КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
В. С.Пазднякоў. «ЎНІЯ», бел. камерны мужчынскі хор. Створаны ў 1990 у Мінску, з 1995 пры Магілёўскай філармоніі, з 2001 зноў у Мінску. Арганватар, кіраўнік і гал. дыры-жор К.Насаеў. Вылучаецца арыгінальнай манерай канцэртнага выканання муз. тво-раў. У першапач. рэпертуары манастыр- скія напевы 15—17 ст., пазней — рэліг. і свецкія творы (больш за 200 з розных эпох), у тл. гімны, апрацоўкі нар. песень, духоўная музыка кампазітараў 16—20 ст. (Вацлаў з Шамотул, Цыпрыян Базылік, Андрэй Рагачэўскі, М.Шчаглоў, М.Ра-венскі, М.Бутома) і сучасных аўтараў (А.Літвіноўскі, І.Маціеўскі, В.Кузняцоў) і інш. Выпусціў альбом «Беларускія мар-шы і песні» (1998). Лаўрэат і дыпламант міжнар. конкурсаў, у тл. «Магутны Бо-жа» (1993, Магілёў, 1-е месца), XII кон-курсу імя Ф.Шуберта (1995, Аўстрыя; 3-е месца). ЎНІЯ ЦАРКбЎНАЯ, аб’яднанне 2 або некалькіх цэркваў на ўмовах вяршэн-ства дагматыкі адной з іх і пры захаван-ні іншымі своеасаблівасцей у абраднас-ці. Унй заключаліся пераважна рымска-каталіцкай царквой з праваслаўнай, a таксама са стараж, ўсх. (нехалкідонскі-мі) цэрквамі з мэтай падначаліць іх ула-дзе пап. Пры гэтым сцвярджалася, што т.ч. аднаўляецца былое адзінства ўся-ленскай хрысц. царквы. 3 13 ст. візант. імператары імкнуліся пайсці на У.ц. з папствам, каб атрымаць яго дапамогу ў барацьбе супраць туркаў. Рымскія папы двойчы спрабавалі заключыць У.ц. з Канстанцінопальскім патрыярхатам: у 1274 бьша падпісана Ліёнская У.ц. (не падтрымана большасцю духавенства і народа Візантыі, асуджана Канстанці-нопальскім саборам 1285), у 1439 — Фларэнційская унія 1439 (адхілена Іеру-салімскім 1443 і наступнымі царк. сабо-рамі; у ВКЛ і Маскоўскай дзяржаве яе беспаспяхова імкнуліся ўвесці мітрапа-літы Ісідор і Грыгорый Балгарын). У 1596 рымска-каталіцкая царква падпісала з правасл. царквой Рэчы Паспалітай Брэсцкую унію 1596 (гл. таксама Бела-руская грэка-каталіцкая царква, Украін-ская грэка-каталіцкая царква). У 17 ст. ў тагачаснай Венгрыі з мясц. правасл. царквой была заключана Ужгарадская унія 1646, якая напачатку дзейнічала на тэр. Закарпацця і Славакіі, а ў 1699 па-шырана на правасл. насельніцтва Аль-ба-Юлійскай епархіі Трансільваніі (ця-пер у Румыніі). Наступная Трансільван-ская унія 1760, заключаная па ініцыя-тыве аўстрыйскіх улад, ахапіла ўжо большую частку гэтай тэрыторыі. У.ц. былі падпісаны папствам і з некат. ста-раж. ўсх. цэрквамі, у выніку чаго ство-раны уніяцкія цэрквы халдзейскага (у Іраку), мараніцкага (у Ліване і Сірыі), армянскага (на чале з патрьмрхам кілі-кійскім у Турцыі), сірыйскага, копцкага (у Егіпце) абрадаў. Ідэя У.