КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
С.К.Туманскі. АТ.Туманян В.АТумар ТУМАНСКІ Сяргей Канстанцінавіч (21.5.1901, Мінск — 9.9.1973), расійскі вучоны ў галіне машынабудавання, канструктар авіяц. рухавікоў. Акад. АН СССР (1968, чл'-кар, з 1964). Герой Сац. Працы (1957). Скончыў Ваенна-паветр. акадэмію (1931). 3 1931 у Цэнтр. ін-це авіяц. маторабудавання, з 1943 у Доследна-канстр. бюро (з 1956 ген. канструктар авіяц. рухавікоў); адна-часова з 1933 у Маскоўскім авіяц. ін-це. Навук. працы па праблемах газадынамі-кі, гарэння, аўтаматыцы і рэгуляванні, прыкладной механіцы, тэорыі трыва-ласці, тэорыі і канструяванні поршне-вых і рэактыўных авіяц. рухавікоў. Пад яго кіраўніцтвам створаны турбарэак-тыўныя рухавікі для самалётаў розных тыпаў. Дзярж. прэмія СССР 1946. Ле-нінская прэмія 1957. Літ.: Сеннчкнн Г. Академнк С.К.Ту-манскнй // Авяацня н космонавтнка. 1974, №2;Пономарев АН. Советскме авна-цнонные конструкторы. 2 нзд. М., 1980. М. М. Касцюковіч. ТУМАНЯН Аванес Тадэвосавіч (19.2.1869, с. Дсех, Арменія — 23.3.1923), армянскі пісьменнік. Скончыў гімназію Нерсісян у Тыфлісе (1887). У 1887—93 працаваў у арм. духоўнай кансісторыі ў Тыфлісе, у арм. выдавецкім т-ве. Дру-каваўся з 1887. Выдаў зб-кі «Вершы» (т. 1—2, 1890-—92 і 1903), «Гармонія» (1893, 1896), «Ручай» (1901). Прастата і лаканізм — асаблівасць твораў Т. У па-эмах «Ларэці Сако» (1890), «Ануш» і «Маро» (абедзве 1892), «Старая вайна», (часткова апубл. ў 1907 і 1915), адлюс-траваў побыт і звычаі народа, яго тра-дыцыі. У паэме «У бясконцасць» (1903) філас. роздум пра таямніцы жыцця і смерці, узаемаадносіны чалавека і сус-вету. Паэма «Давід Сасунскі» (1903) — найлепшая апрацоўка нар. эпасу ў арм. л-ры. На аснове арм. і ўсх. эпасу ства-рыў шмат балад, легенд і казак («Ахта-мар», 1892; «Парвана», 1903; «Храбры Назар», 1912; «Галубіны скіт», 1913). Аўтар паэмы «Паэт і Муза» (1901). Пі- саў для дзяцей. На бел. мову асобныя творы пераклалі М.Аўрамчык, П.Броў-ка, Р.Барадулін, А.Звонак, М.Калачын-скі, Е.Лось, Я.Сіпакоў і інш. Тв.: Бел. пер. — Казкі і легенды. Мн., 1958; Лірыка. Мн., 1969; У кн.: Зоры Севана. Мн., 1987; Рус. пер. — Сшхотворення н по-эмы. Л., 1969; йзбр. проза. Ереван, 1977. Літ:. Джрбашян Э.