КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
стану хворага, у педагогіцы ў працэсе навучання (сугестапедыя), эксперым. псіхалогіі і інш. 2)У псіхатэрапіі — мэтанакі-раванае псіхічнае ўздзеянне ўрача на хворага з лячэбнымі мэтамі. Шляхам У. выклікаюцца пэўныя адчуванні, уяў-ленні, эмацыянальныя станы, аказваец-ца ўздзеянне на вегетатыўныя функцыі без акгыўнага ўдзелу хворага. Адрозні-ваюць У. вербальнае (славеснае), гіпна-тычнае (гл. Гіпноз), зрокавае. ускоснае, постгіпнатычнае. Пры У. ў кары галаў-нога мозга хворага развіваецца частко-вае тармажэнне, але застаюцца актыў-нымі асобныя вобласці, праз якія ажыццяўляецца У. хвораму. Выкарыс-тоўваецца пры лячэнні неўрозаў, алка-галізму, наркаманіі і інш. Аб’ектам У. можд быць як асобны чалавек, так і групы, сац. слаі (масавыя У.), УНЦЫНУЛА (Uncinula), род сумчатых грыбоў сям. мучністарасяных. Каля 60 відаў. Пашыраны ў Еўразіі, Амерыцы, Афрыцы. На Беларусі 3 віды У.: вярбо-вая (М. salicis), кляновая (U. aceris), Цюланава (U. tulasnei). Аблігатныя па-разіты асіны, вярбы, клёну, таполі, ясе-ню. Выклікаюць мучністую расу. Міцэлій з гаўсторыямі, паверхневы, паву-ціністы, плевачны або лямцавы. Развіваецца пераважна на лісці, радзей на парастках і пладах. Пладовыя целы (клейстатэцыі) шара-падобныя, маюць прыдаткі. Сумкі шматлікія, яйцападобныя, з 2—8 эліпсоіднымі спорамі. У цыкле развіцця адзначана канідыяльная стадыя. ЎНЦЫЯ (ад лац. uncia), 1) адзінка ма-сы ў англ. сіетэме мер. Адрозніваюць гандлёвую (камерцыйную) Ў., роўную 28,34953 г, і тройскую (прабірную) — 31,1035 г. 2) Адзінка масы ў сістэме ап-тэкарскай вагі, роўная ў Расіі 29,861 г, у Вялікабрытаніі 31,1035 г. 3) Адзінка масы ў Стараж. Рыме, якая складала 712 асн. тады адзінкі масы лібры, раўня-лася 27,288 г. 4) Адзінка аб’ёму (умя-шчальнасці) вадкасцей, роўная ў ЗША 29,57 см3 (7128 галона), у Вялікабрыта-ніі 28,41 см. УНЦЫЯЛЬНАЕ ПІСЬМб. унцыял (ад лац. uncialis роўны па даўжыні ад-ной унцыі), асаблівы тып почырку лац. і грэка-візант. пісьма. Для яго характэр-ны вялікія роўныя літары без вострых вуглоў і ламаных ліній, якія амаль не выступалі за межы радка. Лігатур і сло-вападзелу не было. Было пашырана ў 4—9 ст., пераважна ў царк. кнігах, a таксама ў рукапісах з ант. тэкстамі. Пад уплывам У.п. склаўся ўстаў. А.Я.Міхневіч. УНШЛІХТ Іосіф Станіслававіч (псеўд. Лявон, Цёмны, Тэхнік, Юроўскі; 31Л2.1879, г. Млава, Пальшча — 29.7.1938), савецкі парт., дзярж. і ваен. дзеяч; удзельнік вызва-лення Беларусі ад польскіх інтэрвентаў. Скончыў тэхн. школу ў Варшаве. Чл. СДКПіЛ (1900). У 1910—13 узначальваў Варшаўскую арг-цыю СДКПІЛ. Шэсць разоў быў арыштаваны і высланы. Пас- УОЛІС 241 ля Лют. рэвалюцыі 1917 працаваў у вы-канкоме Іркуцкага Савета і к-це РСДРП(б). У час Кастр. рэвалюцыі 1917 чл. Петраградскага ВРК. 3 1919 на Зах. фронце: нарком па ваен. справах, нам. старшыні савета абароны, на.