аслабленні дэфектамі штэнсіўнасці пругкіх ваганняў), рэзанансны (на ўзбуджэнні ў вырабе пругкіх ваганняў і вызначэнні часга-ты, на якой узнікае рэзананс) і інш. Для У.т. выкарыстоўваюць ультрагукавыя дэфектаско-пы, якія складаюцца з генератара эл. імпуль-саў, п’езаэлектрычнага пераўтваральніка, уз-мацняльніка эл. ваганняў і імдыкатара. На Беларусі навук. даследаванні па У.д. (улырагукавы метад з выкарыстан-нем магн. вадкасці і інш.) вядуцца ў Ін-це прыкладной фізікі і Фізіка-тэхн. ін-це Нац. АН Беларусі і інш. Ультрагукавая лэфектаскапія Блок-схема ультрагукавога імпульснага рэха-дэфектаско-па: 1 — п’езаэлектрычны пераўтваральнік; 2 — прыёмна-ўзмацняльны вузел; 3 — гене-ратар электрычных імпульсаў; 4 — сінхрані-затар; 5 — генератар разгорткі; 6 — элек-троннапрамянёвая трубка; П — пачатковы сігнал; Д — донны рэха-сігнал; ДФ — рэха-сігнал ад дэфекту. Літ.: Е р м о л о в Й.Н. Теормя н пракшка ультразвукового контроля. М., 1981. П.П.Прахарэнка. Ультрагук: a — факусіроўка ультрагукавога пучка ў вадзе плоскаўваг-нутай лінзай; б — выпрамяненне падоўжных хваль L пласцінкай. якая вагаецца па таўшчыні. у цвёрдае цела: 1 •— вадкасць для акус-тычнага кантакта; 2 — металічныя электроды; 3 — кварцавая плас-цінка таўшчыней /2 даўжыні хвалі; 4 — генератар электраваганняў: 5 — цвёрдае цела. Ультрагукавая апрацоўка: a — схема атрымання адгулін (1 — дэталь. у якой робіцца адгуліна; 2 — інструмент; 3 — зерні абразіву; 4 — хвалявод; 5 — пераўтваральнік; 6 — процівага); б — схема ультрагу-кавога паяльніка (1 —наканечнік; 2 —магнітастрыкдыйны выпра-мяняльнік; 3 — абмотка. злучаная з ультрагукавым генерагарам: 4 — абмотка для награвання наканечніка; 5 — прыпой; 6 — месца пайкі). 8. Бел. Эн. Т. 16. 226 УЛЬТРАГУКАВАЯ УЛЬТРАГУКАВАЯ ЗВАРКА, спосаб зваркі матэрыялаў з дапамогай ультра-гуку. Адбываеіша без расплаўлення ма-тэрыялу пры т-ры 200—600 °C у выніку дзеяння сіл трэння паміж інструментам і матэрыялам. Выкарыстоўваецца для зваркі ў асн. ліставых металаў, сплаваў, пластмас у радыё-, электратэхн., элек-троннай прам-сці, медыцыне. Крыніцай ультрагукавых ваганняў служыць магнітастрыкцыйны пераўгваральнік. Ён злу-чаны з акустычным канцэнтратарам, асна-шчаным зварачным інструментам (метал. на-канечнікам з цвёрдага сплаву), які прыціска-ецца да матэрыялаў, што злучаюцца, вібры-руе з ультрагукавой частатой і ўтварае трывалае шво. ІІры У.з. дэталей рознай таў-шчыні адна з іх павінна быць тонкай (да 1 мм). Схема ультрагукавой іваркі: 1 — магніта-стрыкцыйны пераўтваральнік; 2 — хвалявод; 3 — рабочы наканечнік; 4 — вырабы, якія зварваюцца. Літ:. X о л о п о в Ю.В. Ультразвуковая сварка. Л., 1972; Колешко В.М. Ультра-звуковая мнкросварка. Лн., 1977. УЛЬТРАГУКАВАЯ ГЭРАІІІЯ, выка-рыстанне ультрагуку з лек. мэтай. У аснове У.т. — «м ;рамасаж» тканак, рас-шырэнне крывяноснь х і лімфатычных сасу-даў, узмацненне абненных працэсаў, стыму-ляцыя рэгенерацыі і інш. Mae абязбольваль-ны, процізапаленчы, проціалергічны і інш. эфекты. Выкарыстоўваецца пры спазмах бронхаў, кішэчніка, мачавога пузыра, рубцо-вых і спаечных працэсах, радыкулітах, неў-ралгіях, хваробах суставаў, скуры і інш. І.