ц. бьша выка-рыстана і Рускай праваслаўнай царквой у дачыненні да прыхільнікаў старавер-ства: у 1800 аформлена адзінавер-ства — кірунак, прыхільнікі якога пад-начальваліся Сіноду, але службу ім даз-валялася выконваць паводле старых аб-радаў. Літ.: 3 н о с к о К. Мсторнческнй очерк церковной уннн, ее пронсхожденне в харак-тер. М., 1993; Макарнй (Булгаков М.П.). Йсторня Русской церкнн Кл. 5. М., 1996; Марозава С.В. Уніяцкая царква ў культурна-гістарычным развіцці Беларусі (1596—1839 гг). Гродна, 1996; Падок-ш ы н С.А. Унія. Дзяржаўнасць. Культура: (Філас.-гіст. аналіз). Мн., 1998; Molnar I. Mniejszosc religijna czy religia mniejszosci? Grekokatolicy na ziemiach polskich i na W^grzech // Unia brzeska: geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodow slowianskich. Krakow, 1994; Mironowicz A Unia uzhorodska i jej nast^pstwa w dawnym Kroiestwie wygierskim // Przegl^d Kresowy. Bialystok, 1996.N. 4. Ю.В.Бажэнаў, А.В.Мірановіч. УНІЯТЫ, прыхільнікі той ці іншай уніі царкоўнай. УНІЯЦКАЯ ЦАРКВА, аб’яднанне 2 або некалькіх цэркваў, утворанае ў выніку заключэння уніі царкоўнай. Пра У.ц. на Беларусі гл. ў арт. Беларуская грэка-ка-таліцкая царква. УНІЯЦТВА, царкоўная плынь, заснава-ная на уніі царкоўнай розных хрысц. цэркваў з рымска-каталіцкай царквой на ўмовах прызнання першымі вяршэн-ства папы рымскага і каталіцкай дагма-тыкі пры захаванні ўласных арганізац. струкдур, традыцый рэліг. культу і вы-карыстання адпаведна традыцыйна сак-ральнай ці нар. мовы ў богаслужэнні. Да У. адносяцца Каталіцкія цэрквы 238 ункяр ўсходняга абраду. Пра У. на Беларусі гл. Брэсцкая унія 1596, Беларуская грэка-ка-таліцкая царква. УНКЯР-ІСКЕЛЕСІЙСКІ ДАІАВОР 1833, даіавор аб абарончым саюзе, міры і сяброўстве паміж Расіяй і Турцыяй. Падпісаны 8 ліл. ў мяст. Ункяр-Іскелесі (каля Стамбула). Гэтай падзеі папярэд-нічала рус. ваен. экспедыцыя, якая па просьбе тур. ўрада перашкодзіла мяцеж-наму егіп. правіцелю Мухамеду Алі заха-піць Стамбул. У.-І.д. пацвердзіў Адрыя-нопальскі мірны дагавор 1829. Расія і Турцыя абавязваліся ўзгадняць свае дзе-янні і аказваць адна адной дапамогу. У выпадку вайны Турцыя павінна бьша па патрабаванні Расіі закрыць праліў Дар-данелы. Пасля заключэння Лонданскай канвенцыі 1841 (гл. Лонданскія канвен-цыі аб Чарнаморскіх пралівах) У.-І.д. спыніў дзеянне. УНОВНС (утвердмтелн нового мскус-ства), іл. «Сцвярджальнікі новага мас-тацтва». ЎНСЕТ (Undset) Сігрыд (20.5.1882, г. Калунбарг, Данія — 10.6.1949), нарвеж-ская пісьменніца. Дэбютавала аповесцю «Спадарыня Марта Оўлі» (1907), якой вызначыла гал. праблему далейшай творчасці — эмансіпацыя жанчыны. У раманах «Шчаслівы ўзрост» (1908), «Ені» (1911), «Вясна» (1914), аповесці «Віга-Льёт і Вігдыс» (1909), зб. апавяд. «Абяздоленыя лёсы» (1912) і інш. пера-. пляценне рэаліст. і рамант. тэндэнцый, праблемы сям’і, пачуццёвасці, грамад-скай маралі. У 1920-я г. паступова эва-люцыяніравала да каталіцтва, што нак-лала адбітак на ўсю далейшую