М, Поэзня Тума-няна: Пер. с арм. М.. 1969. ТЎМАР Вікгар Андрэевіч (2.3.1919, в. Пеліка Смалявіцкага р-на Мінскай вобл. — 30.5.1944), Герой Сав. Саюза (1944). У Вял. Айч. вайну на фронце з 1941, удзельнік баёў на Украіне, у Ру-мыніі. Радавы Т. вызначыўся 30.5.1944 у баі каля с. Кірчыц (Румынія); з групай знішчальнікаў танкаў падбіў 2 танкі і бронетранспарцёр праціўніка, у крытыч-ны момант бою са звязкай гранат кінуў-ся пад варожы танк і падарваў яго. У пас. Чырвоны Сцяг Смалявіцкага р-на яму пастаўлены помнік. ТУМАРКІНА (Tumarkin) Ганна Эстэр (16.2.1875, г. Дуброўна Віцебскай вобл. — 7.8.1951), швейцарскі філосаф. Д-р філасофіі (1895), праф. (1906). Скончыла Бернскі ун-т (1895), у 1898— 1943 выкладала ў ім эстэтыку і гісто-рыю філасофіі. Даследавала праблемы развіцця філас. думкі ў Швейцарыі, гіс-торыі сусв. філасофіі, эстэтыкі і тэорыі пазнання. Вывучала сац. дзейнасць швейц. жанчын, удзельнічала ў бараць-бе за іх правы. Аўтар навук. прац па фі-ласофіі І.Канта, Б.Спінозы і інш. Імем Т. названа вуліца ў Берне. Літ.. Rogger F. Der Doktorhut im Besenschrank. Bem, 1999; Я e ж. Філосаф Ганна Тумаркіна — першая ў Еўропе жанчы-на-дацэнт: Пер. з ням. // Відеб. сшытак. 2000. №4; Хмяльніцкая Л. «Дарагі па-дарунак маленькай Швейцарыі» // Там жа. М.П. Савік. ТЎМАШ Генадзь (сапр. Т у м а с Яўген Змітравіч; н. 28.7.1940, в. Кукшавічы Дзяржынскага р-на Мінскай вобл.), бел. пісьменнік. Скончыў БДУ (1964). Працаваў у школе, Ін-це мовазнаўства АН Беларусі, на Бел. тэлебачанні. 3 1974 у Літ. музеі Я.Коласа, з 1987 у Са-юзе бел. пісьменнікаў, у 1994—2002 у Бел. ун-це культуры. Друкуецца з 1957. У паэт. зб. «Лінкос» (1970) зварот да гісторыі сваёй зямлі, нац. праблематы-ка. Кн. «Родны бераг песняра: Да 100-годдзя з дня нараджэння народнага паэта Беларусі Я.Коласа» (1982) напісана на багатым факгычным, архіўным матэ-рыяле, успамінах землякоў паэта. Аўтар літ.-знаўчых артыкулаў. На бел. мову пераклаў творы В.Каратынскага, Я.Лу-чыны, У.Мэя. Піша для дзяцей (кн. «Лісіца з Расохі», 2001). ТУМІЛАВІЧЫ, вёска ў Докшыцкім р-не Віцебскай вобл., на аўгадарозе Докшы-цы—Ушачы. Цэнтр сельсавета. За 14 км на ПнУ ад г. Докшыцы, 201 км ад Ві-цебска, 26 км ад чыг. ст. Параф’янава. 387 ж., 148 двароў (2002). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувя-зі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. Помнік архітэкгуры — Свята-Георгіеўская царква (1864). ТУМІЛОВІЧ Янка [Іван Людвігавіч; 19.9.1905, в. Сяліба (паводле інш. звес-так, в. Жаліна) Бярэзінскага р-на Мін-скай вобл. — 21.1.1938], бел. паэт. Скончыў БДУ (1927). Працаваў выклад-чыкам, у рэдакцыях рэсп. часопісаў. У 1937 рэпрэсіраваны. Расстраляны. Рэа-білітаваны ў 1940. Друкаваўся з 1925. Быў чл. літ. аб’яднанняў «Маладняк», «Пробліск». Разам з А.3вонакам і Я.Бобрыкам выдаў зб. вершаў «Пунсо-вае ранне» (1926). Фалькл. рамантызм у вершаванай легендзе «Зарэка» (1928). Аўтар паэмы «Ульянаў—Ленін» (апубл. часткова 1929—30). Літ.: 3 в о н а к А. Сціплая песня // По-лымя. 1960. №6. ТЎМСКАЕ ВОЗЕРА. У Астравецкім р-не Гродзенскай вобл., у бас. р. Сара-чанка (выцякае з возера), за 34 км на ПнУ ад г.