М.Семяненя. УЛЬТРАГУКАВАЯ ТЙХНІКА. тэхніка, звязаная з генерыраваннем і выкарыс-таннем ультрагуку. Пашырана ў машы-набудаванні (прылады і прыстасаванні ультрагукавой апрацоўкі матэрыялаў, ультрагукавой дэфектаскапіі, ультрагу-кавой зваркі), вытв-сці аптычных пры-лад, радыёэлектроніцы, металургіі, хі-міі, медыцыне і інш. Да У.т., звязанай з генерыраваннем ультра-гукавых ваганняў, адносяцца магнітастрык-цыйныя і п’езаэлектрычныя пераўтваральнікі, інш. акустычныя выпрамяняльнікі, акустычныя канцэнтратары, ультрагукавыя кантрольна-вымяралыіыя прылады (мікраскопы, расхада-меры, вісказіметры, дэфектаскопы, гідралака-тары, рэхалоты, антычныя мадулятары, уз-роўнямеры, таўіпчынямеры, устройствы гука-бачання і інш.1. ВыкаоыстоУваюшіа таксама ультрагукавыя сродкі, прызначаныя дая апра-цоўкі і аналізу эл. сіпіалаў, кіравання імі (акустааптычныя і акустаэлектронныя прыла-ды). Атрымалі пашырэнне сродкі У.т. тэхнал. прызначэння: ультрагукавыя станкі (для чыс-тавой апрацоўкі і даводкі дэталей з матэрыя-лаў высокай цвёрдасці; у іх ультрагукавыя ва-ганні надаюцца інструменту і праз часцінкі абразіўнай сумесі перадаюцца матэрыялу); ультрагукавыя паяльнікі (іх рабочая частка вагаецца з ультрагукавой частатой), зварач-ныя прыстасаванні і інш. 3 дапамогай магут-нага ультрагуку паскараецца шэраг працэсаў цепла- і масаабмену ў металургіі; ультрагука-вая кавітацыя выкарыстоўваецца для ачысткі дробных (у гадзіннікавай вытв-сці, прылада-будаванні, электроннай тэхніцы) і буйных вытв. дэталей (трансфарматарнага жалеза, пракату і інш.). Ўльтрагук дазваляе апрацоў-ваць дэталі крохкія і складанай канфігурацыі. У многіх хіміка-тэхнал. працэсах ультрагук непасрэдна дзейнічае на рэчыва (полімерыза-цыя, акісленне, аднаўленне і інш). 3 дапамо-гай У.т. атрымліваюць высокадысперсныя суспензіі, эмульсіі, робяць каагуляцыю аэра-і гідразоляў, дыспергаванне цвёрдых і вадкіх Ультрагукавая тэхніха: a — ультрагукавы ста-нок (1 — інструмент, 2 — галоўка з магніта-стрыкцыйным пераўгваральнікам); б — ультрааптыметр (1 — аснова, 2 — прадмет-ны стол, 3 — вымяральная галоўка, 4 — ас-вятляльнік, 5 — калонка). Ультрагукавыя гснератары: a — магніта-стрыкцыйны пераўтваральнік (1 — з асярод-кам стрыжнёвай формы, 2 — з асяродкам кальцавой формы, стрэлкі — напрамкі токаў у абмотках); б — радыяльная сірэна (1 — рэфлектар, 2 — вярчальны дыск-ротар з ад-тулінамі, 3 — нерухомы дыск-статар). рэчываў. Шырока выкарыстоўваецца улыра-гукавая мед. апаратура: прылады і прыстаса-ванні для дыягностыкі, тэрапеўтычнага і хі-рургічнага лячэння. У біялогіі прылады У.т. выкарыстоўваюцца для лакальнага награван-ня тканак, што павышае інтэнсіўнасць пра-цэсаў абмену рэчываў. На Беларусі даследаванні ў галіне У.т. і тэхналогіі вядуцца з 1960-х г. у ін-тах Нац. АН Беларусі (фізіка-тэхн., пры-кладной фізікі, тэхн. акустыкі, электро-нікі), Бел. нац. тэхн. ун-це і інш. Літ:. Северденко В.П., Клубо-в н ч В.