твор-часць. Гал. яе творы — гіст. трылогія з эпохі вікінгаў і сярэдневякоўя «Крыс-тын, дачка Лаўранса» (1920—22) і гіст. раман «Улаў, сын Аўдуна з Хествікена» (т. 1—4, 1925—27), у якіх рамантызм у раскрыцці вобразаў і падзей накладва-ецца на пэўны кансерватызм светапог-ляду У. У раманах «Гімнадэнія» (1929), «Куст у агні» (1930), «Іда-Элісабет» (1932), «Верная жонка» (1936), кн. эсэ «Этапы» (1929) маральна-рэліг. пра-блематыка. Аўтар зб. вершаў «Мала-досць» (1910), аўтабіяі'р. рамана «Адзі-наццаць год» (1934), шматлікіх эсэ-ўспамінаў, перакладаў стараж.-ісл. car, апрацовак сярэдневяковага кельцкага эпасу, аповесці для дзяцей «Сігурд і яго адважныя сябры» (выд. 1955) і інш. Но-белеўская прэмія 1928. Тв.: Рус. пер. — Улав, сьш Аудуна нз Хес-твккена. М., 1984; Крнстнн, дочь Лавранса. Т. 1—2. М., 1994; Йеннн. Мн., 1994. Літ.'. Неустроев В.П. Лнтература скандннавскнх стран (1870—1970) М.. 1980. Л.П.Баршчэўскі. ЎНСКАЯ ЗАПАЛКАВАЯ ФАБРЫКА Дзейнічала ў 1863—85 у маёнтку Уна Аршанскага пав. (цяпер вёска ў Лёзнен-скім р-не Вшебскай вобл.). Першае на Беларусі прадпрыемства такога профі-лю. Належала Рыжскаму акц. т-ву. Вы-рабляла шведскія запалкі з асіны. У 1876 мела паравы рухавік. У 1881 вы-раблена больш за 5 млн. карабкоў запа-лак. У 1885 працавалі 74 чалавекі. ЎН ІЭР-АФІЦЭР (ням. Unterofiizier ад unter пад + Ofiizier афіцэр), ваеннаслу-жачы малодшага каманднага саставу ў арміях шэрагу дзяржаў, у т.л. ВКЛ; у Расіі катэгорыя «У.-а.» існавала з канца 17 ст. да 1917, напр., старшы (узводны) і малодшы У.-а., на флоце — У.-а. 1-й і 2-й стацці. У розныя часы да катэго-рыі У.-а. адносіліся: фельдфебель, вах-містр, кандуктар, капрал, сяржант, ураднік, феерверкер і інш. Званне У.-а. існуе ў сучасных арміях Вялікабрытаніі, Францыі, ФРГ і інш. краін. УНТЭРТОН (ад ням. Unterton літар. — ніжні гук), сінусаідальная складальная перыядычнага вагання складанай фор-мы, частата якой у цэлы лік разоў мен-шая за частату асноўнага тону. Узнікае ў нелінейных сістэмах. У НУ, Такін Ну (25.5.1907, Ваке-ма, М’янма — 14.2.1995), дзяржаўны і паліт. дзеяч М’янмы. Скончыў Янгон-скі ун-т (1929). За ўдзел у нац.-вызв. руху ў 1935—41 зняволены брыт. калан. ўладамі. 3 1942 міністр замежных спраў, з 1944 — інфармацыі ва ўрадзе М’ян-мы, створаным пад апекай яп. акупац. улад. 3 1945 віцэ-прэзідэнт, у 1947—58 прэзідэнт Антыфашысцкай лігі народнай свабоды. У 1945—47 старшыня Устаноў-чага сходу, у 1947—56, 1957—58 і 1960—62 прэм’ер-міністр М’янмы. У 1962 скінуты ваеннымі на чале з ген. He Вінам, да 1966 зняволены, у 1966—80 у эміграцыі ў Тайландзе і Індыі, дзе стаў будыйскім манахам. У 1980 вярнуўся на радзіму, удзельнік апазіц. руху, з 1988 ганаровы старшыня Саюза за дэмакра-тыю і Мір. УНЎТРАНАЕ I ЗНЕШНЯЕ. гл Знеш-няе і ўнутранае. УНЎТРАНАЕ ТРЭННЕ, 1) у ц в ё р дых целах — уласцівасць цел неа-барачальна пераўтвараць ва ўнутраную энергію (цеплату) мех. энергію, нададзе-ную целу ў працэсах яго дэфармавання, якія суправаджаюцца парушэннем у ім раўнавагі тэрмадынамічнай. Звязана са з’явамі няпругкасці (адхілення ад улас-цівасцей пругкасці пры дэфармаванні цела ва ўмовах, калі астаткавыя дэфар- мацыі практычна адсутнічаюць) і плас-тычнай дэфармацыі. Праяўляецца, напр., у затуханні свабодных выгіналь-ных ваганняў (т.зв. тэрмапругкі эфекг) 2)У вадкасцях і газах — тое, што вязкасць. УНЎТРАНАЯ ГЕАМЕI РЫЯ п a -в е р х н і, раздзел геаметрыі, які выву-чае такія ўласцівасці паверхні і фігур на ёй, якія могуць быць атрыманы толькі пры дапамозе вымярэнняў на самой па-верхні, без звароту да аб’ёмных вымя-рэнняў. Адлегласць паміж 2 пунктамі на паверхні вызначаецца як мінімум даў-жынь крывых, што знаходзяцца на па-верхні і злучаюць гэтыя пункты. Пры-клады У.г.: планіметрыя — У.г. плос-касці, сферычная геаметрыя — У.г. сферы і інш. У.г. скыўленай паверхні можна разйіядаць як геаметрыю двух-мернай скрыўленай прасторы. Развіццё паняцця скрыўленай прасторы прывяло да стварэння Г.Ф.Б.Рыманам т.зв. рыма-навых прастор, якія адыгрываюць вял. ролю ў сучаснай фізіцы. УНЎТРАНАЯ РЫФМА. рыфма, якая звязвае 2 паўрадкоўі аднаго вершавана-га радка або словы, размешчаныя ў ся-рэдзіне 2 суседніх радкоў: Хоць віхры шалеюць. хоць песні нямеюць, Хоць страшна засмучаны ты, За добрую справу, за шчасце і славу Душу вырывай з цемнаты. (Я.Купала.«За праўду») У.р., як і рыфма ўвогуле, мае метрыч-на-кампазіцыйнае значэнне, чым вылу-чаецца з шэрагу ўнутрырадковых слоў-ных сугуччаў, якія па форме падобны да яе. Найб. часта сустракаецца ў нар. паэзіі і паэтаў, творчасць якіх звязана з фальклорам (Я.Купала, Л.Геніюш, Т.Шаўчэнка і інш.). На выкарыстанні У.р. засн. леанінскі верш. В.П.Рагойша. УНЎТРАНАЯ САКРЭЦЫЯ утварэнне і выдзяленне спецыялізаваны.мі клеткамі і органамі (залозамі ўнутранай сакрэцыі) непасрэдна ў кроў і лімфу біялагічна актыўных рэчываў. Тэрмін «У.с.» ўве-дзены ў 1855 К.Бернарам, які прапана-ваў асобна вылучыць групу залоз, што не маюць вывадных праток у знешняе асяроддзе. Характэрна пераважна для пазваночных жывёл. У млекакормячых У.с. функцыянуе як цэласная рэгуля-тарная сістэма, што забяспечвае пад-трыманне пастаянства ўнутр. асяроддзя арганізма і каардынацыю дзейнасці яго органаў і сістэм. Функцыя У.с. не тоес-ная ўласцівасці любога органа аддаваць у кроў прадукты абмену. Яна мае спе-цыфічны рэгулятарны характар, які за-бяспечвае хуткае паступленне да орга-наў і тканак з кроўю невял. колькасці біялагічна актыўнага рэчыва, што ўзбу-джае або тармозіць працэсы жыцця-дзейнасці. Паяўленне У.с. ў ходзе эва-люцыі з’явілася адлюстраваннем патрэ-бы арганізма ў дыстантнай рэгуляцыі. Гл. таксама Гармоны, Залозы, Сакрэцыя.