м. старшыні ЦВК Літ-Бел. ССР. Чл. РВС Літ.-Бел. ССР (з крас. РВС 16-й арміі, са снеж. 1919 да крас. 1921 — Зах. фронту), адначасова ў ліп.—жн. 1920 чл. Часовага польскага рэв. к-та. 3 1921 нам. старшыні ВЧК—АДПУ, РВС, ВСНГ, Дзярж. плана СССР, нам. нар-кома па ваен. і марскіх справах СССР, нач. забеспячэння РСЧА. У 1933—35 нач. Гал. ўпраўлення Грамадз. паветр. флоту СССР. 3 1935 сакратар Саюзнага Савета ЦВК СССР. У 1919 чл. ЦК КП(б)ЛіБ, чл. ЦВК Літ.-Бел. ССР. Чл. Цэнтр. рэвіз. камісіі ВКП(б) у 1924— 25. Канд. у чл. ЦК ВКП(б) з 1925. Чл. ЦВК СССР у 1922—37. Рэпрэсіраваны і ў ліп. 1937 прыгавораны да расстрэлу. Рэабілітаваны ў 1956. Тв.: О Владамнре Мльнче. М., 1972. УЙКЕР (Walker) Джон Эрнест~ (н. 7.1.1941, г. Галіфакс, графства Нор-кшыр, Вялікабрьгганія), англійскі біяхі- Дж.Э.Уокер. Дж.Уолд. фатазы (1994). Нобелеўская прэмія 1997 (з П.Д.Боерам, Е.К.Скоў). М. М. Касцюковіч. УбЛАНГАНГ (Wollongong), горад-у Аў-стралй, гл. Вуланганг. УЙЛД (Wald) Джордж (18.11.1906, Нью-Йорк, ЗША — 1997), амерыканскі вучоны ў галіне біяхіміі. Чл. Нац. АН ЗША (1950), Амер. акадэміі мастацтваў і навук. Скончыў Вашынггонскі каледж Нью-Йоркскага ун-та (1927), Калумбій-скі ун-т (1932, д-р філасофіі). 3 1932 чл. Нац. даследчага савета ЗША, з 1934 у Гарвардскім ун-це (у 1948—68 праф. бія-логіі). Нйвук. працы па біяхіміі, фізія-логіі і эвалюцыі зроку, па пытаннях уз-нікнення жыцця і біял. эвалюцыі. Выя-віў шлях распаду (прыроду выцвітання) радапсіну, адкрыў вітаміны рэцінол (АД і дэгідрарэцінол (А2) у рэцэптарах сет-каватай абалонкі вока. Нобелеўская прэмія 1967 (з Р.А.Гранітам і Х.К.Харт-лайнам). В. Ф. Ермакоў. УбЛЕС (Wallace) Алфрэд Расел (8.1.1823, Аск, графства Монмутшыр, Вялікабрытанія — 7.11.1913), англійскі прыродазнавец; адзін са стваральнікаў тэорыі натуральнага адбору (адначасова з Ч.Дарвінам) і заснавальнікаў зоагеа-графіі. У 1848—52 разам з Г.У.Бейтсам даследаваў берагі рэк Амазонка і Рыо-Негра, у 1854—62 — Малайскі архіпе-лаг, дзе сабраў болып за 125 тыс. заал.. бат. і геал. узораў, правёў антрапал. дас-ледаванні, склаў слоўнікі 75 дыялекгаў. Удакладніў, што па Малайскім архіпе-лагу праходзіць мяжа («лінія У.»), якая вылучае зоагеаграфічна в-аў Сулавесі ад інш. астравоў архіпелага. Навук. працы па заалогіі, біягеаграфіі, геалогіі, антра-палогіі, этнаграфіі. УбЛЕС (Wallace) Уільям (каля 1270— 23.8.1305), герой барацьбы шатландска-га народа за незалежнасць ад Англіі. У вер. 1297 