В. Прммененме ультразвука в про-мышленностн. Мн., 1967; Фнзнка н техннка мошного ультразвука. Т. 1—3. М., 1967—69; Хорбенко Н.Г. Ультразвук в машмно-строеннн. М., 1974; Северденко В.П., П аіце н ко В.С., Кособуцкнй Б.С. Лнстовая штамйовка с ультразвуком. Мн., 1975; Акустнка м ультразвуковая техннка. Вып. 16. Кнев, 1981. У.У.Клубовіч. УЛЫРАГУКАВЫ ГЕНЕРАТАР, пры-стасаванне для выпрамянення ультрагу-ку. Бываюць электрамех. (асн. выпра-мяйяльнікі) і механічныя. Электрамеханічныя У.г. пе-раўтвараюць эл. ваганні ў механічпыя. Для генерыравання улырагуку нізкіх частот выка-рыстоўваюць электрадынамічныя і электра-статычныя выпрамяняльнікі. 3 іх найб. па-шыраны магнітастрыкцыйныя пераўтвараль-нікі, заснаваныя на эфекце магнітастрыкцыі', інтэнсіўнасць ультрагуку павялічваецца з да-памогай стрыжнёвых канцзнтратараў. Для выпраменьвання ультрагуку сярэдніх і высо-кіх частот карыстаюцца пераважна п’езаэлек-трычнымі пераўтваральнікамі. Павелічэнне інтэнсіўнасці ультрагуку робіцца з дапамогай факусіроўкі гуку. Механічныя У.г. — паветраныя і вадкасныя свісткі, сірэны і інш. газаструменныя выпрамяняльнікі, выкарыстоў-ваюцца пераважна ў прамысл. ультрагукавой тэхналогіі, а таксама як сродак сігналізацыі. УЛЬТРАГУКАВЫ КАПІЛЯРНЫ ЭФЕКТ, анамальнае павелічэнне ско-расці руху і вышыні падымання вадкас-цей у капілярах ад уздзеяння ультрагу-ку. Адкрыты Я.Р.Канавалавым (1961). Абумоўлены акустычнай кавітацыяй. Мак-сімальна выяўляецца, калі раўнадзейлая ку-мулятыўных патокаў, што ўтварыліся пры знікненні кавітацыйных бурбалак, накіравана ўнугр капіляра. Дае магчымасць запоўніць найменшыя адтуліны і капіляры, налр., пры паянні, вырабе герметызаваных прылад і ўстановак, а таксама ўплываюць на хугкасць фільтрацыі вадкасцей, працэсы склейвашя і прамочвання розных матэрыялаў і інш. Вы-карыстоўваецца ў тэхніцы, медыцыне, біяло-гіі, хіміі і інш. Літ.: Прохоренко П.П., Дежку-нов Н.В., Коновалов Г.Е. Ультразву-ковой капнллярный эффект. Мн., 1981; Кувшннов Г.Н., П рохоренко П.П Акустмческая кавнтацня у твердых повер-хностей. Мн., 1990. ПППрахарэнка. УЛЫРАГУКАВЫЯ ХВАЛІ, акустыч-ныя (мсх.) хвалі, якія распаўсюджваюц-ца ў пругкім асяроддзі і маюць частату ўмоўна большую за 20 кГц. Гл. таксама /іпергук, Пругкія хвалі, Ультрагук. УЛЫРАКАРОТКІЯ ХВАЛІ (УКХ), ды-япазон радыёхваль з даўжынямі ўмоўна ад 10 м да 1 мм (гл. Радыёчастоты). Характэрная асаблівасць — адсутнасць рэгулярнага люстранага адбіцця ад іана-сферы, за выключэннем загарызонт-нага распаўсюджвання за кошт рассей-вання на іанізаваных метэорных слядах ультрацэнтры 227 (метэорная радыёсувязь) ці пры наяў-насці спарадычных слаёў трапасферы (гл. Трапасферная радыёсувязь), здоль-ных адбіваць УКХ. Выкарыстоўваюцца ў сістэмах сувязі, радыё- і тэлевізійнага вяшчання, радыёлакацыі, блізкіх радыё-наВігацыі і радыёастранавігацыі, радыё-тэлекіраванні, пры вывучэнні атмасфер зорак, планет і туманнасцей (рыдыёас-траномія), у медыцыне для вызначэння т-ры біял. аб’ектаў (радыётэрмаграфія), пры вывучэнні струкгуры і саставу рэ-чыва (радыёспекграметрыя) і інш.