п. Астравец. Уваходзіць у Са-рачанскую групу азёр. Пл. 0,86 км2, даўж. 3,2 км, найб. шыр. 450 м, найб. глыб. 9,2 м, даўж. берагавой лініі 7,6 км, пл. вадазбору 172 км2. Катлавіна лаг-чыннага тыпу. Схілы выш. 3—-7 м, ра-зараныя, на ПдУ і ПнЗ выш. 10—18 м, пад лесам. Пойма шыр. 10—250 м. Бе-рагі нізкія, участкамі на 3, Пн і У зліва-юцца са схіламі, на Пн і ПнУ выш. да 1 м, параслі хмызняком. Дно да глыб. 2 м пясчанае, глыбей сапрапелістае. Уз-доўж берага зарастае. Злучана пратокай з воз. Каймін, упадае ручай з воз. Га-лодна. ТУМбн (манг. — дзесяць тысяч), вы-шэйшая арганізац.-тактычная адзінка мангола-тат. войска ў 12—14 ст. коль-касцю 10 тыс. воінаў. Т. падзяляўся на тысячы, сотні і дзесяткі. Узначальваў Т. цемнік (прызначаўся з ліку феад. зна-ці). У баявых парадках мангола-тат. войска Т. складаў адну з яго частак (авангард, левае або правае крыло), a таксама ўваходзіў у склад гал. сіл. ТУНГ, алейнае дрэва (Aleurites), род дрэвавых раслін сям. малачаевых. 5 (паводле інш. звестак 15) відаў. Пашы-раны ў Паўд. і Паўд.-Усх. Азіі, на а-вах Ціхага акіяна. У культуры Т.Форда, або кітайскі (A. fordii), і сэрцападобны, ці японскі (A. cordata). Лістападныя дрэвы выш. 15—20 м, з рэд-кім, амаль кальчаковым галінаваннем. Лісце чаргаванае, простае, суцэльнае або 3—5-ло-пасцевае. Кветкі сабраныя ў складаныя мя-цёлкі. Плод — касцянка. Насенне буйное, ядавітае, мае да 60% тунгавага алею, які вы-карыстоўваецца ў вытв-сці эмалей, лакаў, фарбаў. Тэхн.. харч., дэкар. расліны. І.М.Гарановіч. ТЎНГАВЫ АЛЁЙ, тлусты алей з насен-ня тунгу. Атрымліваюць прасаваннем здробненай сыравіны. Вадкасць ад светла-жоўтага да аранжавага колеру, мае непры-емны пах, шчыльн. 940 кг/м3 (20 °C), т-ра застывання ад -17 да -21 °C. Раствара-ецца ў арган. растваральніках (акрамя метанолу і этанолу). Высыхальны алей ТУНГУСА 27 (гл. Алеіу, мае значную колькасць гліцэ-рыдаў ненасычаных кіслот — пераважна (71—83% ад агульнай масы кіслот) элеас-тэарынавай (цыс-9-транс—11 —транс— 13-октадэкатрыенавай) к-ты. Выкарыс-тоўваюць як сыравіну ў вытв-сці аліДд-ных смол, алейных лакаў, пластыфіка-тар у гумавай прам-сці, а таксама ў вытв-сці лінолеуму, цыраты. Таксічны. Тунг Форда: ліст, суквецце, плод. ТУНГІРСКІ ХРЫБЕТ. У Забайкаллі, у сістэме Алёкмінскага Станавіка, у Чы-цінскай вобл. Расіі. Водападзел паміж верхнімі цячэннямі рэк Алёкма і Тун-гір. Даўж. 180 км. Вьпп. да 1808 м. Складзены з метамарфічных парод, пе-рарваных гранітамі. Па