на чале шатл. паўстанцкай ар-міі разграміў у бітве пры Сцёрлінгу англ. войскі і некалькі месяцаў фактыч-на кіраваў Шатландыяй. У 1298 разбіты англічанамі, але працягваў супраціўлен-не; у 1305 схоплены і пакараны смерцю ў Лондане. Яго паплечнік Роберт Брус узняў новае паўстанне (1306) і да 1328 вызваліў Шатландыю. У. — герой шатл. нар. песень і балад. УОЛІС I ФУГЎНА АСТРАВЫ. Ва-ліс і Футуна Астравы (Wallis et Futuna Ues), заморская тэры-торыя Францыі ў зах. частцы Ціхага ак., у Палінезіі. ГІл. 274 км2. Нас. 15,3 тыс. чал. (2000). Адм. цэнтр — Мата-Уту (на в-ве Увеа ў групе а-воў Уоліс). Афіц. мова — французская, выкарыстоўваец-ца увеа. Йац. свята — дзень узяцця Бастыліі (14 ліп.). Прырода. Астравы вулканічнага пахо-джання. У іх складзе — група Уоліс з АСТРАВЫ УОЛІС I ФУТУНА (Фр) э 760 Леава° ^^Уна 0 - 0 в Алофі Ганю на захад ад Грынвіча В А Л У (♦р I в Увео о ІМі в. Алофі ; 0 ваМу. Маштаб 1:2 000 000 Феяуа-Фу мік. Чл. Лонданскага каралеўскага т-ва (1997), замежны чл. Каралеўскай Нідэр-ландскай акадэміі мастацтваў і навук (1999). Скончыў Оксфардскі ун-т (1969). У 1969—71 у Вісконсінскім ун-це (ЗША). 3 1974 у Мед. даследчым са-веце ў Кембрыджы (у Лабараторыі ма-лекулярнай біялогіі, з 1998 дырэкгар Аддзела харчавання чалавека). Навук. працы па малекулярнай біялогіі. Вызна-чыў паслядоўнасць нуклеатыдаў у генах, што кадзіруюць субадзінкі ферменту адэназінтрыфасфат-сінтэтазы (1981), і пры дапамозе электроннай мікраскапіі і рэнтгенаструктурнага аналізу поўную прасторавую струкгуру ферменту пра-тон-транспартавальнай адэназінтрыфас- УбЛЕС (Wallace) Генры Эгард (7.10.1888, штат Аява, 3II1A — 18.11.1965), палітычны і дзярж. дзеяч ЗША. Публіцыст. 3 1928 належаў да Дэмакр. партыі. У 1933-40 міністр сельскай гаспадаркі, у 1941—45 віцэ-прэзідэнт ва ўрадзе Ф.ДРузвельта. Са студз. 1945 міністр гандлю. У вер. 1946 зняты з пасады за крытыку палітыкі прэзідэнта ЗША Г.Трумэна адносна Сав. Саюза. Кандыдат у прэзідэнты ЗША на выбарах 1948 ад заснаванай ім і яго прыхільнікамі Прагрэс. партыі. Пацярпеўшы паражэнне, адышоў ад па-літ. дзейнасці. Ю’УШДЮЛІ’ |Д ж ы Т 0 Н Г A 180° Маштаб 1:30 00Q000 Да арт. Унііыяльнае пісьмо. Надіііс 3 ст. з г. Тымгад (Алжыр). в-вам Увеа (пл. 60 км2, выш. да 145 м) і 22 дробнымі астравамі, група Футуна (Хорн) з а-вамі Фугуна (пл. 64 км*, выш. да 760 м) і Алофі (пл. 51 км2, выш. да 400 м). Клімат трапічны пасат-ны. Сярэднямесячныя т-ры — 25—26 °C. Ападкаў за год да 3000 мм. На а-вах Футуна і Алофі шмат невял. рэк і руча-ёў, на в-ве Увеа вадацёкі пераважна Kana ўзбярэжжа. Глебы вулканічныя і фе-ралітныя, урадлівыя. Астравы ўкрыты вільготнымі трапічнымі лясамі, шмат дрэвападобных папарацей. Мора бага-тае рыбай. Насельніцтва. Карэнныя жыхары — палінезійцы, падзяляюцца на увеа (болып за 65% насельніцгва) і футуна. Невял. група еўрапейцаў (французаў). Вернікі пераважна католікі. Сярэднега-давы прырост 1,7% (2000). Сярэдняя шчыльн. 