схілах — ліс-тоўнічныя лясы, вышэй 1300 м — пояс кедравага сланіку і горнай тундры. ТУНГЎСА-МАНЬЧЖУРСКІЯ МбВЫ, тунгускія, маньчжура-тун-гускія мовы, група блізкароднас-ных моў Сібіры і Д. Усходу, якія, павод-ле меркавання шэрагу даследчыкаў, ува-ходзяць у алтайскую моўную сям’ю (гл. Алтайскія мовы). Пашыраны ў Сярэдняй і Усх. Сібіры (значная частка таежнай зоны), на ўзбярэжжы Ахоцкага мора, у Прыамур’і (Расія), Кітаі (Паўн.-Усх. Кі-тай, Сіньцзян-Уйгурскі аўт. раён), Ман-голіі (раён Баргі). Да Т.-м. м. належаць эвенкійская (з салонскай і негідальс-кай), эвенская, удэ(ге)йская (з орач-скай), нанайская (з ульчскай і орак-скай), маньчжурская (з чурчжэньскай) мовы. Інш. моўныя ўтварэнні цяжка вылучыць з-за дыялектнай раздробле-насці Т.-м. м. Ім уласцівы: у фанетыцы сінгарманізм, дыфтонгі; грамат. лад аг-люцінатыўны, суфіксальны; у лексіцы шмат запазычанняў з суседніх моў, у прыватнасці з рускай; для сказа харак- 28 тунгускі тэрны намінатыўны лад. Пісьменства на чурчжэньскай мове з 12 ст. Сучаснае пісьменства на эвенкійскай, эвенскай і нанайскай мовах створана ў 1930-я.г. на аснове рус. графікі, стараж.-маньчжур-скае пісьменства на манг. аснове. Літ.: Языкн народов СССР. Т. 5. Л., 1968. А.А.Кожынава. ТУНГУСКІ ВЎГАЛЬНЫ БАСЁЙН, адзін з найбуйн. вугальных басейнаў на тэр. Краснаярскага краю (90%), частко-ва Рэспублікі Саха (Якуція) і Іркуцкай вобл. ў Расійскай Федэрацыі. Размешча-ны на Сярэднесібірскім пласкагор’і ад р. Хатанга да Транссібірскай магістралі. Вядомы з 1860. Пл. каля 1045 тыс. км2. Агульныя геал. запасы 2089 млрд. т. Вугляносныя адклады карбону—пярмі (магугнасць 350—1460 м), маюць да 40 вугальных пластоў. Вуглі бурыя, камен-ныя, антрацыты з шырокім марачным саставам. Выяўлены таксама бурыя вуг-лі юрскага і палеагенавага ўзросту. ТУНГУСКІ МЕТЭАРЫТ, касмічнае це-ла, выбух якога адбыўся 30.6.1908 у ба-сейне р. Падкаменная Тунгуска. Павод-ле тэарэт. ацэнак меў масу 1 млн. т і рухаўся са скорасцю 60 км/с. Палёт вогненнага шара (баліда) назіраўся з ад-легласці 1500 км, выбух быў чуцен на 1200 км ад месца катастрофы. Паветра-ная і сейсмічная хвалі, а таксама ўзбу-рэнні магн. поля Зямлі зарэгістраваны ў розных месцах зямнога шара. У ноч пасля падзення Т.м. на вял. тэр. Еўро-пы і Азіі небасхіл быў такі светлы, што на ім не было відаць зорак. На плошчы каля 2000 км2, спустошанай ударнай хваляй, не было знойдзена метэарыт-ных асколкаў. Найб. абгрунтавана мер-каванне: тунгуская катастрофа — вынік сутыкнення з Зямлёй невял. каметы, ядро якой зведала надземны цеплавы выбух, а рэчыва хваста абумовіла свя-чэнне неба на вял. тэрыторыі.