55,8 чал. на 1 км . Найб. шчыльна заселены в-аў Увеа. 22 дроб-ныя астравы не маюць пастаяннага на-сельніцтва. Асн. населены пункт — Мату-Уту (каля 1 тыс. чал.). Эміграцыя на Новую Каледонію і Вануату. Гісторыя. А-вы У. і Ф. заселены палінезій- 242 уолкат цамі з а-воў Самоа ў 1-м тыс. н.э. У 1616 га-ландскія мараплаўцы Я.Лемер і В.К.Схаўтэн адкрылі а-вы Фугуна, якія назвалі Хорн; у 1767 англ. мараплавец С.Уоліс адкрыў астра-вы, якія названы яго імем. У 1842 Францыя падпарадкавала а-вы Уоліс і ў 1887 абвясціла іх сваім пратэктаратам; у 1888 франц. пратэк-таратам сталі а-вы Футуна. 3 1917 У. і Ф. а-вы — адзіная калонія Францыі, з 1961 — яе заморская тэрыторыя. Гаспадарка. Слабаразвітая краіна. Ва-лавы ўнутр. прадукт на 1 чал. складае каля 2 тыс. дол. за год (1997). Гал. галі-на — трапічнае земляробства, пераваж-на вырошчванне какосавай пальмы. На мясц. патрэбы вырошчваюць хлебнае дрэва, ямс, тара, маніёк, батат, бананы, цукр. трыснёг і інш. Гадуюць невял. колькасць коней, свіней, коз, буйн. par. жывёлы, птушак. Рыбалоўства (улоў Kana 1 тыс. т штогод). Нарыхтоўка копры і драўніны. Здабыча і апрацоўка перла-мутравых ракавін. Рамесніцкія майстэр-ні па вытв-сці цыновак і тапы (матэрыі з лубу). Транспарт марскі, аўтамаб., па-ветраны. Гал. марскі порт — Мата-Уту. Даўж. аўтадарог 120 км. Міжнар. аэра-порт на в-ве Увеа. У 1999 экспарт склаў 250 тыс. дол., імпарт — 300 тыс. дол. У экспарце пераважаюць копра, хлебнае дрэва, у імпарце — харч. і спажывецкія тавары, паліва, трансп. сродкі. Гал. гандл. партнёры: Францыя, Аўстралія, Новая Зеландыя. Краіна атрымлівае фін. дапамогу ад Францыі. Грашовая адзінка — франк франц. кантор у Ціхім акіяне. УОЛКАТ (Walcott) Дэрэк Олтан (н. 23.1.1930, г. Кастры, Сент-Люсія), тры-нідадскі паэт і драматург. Скончыў ун-т Вест-Індыі. 3 1981 праф. Бостанскага ун-та (штат Масачусетс, ЗША). Піша на англ. мове. Аўтар зб-каў паэзіі «Зя-лёнай ноччу» (1962), «Пацярпелы ў ка-раблекруіпэнні» (1965), «Іншае жыццё» (1973), «Гронкі мора» (1976), «Удачлівы падарожнік» (1982), «Сярэдзіна лета» (1984), «Арканзаскі тастамент» (1987), эпічнай паэмы «Амерас» (1990) і інш., у якіх спалучэнне элементаў карыбскай культуры з англа-амер., еўрап., афр. традыцыямі. П’есы і тэатр. апрацоўкі ў зб-ках «Мроя пра Малпавую Гару» (1970), «Севільскі джокер», «О, Ваві-лон!» (абодва 1978), «Тры п’есы» (1986). Нобелеўская прэмія 1992.